Кіріспе

Когнитивтік бейімділік Жүйелік ақталу теориясы - әлеуметтік психологиядағы жүйелік ақталу сенімдері психологиялық паллиативтік функция атқарады деген теория. Бұл адамдардың әртүрлі қажеттіліктері бар екенін, олар әр адамға байланысты әр түрлі, олар белгілі бір адамдарға жүйе қолайсыз болса да, статус-квоны қорғау және ақтау арқылы қанағаттандырылуы мүмкін. Адамдардың эпистемиялық, экзистенциалдық және қарым-қатынастық қажеттіліктері бар, олар әлеуметтік, экономикалық және саяси нормалардың басым құрылымына идеологиялық қолдау ретінде көрінеді. Тәртіп пен тұрақтылыққа деген қажеттілік, сондықтан өзгерістерге немесе баламаларға қарсы тұру, мысалы, адамдар үшін статус-квоны жақсы, заңды және тіпті қажет деп тануға ынталандырушы болуы мүмкін. Жүйелік ақталу теориясына сәйкес, адамдар тек өздері туралы жағымды көзқарас ұстануға ғана емес (эго ақталу) және олар жататын топтар (топ ақталу), сонымен қатар олар өзара байланысты және өздерін міндетті деп тапқан жалпы әлеуметтік құрылым туралы оң көзқарас ұстануға (жүйелік ақталу). Бұл жүйені ақтап, мотивация кейде белгілі құбылысты тудырады топтық артықшылық, төменгі мәртебелі топтардың төмендігін қабылдау және салыстырмалы түрде жоғары мәртебелі топтардың оң бейнесі. Осылайша, жеке адамдар бір мезгілде жүйелік нормалардың қолдаушылары және құрбандары деген түсінік жүйелік ақталу теориясының негізгі идеясы болып табылады. Сонымен қатар, қазіргі құрылымды қолдаудың пассивті жеңілдігі, қазіргі жағдайға қарсы әрекет етудің әлеуетті бағасымен (материалдық, әлеуметтік, психологиялық) салыстырғанда, қолданыстағы әлеуметтік, экономикалық және саяси тәртіптерді артық көретін ортаға әкеледі. Ал, қазіргі жағдайға қатысты баламаларды кемсіту, теңсіздікті сақтап қалу.

Шығу тегі

Бұрынғы әлеуметтік психологиялық теориялар топаралық мінез-құлықты түсіндіруге бағытталған, әдетте, адамдардың өздеріне (эго негіздемесі) және өздеріне қатысты топтарға (топ негіздемесі) оң көзқарас таныту үрдісіне назар аударды. Жүйелік ақталу теориясы қосымша, кең таралған құбылысты қарастырды. Бұл құбылыс топтық артықшылық деп аталады, онда адамдар әлеуметтік жүйелерді (статус-кво) пайдасы болмаған кезде де қорғайды, ал ұзақ мерзімді перспективада ол жеке адамға немесе оған тиесілі топқа көбірек зиян келтіре алады. Топтық артықшылық төмен әлеуметтік мәртебедегі адамдардың өздерінің жеке топтамаларымен (әлеуметтік, этникалық, экономикалық, саяси) сәйкестендіруден бас тартуы және оның орнына қолданыстағы құрылымды одан әрі қолдау ретінде көрінеді. Бұрынғы әлеуметтік психология теорияларында топтық артықшылықты танымал жағдайларға түсініктеме мен назар аударған жоқ; сондықтан, жүйелік әділдік теориясы кейбір адамдардың неліктен бір адамның мүдделеріне қарсы болғанына қарамастан, басым әлеуметтік жүйелерді заңдылыққа айналдыруды түсіндіру және түсіну үшін әзірленді. Жүйені ақтау теориясы когнитивтік диссонанс шеңберін қалыптастырады, өйткені ол адамдар әлеуметтік жүйені оңтайлы түрде сақтау үшін әлеуметтік жүйені ақтайды, өйткені олар оны ұдайы етуде өздерінің рөлін (пассивті немесе белсенді) атқарады.

Әлеуметтік үстемдік теориясы

Бұл теория жүйелік негіздеме теориясымен салыстырылды, өйткені екеуі де жүйелік негіздеме теориясы. Әлеуметтік үстемдік теориясы адамдардың оң топтық имиджін ұстануға деген мотивациясына, жалпы алғанда, топ деңгейіндегі иерархиялық теңсіздікті қолдауға бағытталған. Жоғары әлеуметтік үстемдік бағыты бар адамдар (SDO) иерархияны күшейтуге бейім мифтерді ұстайды, олар топтың орнын және оған деген қатынасын ақтайды. Осылайша, әлеуметтік үстемдік теориясында да, жүйелік ақталу теориясында да теңдікке қарсы топтық қарсылық пен жүйелік нормалар арқылы топаралық теңсіздікті сақтау үшін ақталудың жалпы желілері бар.

Әділ әлемге деген сенім

Әділ әлем гипотезасына сәйкес, адамдар әлем әдетте әділ деп сенуге бейім және адамдардың мінез-құлқының нәтижесі кейіннен лайық деп есептеледі. Әділ әлемге деген сенімге байланысты идеологиялар жеке бақылау сезімін сақтаумен және әлемді кездейсоқ емес деп түсінумен байланысты. Мұндай идеологияларға протестанттық еңбек этикасы мен меритократияға деген сенім кіреді. Әдетте, әділ әлемге деген сенім адамның қоршаған ортасындағы болжамдылық, тәртіп пен тұрақтылық қажеттілігін қорек етеді. Жүйені ақтау теориясы, адамдар әлемді әділ деп сенуге бейім деген көзқарасты сақтай отырып, әділ әлем идеологиясының негізгі эпистемиялық қажеттіліктерін шығарады және оларды адамдар жүйені қолдауға не үшін ынталандырылатындығын растау ретінде қолданады. Басқаша айтқанда, тұрақтылықты, болжамдылықты және кездейсоқ кездейсоқ жағдайға қарағанда жеке бақылауды артық көру, адамды статус-квоны әділ және заңды деп қарауға итермелейді.

Шетелдік топтарға деген сүйіспеншілік

Ингруппалық фаворитизмге қарама-қарсы, бұл адамдар өздерінің әлеуметтік топтарына басқа топтарға қарағанда оң көзқараспен қарауға ынталандырады, ал аутгруппалық фаворитизм - адамдар өздері тиесілі емес топтарға өздері мүшелік ететін топтарға қарағанда оң көзқараспен қарауға бейім. Осылайша, жүйе немесе статус-квоны ақтауға ынта көбейген кезде және ол заңды болып көрінгенде, жоғары мәртебелі топ мүшелері де топтағы артықшылықты арттырады, ал төмен мәртебелі топ мүшелері топтағы артықшылықты арттырады. Бұл төмендеу бірінші рет әйелдердің ерлерге қарағанда өз жынысының төмен мәртебесін ішкілендіруінің көрінісі деп ойланды. Кейінгі зерттеулер жынысы өзгермейтін жағдайларда құқықсыздықтың төмендеуін анықтады. Жүйелік негіздеу теоретиктері төменгі мәртебелі топтардың адамдары өздерінің төмендігін қалай қабылдап, статус-квоны ақтауға болатындығын тағы бір жалпы мысал ретінде ұсынды.

Эго, топ және жүйелік ақталу мотивтері

Жоғарыда айтылғандай, адамдарды өздерін және өздерінің топтарын оң көзқараспен қарастыру үшін эголық ақталу мен топтық ақталу құштарлығы ынталандырады (бұл өзін-өзі бағалау мен құндылық сезімдері арқылы көрініс таба алады). Жүйелік негіздемелік мотивтер төменгі мәртебелі топ мүшелері үшін өскен сайын, топтағы амбиваленттілік артады және жоғары мәртебелі топтарға қарағанда күшті деңгейлерде болады, өзін-өзі бағалау деңгейі төмендейді, ал депрессия мен невротизм деңгейі артады. Сонымен қатар, зерттеушілер эго және топтық ақталу мотивтері айрықша төмендеуде, жүйелік ақталу мотивтері артатынын айтады. Жағымсыз жағын тепе-теңдеу үшін жағымды жағын қамтитын осындай стереотиптер адамдарды қазіргі жағдайды негіздеуге итермелейді. Басқа зерттеулер сол жаққа бейімделген саяси идеологиясы бар адамдар осы өтемақылық стереотиптерді артық көретінін, ал оң жаққа бейімделген саяси идеологиясы бар адамдар теңсіздікті өтейтін емес, тек қана рационалдыратын толықтырғыш емес стереотиптерді артық көретінін көрсетті. Бірақ жалпы алғанда, консерваторлар либералдарға қарағанда жүйені ақтауға бейімделген.

Жүйені негіздеудің салдары

Адамдардың қазіргі жағдайды заңдастыруға деген ынтасының салдары кең ауқымды. Қазіргі немесе басым жүйелер әділ және әділ деп сену қажеттілігі, адамдар ондағы теңсіздіктерді ақтауға әкеледі. Зерттеулер жүйені ақтауға бағытталған ниеттер адамдардың эмоциялық күйзелісін азайтатынын көрсетеді, бұл басқа жағдайда әділетсіздікке немесе теңсіздікке түзетулер енгізуді талап етеді. Нақтырақ айтқанда, моральдық ашу, кінә, және ұнжырғасы түскен кезде жүйені ақтау мотивтері артады. Бұл теңдікті көздейтін ресурстарды қайта бөлуді көздейтін әлеуметтік саясатты қолдаудың төмендеуіне әкеледі. Дамушы елдерде топтық теңсіздіктер айқын көрінеді, зерттеушілер жүйелік әділдік теориясының теңсіздіктер айқын көрінген кезде, бұл статус-квоны көбірек әділдендіруге әкелетінін тексеруге қызығушылық танытты. Зерттеушілер Боливияның ең кедей аймақтарына барып, төменгі мәртебелі топтардың мүшелері болған балалар (10-15 жас аралығындағы) Боливия үкіметін жоғары мәртебелі топтардың балаларына қарағанда халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткілікті деп таныды. Ең кедей елдердің бірінде орналасқан төменгі мәртебелі топтарда жүйені ақтауға бағытталған ынталылық байқау, әлеуметтік өзгерістерге ең көп қажетті елде қолдаудың аз болатынын көрсетеді. Бұл түсініктер тікелей емес түрде АҚШ үкіметінің заңдылығына (яғни жүйеге) қауіп төндірді. Осы жүйелік қауіптің нәтижесінде зерттеушілер адамдар стереотиптерді және құрбандарды кінәлау арқылы жүйеге заңдылықты қалпына келтіруге бейім екенін анықтады. 2019 жылы жүйелік ақталу теориясының (Jost, 2019; Jost және басқалар, 2019) және SIMSA (Owuamalam және басқалар, 2019a, 2019b) жақтаушылары Британдық әлеуметтік психология журналының пікірталас бөлімінде бірқатар позиция және жауап мақалаларын жариялады. 2023 жылы бұл пікірталас Еуропалық әлеуметтік психология шолуында жалғасты, (а) Рубин және басқалар мақаласы. (2023) SIMSA-ны кеңейткен, (b) Jost және басқалардың жауаптары. (2023) осы мақсатты мақаланы сынға алған және (с) Рубин және басқалардың екінші мақаласы. (2023) Жос және басқаларға жауап берген. сын-пікірлер.

Статус-квоға қатысты бейімділік

Тағы бір сын - жүйелік ақталу теориясы тым ұқсас және статус-кво бейімділігінен ажыратуға болмайды. Екеуі де қазіргі жағдайды сақтау мен заңдылықпен қамтамасыз етумен тікелей айналысатынын ескерсек, бұл сын негізсіз емес. Бірақ жүйелік негіздеу теориясы статус-кво бейімділігінен ерекшеленеді, өйткені ол негізінен когнитивті емес, мотивациялық. Жалпы алғанда, статус-кво бейімділігі таңдау жасау кезінде әдетті немесе белгіленген опцияны артық көруге бейімділікті білдіреді. Ал жүйелік ақталу дегеніміз - адамдардың қазіргі әлеуметтік жүйелерді әділ деп қарастырғаны. Жүйені ақтаудың мотивациялық компоненті адамдардың психологиялық қауіпке ұшырағанда немесе олардың нәтижелері әсіресе ақталатын жүйеге тәуелді деп санағанда оның әсерлері күшейеді дегенді білдіреді.

Қазіргі зерттеулер

Нейробиологиялық зерттеулер мен жүйені ақтауға қатысты қазіргі зерттеулер бұл жүйенің мида қалай көрініс табатынын анықтауға мүмкіндік берді. Зерттеушілер консервативті идеологиясы бар адамдардың миының кейбір құрылымдары әртүрлі екенін анықтады, бұл қауіп-қатер мен қарсыластыққа деген сезімталдығымен байланысты. Нақтырақ айтқанда, консервативтілер "көптеген либералдыларға қарағанда қауіпке деген жүйке жүйесінің сезімталдығы жоғары және миндалинаның көлемі үлкен, сондай-ақ жауап қайшылықтарына деген сезімталдығы төмен және алдыңғы цингуляттың көлемі кішірек". Бұл зерттеулер қазіргі уақытта зерттеу болып табылады және идеология мен ми құрылымымен байланыстың бағытын әлі анықтаған жоқ. Психологиялық даму теориясы мен деректерді пайдалану арқылы 5 жастағы балалардың өздерінің топтағы мүшелері мен олардың статусы туралы негізгі түсініктері бар екені анықталды. Жүйені негіздеудің себептері төменгі мәртебелі топтардағы балалардың сырт топқа деген ықыластылығын көрсетуде де байқалды.