Кіріспе

Дэниел Деннеттің 1991 жылғы кітабы – Дэниел Деннеттің 1991 жылғы кітабы. Бұл кітапта автор сананың мидағы физикалық және когнитивтік процестердің өзара әрекеттесуінен қалай туындайтыны туралы түсінік береді. Деннет сананы мида шамамен бір уақытта жүзеге асырылатын түрлі есептеулердің жиынтығы ретінде сипаттайды. Ол сананы бірнеше адамның бір уақытта дамытып, өңдеп жатқан академиялық мақаламен салыстырады, бұл сананың "көп нұсқалы жобалар" теориясы. Осы теңеуде "мақала" бар, бірақ біртұтас мақала жоқ. Адамдар өз ішкі сезімдері туралы айтқанда, Деннет олардың айтқандарын сипаттаудан гөрі теория құруға көбірек ұқсатады деп санайды. Оның пікірінше, мұндай мәліметтер пайдалы болуы мүмкін, бірақ психолог оларды беткей қабылдамауы керек. Деннет қабылдаудың біз ойлағаннан гөрі шектеулі және сенімсіз екенін көрсететін бірнеше құбылыстарды сипаттайды. Деннеттің "Аңғару түсіндірілді" кітабында баяндалған көзқарастары оны сананы тек "квалияға", яғни тәжірибелердің бастапқы мазмұнына сілтеме жасай отырып ғана сипаттауға болатынын айтқан ойшылдармен келіспейді. Кітапқа сын айтқандар Деннет субъективті саналы күйлердің бар екенін жоққа шығарып, оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіруге тырысқандай көрінеді дейді.

Қорытынды

Деннет сананың "көптеген нұсқалар" моделін ұсынады, онда саналы тәжірибе болатын жалғыз орталық орын ("Картезиандық театр") жоқ; оның орнына "мидың әртүрлі жерлерінде әртүрлі уақытта мазмұн бекітудің әртүрлі оқиғалары" бар. Ми "жартылай тәуелсіз агенттіктердің жиынтығынан" тұрады; "мазмұн бекіту" осы агенттіктердің бірінде орын алса, оның әсері таралып, орталық кейіпкердің "өзіне" қатысты әңгіме құрайтын сөйлемдердің бірін айтуға әкелуі мүмкін. Деннеттің санаға қатысты көзқарасы – мидың жатқанда бірнеше есептеулер бір уақытта жүріп жатқан (яғни, параллелизм) негізгі процесінің тізбектеліп баяндалуы. Деннеттің ең даулы тұжырымының бірі – квалиа сипатталғандай жасамауы (және жасамайтыны). Деннеттің басты аргументі – философтар квалиаға жатқызатын әртүрлі қасиеттер – квалианың түзетілмейтін, сөзбен жеткізілмейтін, жеке, тікелей қолжетімді және т.б. болуы керек деген пікірлер – өзара қайшы, сондықтан квалиа тұжырымы дұрыс емес. Квалианың болмауы сананың қиын мәселесінің жоқ екенін білдіреді, ал "философиялық зомбилер" – барлық жағынан адам сияқты әрекет ететін, бірақ квалиадан мүлдем құрылғандар – болуы мүмкін емес. Деннет ирониямен айтқандай, ол біздің бәріміз философиялық зомбилер екенімізге сенеді (егер "философиялық зомби" терминін адаммен функционалдық тұрғыдан бірдей, ешқандай қосымша материалдық емес аспектілерсіз деп анықтасаңыз) – және оның ескертуі қате түсінілуге бейім екенін қосты. Деннеттің айтуынша, біздің миымызда әлем туралы бірнеше маңызды деректер ғана сақталады, және осының арқасында ғана біз жұмыс істей аламыз. Сондықтан біз қысқа мерзімді жадта күрделі суреттерді сақтамаймыз, себебі бұл қажет емес және құнды есептеу қуатын жұмсайды. Керісінше, біз өзгерген нәрсені тіркейміз және қалғаны өзгермеген деп есептейміз, нәтижесінде кейбір егжей-тегжейлерді жіберіп аламыз, бұл әртүрлі эксперименттер мен иллюзияларда көрсетілгендей, Деннет осыларды сипаттайды. Деннеттің кітабынан кейінгі зерттеулер оның кейбір тұжырымдары күткеннен де консервативті болғанын көрсетті. "Түсіндірілген сана" жарық көргеннен кейін бір жыл өткен соң, Деннет: "Кейіннен ойласам, әсерлері мен айтқанымнан да күшті болғандықтан, мен батылрақ болуым керек еді" деп мәлімдеді. Содан бері біздің көру әлемінің иллюзорлық сипатын көрсететін мысалдар жинақталып келеді. Философиялық әдістің маңыздысы – гетерофеноменология, онда субъектінің ауызша немесе жазбаша баяндамалары теоретиктердің ойдан шығарылған туындысына ұқсас қарастырылады. Субъектінің баяндамасы сұраққа тартылмайды, бірақ ол субъектінің ішкі жағдайы туралы түзетілмейтін баяндама деп есептелмейді. Бұл тәсіл психологиялық зерттеулерде субъектінің баяндамаларын дерек ретінде пайдалануға мүмкіндік береді, осылайша классикалық бихевиоризмнің шектерін айналып өтеді. Деннеттің айтуынша, сананы түсіндіру үшін саналы оқиғаларды санасыз оқиғалар тұрғысынан түсіндіретін теория ғана қабілетті: "Түсіндіру – түсіндіруден құтылу".

Қабылдау

"Нью-Йорк Таймс" газеті "Аңталған сана" кітабын жылдың үздік он кітабының бірі деп таныды. "Нью-Йорк Таймс кітап шолуында" Джордж Джонсон оны "көрешектен де артық" деп атады. Сынақылар кітаптың атауы шатастырады дейді, себебі ол шын мәнінде сананы түсіндіре алмайды. Керікөрушілер "Сананы елемеу" және "Сананы жоққа шығару" деген балама атауларды ұсынды. Джон Сёрл Деннеттің субъективтілік туралы пікірталас жүргізудің мәнсіздігін айтқанын, себебі ол ғылыми емес және ғылым объективтілікті талап етеді, бұл категориялық қателік екенін мәлімдеді. Сёрл ғылымның мақсаты – эпистемиялық тұрғыдан объективті (яғни, оның шындығын кез келген мүдделі тарап анықтап, бағалай алатын) мәлімдемелерді орнату және растау, бірақ бұл мәлімдемелер онтологиялық тұрғыдан субъективті болуы мүмкін дейді. Сёрл ғылыми әдістің эпистемиялық объективтілігі тақырыптың онтологиялық субъективтілігін жоққа шығармайды деп санайды. Демек, арқадағы ауыру бар, және медицинада оның болуын ешкім күмәнданбайтын субъективті тәжірибе болып табылады. Неврологияның кез келген оқулығында көрсетілгендей, оны емдеу үшін оны түсіну қажет. Сёрл кез келген құндылықты бағалауды эпистемиялық субъективтілік деп атайды. Осылайша, "Мак-Кинли Эвересттен әдемі" деген пікір эпистемиялық тұрғыдан субъективті, ал "Мак-Кинли Эвересттен биік" деген пікір эпистемиялық тұрғыдан объективті. Басқаша айтқанда, соңғы мәлімдемені таудың биіктігі үшін түсінікті ("негізгі") критерий бойынша бағалауға болады (мысалы, "шыңының теңіз деңгейінен биіктігі мынадай метр"), және оны теріс дәлелдеуге болады. Сұлулық үшін мұндай критерийлер жоқ. Сёрл Деннеттің пікірінше, сана есептеу мүмкіндіктерінен басқа ештеңе емес, себебі ол үшін сананың мәні – параллель архитектурада іске асырылған фон Нейман стиліндегі виртуалды машинаның әсері ғана, сондықтан саналы күйлер иллюзия болып табылады. Керісінше, Сёрл "санаға қатысты, көріністің болуы – шындық" деп мәлімдейді. Сёрл былай деп жазды: "Мүмкіндігінше анық айтайын: Деннет өзінің "Аңталған сана" кітабында сананың бар екенін жоққа шығарады. Ол бұл сөзді қолдана береді, бірақ оның мағынасы басқаша. Ол үшін бұл үшінші тұлғаның құбылысын ғана білдіреді, бірінші тұлғаның саналы сезімдерін және тәжірибесін емес. Деннет үшін біз адамдар мен ішкі сезімі жоқ күрделі зомбилердің арасында ешқандай айырмашылық жоқ, себебі біздің бәріміз күрделі зомбилерміз. Мен оның көзқарасын өзін-өзі жоққа шығаратын деп санаймын, өйткені ол сана теориясы түсіндіруге тиіс деректердің бар екенін жоққа шығарады. Бұл пікір алмасудың парадоксы мынада: мен саналы рецензентпін, саналы түрде ашуланғандай көрінетін автордың қарсылықтарына жауап беремін. Мен мұны саналы деп есептейтін оқырмандар үшін жасаймын. Оның сананың жоқ екенін айтуын қалай қабылдай аламын? Деннет және оның иллюзионист жақтастары саналы сананың жоғарыда аталған "субъективті аспектісінің" жоқ екенін, ол "халық психологиясының" ғылыми емес қалдығы екенін және оның қайта анықтамасы сананың жалғыз дұрыс сипаттамасы екенін айтады. Геральд Эдельман, Антонио Дамасио, Вилаянур Рамачандран, Джулио Тонони, Кристоф Кох және Родольфо Ллинас сияқты нейробиологтар квалианың бар екенін және оларды жоюға деген ұмтылыс кейбір философтардың ғылымның мәнін дұрыс түсінбеуіне байланысты екенін айтады.