Кіріспе

Орта ғасырдағы астрономиялық кестелер Zīj i Īlkhānī (زیجِ ایلخانی) немесе Илхандық кестелер (тіл аудармасы: "Ильхан жұлдыздары", сол кездегі автордың қамқоршысы болған ilkhan Hulagu) - планеталардың қозғалысының астрономиялық кестелері бар Zij кітабы. Оны мұсылман астрономы Насир әл-Дин әл-Түси Марага обсерваториясындағы астрономдар тобымен бірлесіп құрастырған. Ол парсы тілінде жазылған, кейін араб тіліне аударылған. Кітапта планеталардың орналасуы мен жұлдыздардың атауларын есептеу кестелері бар. Оның құрамына 1272 жылы аяқталған Марага обсерваториясында 12 жыл бойы жүргізілген бақылаулардан алынған деректер кірді. Зийх и Илханидің планеталық орналасулары, Ибн әл Алам мен Ибн Юнус (10/11 ғасырлар) зийхтерінен алынған. Б. з. б.) қателіктері соншалық, кейіннен әл-Уабканави мен Рукн әл-Дин әл-Амули сияқты астрономдар оны қатты сынға алды. Зиджи и Ильхани күн мен түн теңдеулерінің прецессиясын жылына 51 доғалық секундқа белгіледі, бұл қазіргі заманғы 50,2 доғалық секундқа өте жақын. Кітапта сондай-ақ, қазіргі заманғы терминдермен екінші реттік интерполяция схемасы ретінде сипатталуы мүмкін, байқалған позициялар арасындағы интерполяция әдісі сипатталған.

Тарих

Хулагу хан өзінің көптеген әскери жетістіктері астрономдардың (олар да астрологтар болған) кеңестеріне, әсіресе әл-Түсиге байланысты деп сенді. Сондықтан әл-Түси өзінің астрономиялық кестелері 250 жыл бұрын жасалғанын айтып шағымданады, ал Хулагу әл-Түсидің таңдаған жерінде жаңа обсерватория салуға рұқсат береді (ол Марагехты таңдады). Мұнда әл-Түсімен бірге басқа да бірқатар танымал астрономдар жұмыс істеді, соның ішінде Мұхи әл-Дин әл-Мағриби, Кутб әл-Дин әл-Ширази, Дамаскіден келген Муайид әл-Дин әл-Урди. Сонымен қатар, қытай астрономиясының ықпалын Фао Мунжи әкелді, оның астрономиялық тәжірибесі аль-Түси қолданған Птолемеялық жүйені жетілдірді; қытай жүйесінің іздерін Зий и Ильханиден көруге болады. Алғашқы кестелер Абака ханның, Хулагудың ұлының тұсында жарық көрген. Олар 15 ғасырға дейін танымал болды. Абд әл-Кәрим әл-Фахадтың "Зиж и әл-Ала" және әл-Хазинидің "Зиж әл-Санжари" сияқты кейбір исламдық астрономиялық кестелер Грегорий Хиониадтың Византия грек тіліне аударып, Византия империясында зерттелді. Хиониадтың өзі Шамс ад Дин әл-Бухаридің қолында оқыған, ол әл-Түсидің өлімінен кейін атақты Мараге обсерваториясында жұмыс істеген.