Кіріспе
Орта ғасырдағы астрономиялық кестелер Zīj i Īlkhānī (زیجِ ایلخانی) немесе Илхандық кестелер (тіл аудармасы: "Ильхан жұлдыздары", сол кездегі автордың қамқоршысы болған ilkhan Hulagu) - планеталардың қозғалысының астрономиялық кестелері бар Zij кітабы. Оны мұсылман астрономы Насир әл-Дин әл-Түси Марага обсерваториясындағы астрономдар тобымен бірлесіп құрастырған. Ол парсы тілінде жазылған, кейін араб тіліне аударылған. Кітапта планеталардың орналасуы мен жұлдыздардың атауларын есептеу кестелері бар. Оның құрамына 1272 жылы аяқталған Марага обсерваториясында 12 жыл бойы жүргізілген бақылаулардан алынған деректер кірді. Зийх и Илханидің планеталық орналасулары, Ибн әл Алам мен Ибн Юнус (10/11 ғасырлар) зийхтерінен алынған. Б. з. б.) қателіктері соншалық, кейіннен әл-Уабканави мен Рукн әл-Дин әл-Амули сияқты астрономдар оны қатты сынға алды. Зиджи и Ильхани күн мен түн теңдеулерінің прецессиясын жылына 51 доғалық секундқа белгіледі, бұл қазіргі заманғы 50,2 доғалық секундқа өте жақын. Кітапта сондай-ақ, қазіргі заманғы терминдермен екінші реттік интерполяция схемасы ретінде сипатталуы мүмкін, байқалған позициялар арасындағы интерполяция әдісі сипатталған.
Zīj i Īlkhānī (زیجِ ایلخانی) or Ilkhanic Tables (literal translation: "The Ilkhan Stars", after ilkhan Hulagu, who was the patron of the author at that time) is a Zij book with astronomical tables of planetary movements. It was compiled by the Muslim astronomer Nasir al Din al Tusi in collaboration with his research team of astronomers at the Maragha observatory. It was written in Persian and later translated into Arabic. The book contains tables for calculating the positions of the planets and the names of the stars. It included data derived from the observations made over the course of 12 years in the Maragha observatory, completed in 1272. The planetary positions of the Zij i Ilkhani, derived from the zijs of Ibn al A'lam and Ibn Yunus (10/11th cent. AD), were so at fault that later astronomers, such as al Wabkanawi and Rukn al Din al Amuli, criticized it severely. The Zīj i Īlkhānī set the precession of the equinoxes at 51 arcseconds per year, which is very close to the modern value of 50.2 arcseconds. The book also describes a method of interpolation between the observed positions, which in modern terms may be described as a second order interpolation scheme.
Тарих
Хулагу хан өзінің көптеген әскери жетістіктері астрономдардың (олар да астрологтар болған) кеңестеріне, әсіресе әл-Түсиге байланысты деп сенді. Сондықтан әл-Түси өзінің астрономиялық кестелері 250 жыл бұрын жасалғанын айтып шағымданады, ал Хулагу әл-Түсидің таңдаған жерінде жаңа обсерватория салуға рұқсат береді (ол Марагехты таңдады). Мұнда әл-Түсімен бірге басқа да бірқатар танымал астрономдар жұмыс істеді, соның ішінде Мұхи әл-Дин әл-Мағриби, Кутб әл-Дин әл-Ширази, Дамаскіден келген Муайид әл-Дин әл-Урди. Сонымен қатар, қытай астрономиясының ықпалын Фао Мунжи әкелді, оның астрономиялық тәжірибесі аль-Түси қолданған Птолемеялық жүйені жетілдірді; қытай жүйесінің іздерін Зий и Ильханиден көруге болады. Алғашқы кестелер Абака ханның, Хулагудың ұлының тұсында жарық көрген. Олар 15 ғасырға дейін танымал болды. Абд әл-Кәрим әл-Фахадтың "Зиж и әл-Ала" және әл-Хазинидің "Зиж әл-Санжари" сияқты кейбір исламдық астрономиялық кестелер Грегорий Хиониадтың Византия грек тіліне аударып, Византия империясында зерттелді. Хиониадтың өзі Шамс ад Дин әл-Бухаридің қолында оқыған, ол әл-Түсидің өлімінен кейін атақты Мараге обсерваториясында жұмыс істеген.