Кіріспе
Кітаптарды немесе басқа да жазба материалдарды жою практикасы. [[Файл:1933 10 мамыр берлин кітап өртеу. JPG|thumb|1933 жылы, Германиядағы кітап өртеу. Нацисттік жасөсперімдер еврей және солшыл авторлардың "неміс емес" туындыларын Институт für Sexualwissenschaft кітапханасында өртеуде. Кітап өртеу – кітаптың мазмұнына немесе авторына деген жеккөрушілік білдірілуі, бұл оппозицияға кеңінен назар аударуға немесе мәліметтерді жария етуден жасыруға бағытталған әрекет болуы мүмкін, мысалы күнделіктер немесе тізімдер. Өртеу және басқа да жою әдістері бірге библиоклазм немесе либрицид деп аталады. Кейбір жағдайларда жойылған туындылардың орнын толтыру мүмкін емес, ал оларды өртеу мәдени мұраға ауыр зиян келтіреді. Мысалдарға Қытайдың Цинь династиясы тұсында (б.з.д. 213–210 ж.) кітаптарды өртеу және ғалымдарды жерлеу, 1258 жылы моңғолдардың Бағдадты қоршауы кезінде Даналық үйінің қирауы, Ицкоатльдің (1430-шы жылдар) Ацтек кодекстерін жоюы, епископ Диего де Ланданың (1562) бұйрығымен Майя кодекстерін өртеу және 1981 жылы Шри-Ланкадағы Джаффна қоғамдық кітапханасын өртеу жатады.
[[File:1933 may 10 berlin book burning. JPG|thumb|Nazi youth brigades burning "un German" works by Jewish and left wing authors at the library of the Institut für Sexualwissenschaft, 1933 Book burning can be an act of contempt for the book's contents or author, intended to draw wider public attention to this opposition, or conceal the information contained in the text from being made public, such as diaries or ledgers. Burning and other methods of destruction are together known as biblioclasm or libricide. In some cases, the destroyed works are irreplaceable and their burning constitutes a severe loss to cultural heritage. Examples include the burning of books and burying of scholars under China's Qin Dynasty (213–210 BCE), the destruction of the House of Wisdom during the Mongol siege of Baghdad (1258), the destruction of Aztec codices by Itzcoatl (1430s), the burning of Maya codices on the order of bishop Diego de Landa (1562), and the burning of Jaffna Public Library in Sri Lanka (1981).
Еврей Киелі кітаптары (б.з.б.
Жохақымның Еремияның кітабын өртеп жіберуін көрсететін сурет. Еврей Киелі кітаптарында айтылғандай, б.з.д. VII ғасырда Яһуда патшасы Ехояким, пайғамбар Еремияның диктанттары бойынша Нерях ұлы Барух жазған кітаптың бір бөлігін өртеп жіберді (Еремия 36-ны қараңыз).
Христиандық кітаптарды өртеу (801759 CE)
Жаңа Келісімдегі Елшілердің істері кітабында Пауыл Ефесте зұлым рухтарды қуды деп айтылады. Ефестегілер осыған ұқсас әрекеттер жасауға тырысқандарымен сәтсіздікке ұшыраған соң, көптеген адамдар «керексіз өнерлерден» бас тартып, кітаптарын өртеп жіберді, себебі олардың тиімді емес екені анық болды. Ал сенгендердің көптегені келіп, жасаған істерін мойындады және жалтақарды. Көптеген бақсылар мен сиқыршылар өздерінің сиқырлық кітаптарын әкеліп, оларды баршаның көз алдында өртеп жіберді, ал кітаптардың құны елу мың күміс тиынға бағаланды. Никеяның бірінші соборынан (325 ж.) кейін Рим императоры Константин Ұлы үштікке қарсы тұрған арийлерге қарсы жарлық шығарды, онда жүйелі кітап өртеу туралы нұсқаулар да болды: «Сонымен қатар, егер Арий жазған қандай да бір жазба табылса, оны отқа тапсыру керек, осылайша оның ілімінің зұлымдығы ғана емес, оны еске түсіретін ештеңе қалмайды. Осымен ресми түрде жариялаймын, егер біреу Арий жазған жазбаны жасырып, оны дереу әкеліп, отқа жақпаса, ол өлім жазасына кесіледі. Осы қылмысы үшін табылған кезде бірден өлім жазасына берілуі керек». Элейн Пейджлстің сөзінше, «367 жылы Александрияның ынталы епископы Афанасий египеттік монахтарға барлық қабылданбас жазбаларды жоюды талап ететін Пасха хатын шығарды, бірақ ол «қабылданатын» тіпті «канондық» деп атағандарын қоспағанда. (Пейджлс Афанасийдің 367 жылғы Пасха хатына (39-хаты) сілтеме жасайды, ол канон белгілейді, бірақ оның «шіркеуді әр түрлі ластықтан тазарту» (177-бет) деген сөздері Festal хатында нақты айтылмаған.) Еретик мәтіндер классикалық антикалық мәтіндер сияқты, сырып тасталып, үстіне жазылған палимпсест түрінде кездеспейді. Автор Ребекка Кнуттың айтуынша, ерте христиандық мәтіндердің көптегені көпшілік алдында өртелінгендей толығымен «жойылған». 1759 жылы папа Климент XIII швед биологы Карл Линнейдің барлық кітаптарын өртеп жіберу туралы жарлық шығарды.
Несториандық кітаптарды өртеу (435 ж.)
Александриялық Кириллдің (376–444) әрекеттері 435 жылдан кейін көп ұзамай Несторийдің (386–450) жазбаларының көбіне от қойды. "Несторийдің жазбалары бастапқыда өте көп болған", алайда олар алтыншы ғасырдың ортасына дейін Несториандық немесе Шығыс теологиялық оқу жоспарының бір бөлігі болған жоқ, оның ұстазы Мопсуэстиялық Теодордың және Тарсскийлік Диодордың жазбаларынан өзгеше, тіпті содан кейін де олар маңызды мәтіндер болған жоқ, сондықтан салыстырмалы түрде азы ғана толық күйінде сақталған, қараңыз: Баум, Вильгельм және Дитмар В. Винклер. 2003. Шығыс шіркеуі: Қысқаша тарих. Лондон: Рутледж.
Ариандық кітаптарды өртеу (587 ж.)
Фредегардың хроникасына сәйкес, визиготтардың патшасы Рекард (586–601 жылдары билік құрған) және Испанияның алғашқы католик патшасы, 587 жылы католиктік дінге өткеннен кейін, барлық ариандық кітаптарды жинап өртеп жіберуге бұйрық берді; ариандық теологияға қатысты барлық кітаптар, олар үшін арнайы жиналған үймен бірге, күлге айналдырылды. Бұл фактілер Константиннің ариандық еңбектерге қатысты жарлығы қатаң түрде орындалмағанын көрсетеді, себебі ариандық жазбалар немесе оларға негізделген теология Испанияда одан көп уақыт өткен соң ғана өртелу үшін сақталған.
Француздар еврей қолжазбаларын өртеп жіберді (б.з. 1244 жылы)
1244 жылы Парижтегі пікірсайыстың нәтижесінде француз заң өкілдері Париж көшелерінде жиырма төрт арбаға тиелген Талмудтар мен басқа да еврей діни қолжазбаларын өртеді.
Ацтектер мен майя қолжазбаларының испандықтардың өртеуі (б.з.б. 1560 жылдары)
Американы испан отарлау кезінде, испандықтар жергілікті халықтар жазған көптеген кітаптарды өртеп жіберді. Ацтектер жазған бірнеше кітапты испандық конкистадорлар мен дін қызметкерлері Юкатанды жаулап алғанда өртеп жіберді. Католик монах Бартоломе де лас Касастың қарсылығына қарамастан, испандықтар Юкатаннан тапқан көптеген кітаптар 1562 жылы епископ Диего де Ланданың бұйрығымен өртелді. Де Ланда оқиға туралы былай деп жазды: "Біз осы әріптермен жазылған көптеген кітаптарды таптық және оларда ешқандай наным-сенімдер мен шайтанның жалғандығы болмағандықтан, біз олардың бәрін өртеп жібердік, бұл майя халқына зор қайғы әкелді және олар оны қатты өкінді".
Тюдор және Стюарт Англиясындағы кітаптарды өртеу (б.з.б.
Англия шіркеуінің құрылуы, король Генрих VIII католик шіркеуінен бөлінгеннен кейін, протестанттардың ағылшын католиктерін мақсат тұтуына алып келді. Тюдор және Стюарт дәуірлерінде патшаға адал протестант азаматтары Англия бойынша католиктердің діни орындарына шабуыл жасап, табылған діни мәтіндерді жиі өртеп жіберді. Мұндай әрекеттерді патшалар қолдады, халыққа қысым жасап, осындай "көріністерге" қатысуға шақырды. Америкалық тарихшы Дейвид Крессинің сөзіне қарағанда, "он алтыншы және он жетінші ғасырларда кітап өртеу сирек кездесетін жағдайдан кейде болатын жағдайға айналып, ашықтан жабыққа көшті, сондай-ақ бюрократиялық процедурадан жартылай театрлық қойылымға ұласты". 1599 жылғы епископтардың тыйымымен Кентербери архиепискобы мен Лондон епискобы сатиралық өлеңдерді жазуды тоқтатуға және Джон Марстон мен Томас Миддлтонның еңбектері сияқты, белгілі бір қолда бар туындыларды тәркілеп, өртеп жіберуге бұйрық берді. Жою үшін нақты тоғыз кітап таңдалып алынды. Ғалымдар осы тоғыз кітаптың ресми наразылыққа себеп болған ортақ қасиеттері туралы пікір білдірмейді.
Вольтердің кітаптарын өртеу (б.з.
XVIII ғасырда француз философы және жазушысы Вольтердің еңбектері Франция және Пруссия патшалықтарының үкімет шенеуніктері тарапынан бірнеше рет өртеліп жанылды. 1734 жылы Руан қаласында оның "Философиялық хаттары" жарияланғаннан кейін халық арасында наразылық туды, себебі ол Францияның ескі тәртібіне қарсы шабуыл ретінде қарастырылды. Жауап ретінде француз билігі кітаптың даналарын жұрт алдында тәркілеп, өртеп жіберді, ал Вольтер Парижден қашуға мәжбүр болды. 1751 жылы Пруссия королі Фридрих Ұлы Вольтердің "Доктор Акакия" атты памфлетін, Берлиндегі Пруссия ғылым академиясының президенті Пьер Луи Маупертуаны қорлағандықтан, жария түрде өртеп жіберуге бұйрық берді, ал Фридрих осы Маупертуаның белді демеушісі болған еді.
Американың оңтүстігінде аболиционистік кітаптарды өртеу (1859 60 CE)
1859 жылы Джон Браунның Харперс-Ферриге шабуыл жасауынан кейін құл иелері мен олардың қолдаушылары құлдықты жою қозғалысынан үрейленді, құлдыққа қарсы құпия жоспарлар кеңінен құл көтерілісіне алып келеді деп сенді. Құлдыққа жақтас оңтүстік штаттарында Миссисипи, Оңтүстік Каролина және Техас штаттарында кітаптар, оның ішінде мемлекеттік мектептердің оқулықтары өртеліп жанып кетті. Құлдықты сынаған немесе оны жеткілікті деңгейде қолдамаған кітаптар кітап өртеушілер үшін "оңтүстікке қарсы" болып саналды.
Құрама Штаттардағы Comstock кітаптарды өртеу (1873-1950 CE)
1873 жылы құрылған Энтони Комстоктың Нью-Йорк жамандыққа қарсы қоғамы кітап өртеуді өзінің мөріне мақтан тұтатын, жетістікке жетуге лайық мақсат ретінде түсірді.
Нацистік режим (б.з. 1933 ж.)
Мыңдаған кітаптар үлкен өртте қызыл жалындармен жанады, ал немістер нацистік сәлемдеме жасап тұр, кітаптарды өртеу толқыны нацистік Германияға тарады. Нацистік үкімет "нацистік Германияның болашағына қатысты бұрмалаушылық әрекеттер жасайтын немесе неміс ой-санасының, неміс отбасының және неміс халқының қозғаушы күштерінің негізіне нұқсан келтіретін" материалдарды өртеуге кең ауқымды себептер келтірді.
Жапонияның одақтас оккупациясы (1945-1952 жылы)
Жапония одақтастар тарапынан оккупацияланған кезде, GHQ шенеуніктері одақтастарды немесе "реакциялық" саяси идеяларды сынауға тыйым салды, көптеген кітаптар тәркіленіп, өртеліп жақылды. 7000-нан астам кітап жойылды.
Авторлардың өртеулері
1588 жылы ағылшын католиктік кардинал Уильям Аллен «Англия ақсүйектері мен халқына ескерту» атты еңбегін жазды. Егер испан армадасы Англияны басып алуда сәттілікке жеткенде, бұл еңбек испандықтар бақылауындағы Англияда жариялануға тиіс еді. Армада жеңілгеннен кейін Аллен өзінің басылымын сақтап, отқа берді, және ол туралы мәлімет тек Елизаветаның тыңшыларының бірі ұрлаған бір данасы арқылы белгілі болды. Карло Голдони 1730 жылдары жағымсыз сынға ұшыраған «Амаласунта» атты алғашқы трагедиясын өртегені мәлім. Хасид раввині Нахман Бресловтің 1808 жылы өзі өртеген кітабын жазғаны хабарланады. Оның ізбасарлары бүгінге дейін «Күйдірілген кітапты» жоқтап, раввинінің сақталған жазбаларында жоғалған томның мазмұны мен оның неге жойылғаны туралы із іздейді. Николай Гоголь 1842 жылғы шедевр туындысы «Өлі жандардың» екінші жартысын күйдірді, себебі дін қызметкері оның туындысы күнәлі екеніне көндірді; кейін Гоголь бұл қателік болғанын мойындады. Клэр Томалиннің зерттеу жұмысы «Көрінбейтін әйелде» айтылғандай, Чарльз Диккенс өзінің хаттары мен жеке құжаттарын үлкен отқа беріп, достары мен таныстарынан өзіне жазған хаттарын қайтаруды немесе оларды жоюды сұрады, және 1850-1860 жылдары көптері оның тілегін орындады. Диккенстің мақсаты актриса Нелли Тернанмен болған қарым-қатынасының куәліктерін жою болды. Диккенстің сақталған хаттарынан көрініп тұрғанындай, жойылған материал, тіпті жариялануға арналмаған болса да, әдеби құндылығы зор болуы мүмкін. Льюис Кэрроллдың туындыларын жақсы білетін сарапшы Мартин Гарднер, Кэрроллдың «Алиса ғажайыптар елінде» ерте нұсқасын 1860 жылдары жазып, кейін кітапқа шабыттандырған Алиса баласына көрсеткен күрделі нұсқасын жазғаннан кейін жойғанын айтады. 1870 жылдары Чайковский өзінің алғашқы операсы «Воеводаның» толық қолжазбасын жойды. Он жылдар өткен соң, кеңес кезеңінде «Воевода» композитордың қайтысынан кейін сақталған оркестрлік және вокалдық бөлімдерінен, сондай-ақ оның эскиздерінен қайта құрастырылды.
20 ғасыр
Алберто Сантос Дюмон 1914 жылы француз үкіметі тарапынан тыңшы деп есептелгеннен кейін, ал полиция бұл жаңылысты кешірген соң, ол өзінің барлық авиациялық құжаттарын жойды. Келесі жылы "De gevleugelde" тарихи романының соңында Артур Япин Дюмон Бразилияға оралғанда "барлық күнделіктерін, хаттарын және суреттерін өртеп жібергенін" айтады. Гектор Хью Мунро (қаламдығымен Saki ретінде танымал) 1916 жылғы қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқаннан кейін, оның қарындасы Этель оның көптеген қағаздарын жойды. Фин композиторы Жан Сибелиус Сегізінші симфонияның жұмысын жүргізгеніне дәлелдер жеткілікті. Ол бұл симфонияның премьерасын 1931 және 1932 жылдары Серж Кусевицкийге уәде етті, ал 1933 жылы Лондонда Базиль Камеронның орындауы жұртшылыққа жарияланды. Алайда, мұндай симфония ешқашан орындалмады, ал симфонияның қағазға түскенін көрсететін жалғыз нақты дәлел – 1933 жылғы бірінші бөлімінің таза көшірмесіне жасалған есеп және 2011 жылы алғаш рет жарияланған және орындалған қысқаша сыныптар. Сибелиус әрқашан өзін-өзі сынаған; ол жақын достарына: "Егер мен жетінші симфониядан жақсырақ симфония жаза алмасам, онда ол менің соңғы шығарма болады" деді. Қолжазбалар сақталмағандықтан, дереккөздер Сибелиус партитураның көптеген іздерін жойған болуы мүмкін деп санайды, мүмкін 1945 жылы, сол жылы ол көптеген қағаздарды отқа жебеп жіберді. Сибелиус әйелі Айно: "1940 жылдары Айнолада [Сибелиус жұбы тұрған жерде] үлкен от тату болды. Күйеуім қолжазбаларды кір жуатын себетке салып, ас бөлмесіндегі отқа лақтырып өртеп жіберді. Мен кейіннен жыртылған беттердің қалдықтарын көрдім. Менде қатысуға күш болмады, сондықтан бөлмеден шығып кеттім. Сондықтан ол отқа нені лақтырғанын білмеймін. Бірақ содан кейін күйеуім тынышталып, көңіл-күйі бірте-бірте жақсара бастады". Сибелиус 1930 жылдардың басында жұмыс істеген, бірақ қанағаттандырмаған Сегізінші симфониясының жобасы жойылған қағаздардың арасында болған деп болжанады. Джо Шустер, Джерри Сигелмен бірге құрастырған Супермен атты фантастикалық супергеройдің алғашқы әңгімесін 1938 жылы баспагер таба алмады деп ойлағанда өртеп жіберді. Аксель Дженсен 1955 жылы Ослода "Dyretemmerens kors" романымен романист ретінде дебют жасады, бірақ кейіннен кітаптың сатылмаған қалған даналарын өртеп жіберді. 1963 жылдың тамызында К. Льюис Кембридждегі Магдалина колледжінен кеткен кезде және оның бөлмелері тазаланғанда, Льюис Дуглас Грешемге өзінің аяқталмаған немесе толық емес қолжазбаларының барлық фрагменттерін жоюды бұйырды, бұл Льюис еңбектерін зерттеушілер үшін үлкен шығын болып саналады. 1976 жылы венесуэлалық либерал жазушысы Карлос Рангельдің қарсыластары оның "Асыл жабайыдан асыл революционерге дейін" атты кітабының көшірмелерін Венесуэланың Орталық университетінде жарияланған жылы өртеп жіберді.
Өлгеннен кейін шығармаларды жою
Вергилий қайтыс болған кезде, ол «Энеида» қолжазбасын өртеп жіберуді бұйырды, себебі ол түзетілмеген кемшіліктері бар дайын емес нұсқа болатын, соңғы жариялануға арналған түрі емес. Бірақ бұл бұйрық орындалмады. Вергилийдің осы «жетілмеген» күйінде жарияланған «Энеида» туындысы арқасында ғана оның аты мәңгілікке сақталды – және ол классикалық әдебиеттің ұлы шедеврлерінің бірі саналады. Франц Кафка өмірінің соңында досы және әдеби мұрагері Макс Бродқа былай деп жазды: «Жақын Макс, соңғы тілегім: Менің күнделіктерім, қолжазбаларым, хаттарым (өзімнің де, басқалардың да), эскиздерім және тағы басқаларымды ешкім оқымайынша өртеп жіберсің». Брод Кафканың тілегіне бағынбады, себебі Кафка осы бұйрықты оған, оның орындамайтынын біле отырып берген деп сенді – Брод оған тура солай айтқан. Егер Брод Кафканың бұйрығын орындағанда, Кафканың өмірінде жарық көрген бірнеше повестеринен басқа барлық туындысы мәңгілікке жоғалып кетер еді. Көптеген сыншылар, сол кезде де, қазір де Бродтың шешімін дұрыс деп санайды. Кафканың «Қала» романына жазған алғы сөзінде Брод Кафканың пәтеріне кіргенде бірнеше үлкен бос папкалар мен күйдірілген қағаздың іздерін тапқанын айтты – бұл папкалардағы қолжазбалар Кафканың өзі өлмес бұрын жойғанын анық көрсетеді. Брод осы материалдың қайта оралмас жоғалуына өкініш білдірді және Кафканың туындыларының көп бөлігін оның жасаушысының қатыгездігінен құтқара алғанына қуанды. 1886 жылы қайтыс болған және барлық қағаздарын өртеп жіберуді әпкесі Лавинияға тапсырған танымал американдық ақын Эмили Дикинсон да осындай жағдайға тап болды. Лавиния Дикинсон әпкесімен болған хат-хабарларын өртеп жіберді, бірақ өсиетті қырық кітапша мен бос парақтарды қамтымайтындай түсіндірді, олардың барлығы шамамен 1800 өлеңмен толтырылған; Лавиния оларды сақтап алып, сол жылы өлеңдерді жариялай бастады. Егер Лавиния Дикинсон әпкесінің өсиетін қатаң орындағанда, Эмили Дикинсонның поэзиялық мұрасының көп бөлігі жоғалып кетер еді. 1964 жылдың басында, К.С. Льюис қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Льюисдің әдеби мұрагері Уолтер Хупер автордың жазған еңбектерінен өртелген 64 беттік қолжазбаны құтқарып алды – өртеу Льюис өсиеті бойынша жүзеге асырылды. 1977 жылы Хупер оны «Қара мұнара» деген атпен жариялады. Бұл Льюистің ғарыш трилогиясының бір бөлігі ретінде жоспарланған. Льюис бас тартқан дайын емес жоба болғанымен, оның жариялануы Льюис жанкүйерлері мен оның туындыларын зерттеуші ғалымдардың қызығушылығын тудырып, талқылауларға себеп болды.
Қазіргі заманғы кітапханалық кластер
Кітаптарды жоюға қарсы әлемнің көптеген қоғамдары, бірақ кітап жағу шағын немесе ірі көлемде орын ала береді.
Сикхтер кітаптарын өртеу
Сикх дінінде, Гуру Грант Сахиб кітабының пайдалануға жарамсыз деңгейде зақымданған барлық көшірмелері мен оның мәтінінің кез келген бөлігі бар баспа қалдықтары өртеледі. Бұл рәсім Аган Бхет деп аталады және ол қайтыс болған сикхтің кремациясы кезінде орындалатын рәсімге ұқсас.