Кіріспе

Ратрамн (қайтыс болды) – солтүстік Франциядағы Амиен қаласына жақын орналасқан Корби монастырының франк монахы, Каролинг теологы. Ол Евхаристия және тағдыр туралы жазған еңбектерімен танымал. Оның "Иеміздің денесі мен қаны туралы" (De corpore et sanguine Domini) евхаристиялық трактаты, әріптесі Паскасий Радбертустың реалистік евхаристиялық теологиясына қарсы пікір білдірді. Ратрамн 9 ғасырда Франция мен Германиядағы қызу дау-дамайлардың орталығы болған екі есе алдын ала белгілеу теологиясын қолдаған монах Готтшалькті қорғауымен де белгілі. Заманында Ратрамн "Рим шіркеуін қаралаған гректерге қарсы" еңбегімен танымал болды, бұл Фоттық аймақтардағы жарылысқа жауап және Никея-Константинопольдік дінге филиок қосылысын қорғау мақсатында жазылған. Ратрамнның жазбалары протестанттық реформацияға ықпал етті.

Өмірбаян

Ратрамнның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ кейбіреулер оның 844 жылы Паскасий Радберт абат тағайындалғанда Корби бенедиктиндік монастырында оқытушы болғанын айтады. Сонымен қатар, оның патша Карл Бальдпен жақын қарым-қатынаста болғаны көрінеді.

Евхаристия

831-833 жылдары Паскасиус Радберт Корби монастырындағы ұстаз ретінде «Иеміздің денесі мен қаны туралы» (De corpore et sanguine Domini) деген еңбек жазды. Паскасиус құрбандық дастарқанындағы нан мен шараптың Мәсіхтің жердегі тәндік денесімен бірдей табиғи дене мен қанға айналатынын айқын түсіндірді. Евхаристияны сипаттағанда Паскасиус «фигура» (бейне) мен «вертас» (шындык) арасындағы айырмашылықты көрсетті, оларды тиісінше «сыртқы көрініс» және «иман нені үйретеді» деп түсінді. Паскасиус жазған трактатқа байланысты ешқандай дау тумады, ол алғаш рет оқу құралы ретінде жазылып, бұрынғы студенттерінің біріне арналған. Кейін, шамамен 844 жылы Паскасиус Евхаристия туралы кітабын қайта қарастырып, Карл Бальдқа арнады. 843 жылы Карл Бальд Корбиге келгенде Ратрамнмен кездесіп, Евхаристияны түсіндіруін сұрады. Сондықтан Ратрамн өзінің «Иеміздің денесі мен қаны туралы» (De corpore et sanguine Domini) атты еңбегін императорға арнады. Бұл кітапта Ратрамн Евхаристияның наны мен шарабы Мәсіхтің денесі мен қанын бейнелі түрде көрсетеді және оны еске алуға қызмет етеді, бірақ олар шын мәнінде (сезімдермен қабылданатын) Мәсіхтің денесі мен қаны емес деген рухани көзқарасты жақтады. Ратрамн Евхаристияны сипаттау үшін Паскасиус сияқты екі терминді («фигура» және «вертас») пайдаланды, бірақ оларды басқаша қолданды. Ол үшін «вертас» «сезімдермен қабылданатын» дегенді білдірді, сондықтан Евхаристия шын мәнінде Мәсіхтің денесі мен қаны бола алмайды, себебі ол сезімдерге сәйкес сыртқы түрін өзгертпейді, нан мен шарап болып қала береді, сондай-ақ ол Мәсіхтің тарихи тәндік денесі де емес. Бұл пікірталас нәтижесінде ешқандай айыптау жарияланбады, және екі монахтың ешқайсысы да өз еңбектерінде бір-бірін тікелей атап көрсеткен жоқ. Осыған байланысты Вильмеьен Оттен Паскасиус пен Ратрамнның әртүрлі ұстанымдарын дәстүрлі түрде «жанжал» деп қарастыруды сынға алды.

Тағдырлау

840-50 жылдары Ратрамн Орбайс Готсхалктың (шамамен 803-868 жж.) ілімдеріне байланысты туған дауға қатысты. Ратрамн Готсхалкпен алғаш рет 830 жылдары Корби монастырында саяхаттап жүрген шағында кездескен болуы мүмкін, кейіннен Реймстің архиепискобы Гинкмармен болған жанжалында оны қолдады. Готсхалк Құдайдың таңдалғандар мен қаралыстардың тағдырын алдын ала белгілегенін, яғни екі жақты алдын ала белгілеу ілімін уағыздады. 851 жылы Джон Скот Эриугенаға Готсхалктың іліміне қарсы шығу жұмысы тапсырылды, бірақ оның "Құдайдың алдын ала белгілеуі туралы трактаты" еңбегі алдын ала белгілеудің барлық түрін жоққа шығарды, бұл Ратрамн мен Лиондық Флордың наразылығын тудырды. Осыған жауап ретінде Ратрамн екі кітаптан тұратын "Құдайдың алдын ала белгілеуі туралы" (De Praedestinatione Dei) еңбегін жазды, онда ол екі жақты алдын ала белгілеуді қорғап, оның күнәмен байланысына қарсылық білдірді.

Filioque (балалық шақ)

Ратрамн өмірінің соңында ол 863 жылы Шығыс және Батыс христиандығы арасындағы Фотийдің схизмасына жауап берді, бұл Константинополь патриархы лауазымына Фотийдің тағайындалуына байланысты туындаған. Бұл кең ауқымды дау-жанжал, патриарх тағайындалуы, Болгариядағы шіркеулік билік және Никея-Константинополь діңгезіне "filioque" қосылуы сияқты, Шығыс пен Батыс арасындағы түрлі келіспеушіліктерді қамтыды. Ратрамнның "Рим шіркеуін қаралаған гректерге қарсы" атты еңбегінде Батыс теологиясы мен тәжірибесін қорғауының басым бөлігі "filioque" доктринасын дәлелдеуге арналған, алайда жұмыстың соңғы бөлімінде монахтардың шашылған кию рәсімі және дін қызметкерлерінің бойдақ болуы сияқты басқа да даулы мәселелер қарастырылады.

Басқа жұмыстар

Готсхалкқа қолдау көрсетудің тағы бір мысалы ретінде Ратрамн, Реймстік Гинкмар ұсынған Сумма деитасқа қарсы Готсхалктың Тринитариандық трина деитас тұжырымын қолдап, патристикалық мәтіндердің қысқа жинағын жазды. Ратрамн сондай-ақ Итбас жаратылыстар туралы хат жазды. Бұл Скандинавияда миссионер болып жұмыс істеген Римберттің сұрағына жауап болды, ол жақын жерде тұратын циноцефалдар адамдар санала ма деп сұрады, себебі егер олар адам болса, Римберт оларды дінге көндіруге тырысуы керек еді. Ратрамн Римберттің деректерінде циноцефалдар ауылдарда тұрып, егіншілікпен және қолөнермен айналысатыны сипатталғандықтан, олардың саналы және демек, адам болуы керек деп мәлімдеді. Ратрамн тағы бір трактат жазды, «Христостың тууы», бұл Паскасиус жазған «Virgo Partu» еңбегіне жауап ретінде болуы мүмкін. Бұл еңбегінде Ратрамн, Христостың нағыз адамдық табиғатынан ешнәрсе кемітпеу үшін, Мариядан тууы табиғи жолмен болды деген пікірді қорғады. Ратрамн Августин психологиясын қолдап, жан туралы екі трактат жазды. Біріншісі, «Жан туралы», Макарий Скотқа қарсы жазылған, ал екіншісі, «Жан туралы кітап», Бове епископы Одо I-ге арналған, Флай аббаттығының анонимді монахы көтерген барлық адамдар бір жалпы жанға қатысады деген идеяға қарсы шықты. «Жан туралы кітапта» Ратрамн жанның жалпыға ортақ емес, тек жеке ғана болуы мүмкін екенін дәлелдеді. Жалпы алғанда, Ратрамнның еңбектерін ортағасырлық ғалым Джулио Д'Онофрио Боэцийдің Евтихийге берген жауабы үлгісімен жазылған, әдістемелік нақтылығымен және дәйектілігімен сипаттаған.

Кейінгі қабылдау

Кейбір кезде Ратрамнның "De corpore et sanguine Domini" евхаристиялық еңбегі Джон Скотт Эриугенаның еңбегі ретінде танылды. 11 ғасырда Беренгар Турский Ланфранк Бецкіменғы еңбегін қорғауда "Скотус" кітабын пайдаланды және 1050 жылы Верчеллидің жергілікті кеңесі тарапынан айыпталып жазаланды. 1100 жыл шамасында, Ратрамнның есімі кейбір еңбектерде қате түрде Бертрамус деп жазылып, осы жаңылыс 19 ғасырға дейін сақталды. 16 ғасырда Ратрамнның еңбегі тағы да дау-жанжалдың ортасына түсті. "De corpore et sanguine Domini" 1531 жылы басылғаннан кейін, протестант реформаторлары оны католиктердің трансбұтантиация доктринасына қарсы аргумент ретінде пайдаланды. Бұл кітап әсіресе Англияда үлкен әсер етті, онда Томас Кранмер Ратрамнның трансбұтантиацияға қарсы болғанына көз жеткізгенін мәлімдеді.