Кіріспе

Сыншы – өнер, әдебиет, музыка, кино, театр, сән, сәулет және тамақ сияқты шығармашылық туындыларға қатысты баға беруші және пікір білдіруші адам. Сыншылар әлеуметтік немесе мемлекеттік саясатты да талдауы мүмкін. Сындық бағалаулар, сындық ойлауға негіделгенімен немесе негізделмегенімен, қарастырылып отырған туындының мақсатына жету деңгейі, оның авторының ниеті және туындының контекстін білу сияқты факторларды ескереді. Оларға жекелей оң немесе теріс реакция да кіруі мүмкін. Жақсы сыншының қасиеттері – айқын сөйлеу қабілеті, әсіресе тілді шеберлікпен және тартымдылықпен қолдану дағдысы. Сонымен қатар, сонымен қатар, сезімталдық және көрегендік маңызды. Сыншы форма, стиль және ортаны қарастырады. Сәулет және тамақ сынды жағдайларда туындының функциясы, құны мен бағасы да ескерілуі мүмкін. Сыншылардың бағалауларының сапасы немесе олардың беделіне байланысты көпшілік тарапынан құрметке ие болады және оларға сенеді. Өнер, музыка, театр және сәулет сыншыларының ықпалды өкілдері өз аргументтерін толық кітаптар түрінде ұсынады. Мысалы, Джон Раскиннің «Архитектураның жеті шамдары» және «Венеция тастары» еңбектерін атауға болады. Сыншылар өз бағалауларын әртүрлі теориялық көзқарастарға негіздей алады, мысалы, феминистік немесе фрейдистік перспективадан қарауы мүмкін. Кәсіби сыншылар баспа, радио, журнал, теледидар немесе интернет компанияларынан өз бағалауларын және пікірлерін жазу үшін жалақы алады, ал жеке адамдар веб-сайттарда немесе басылымдарға жазған хаттары арқылы өз пікірлерін білдіреді. Егер жеке пікір салмақты бағалаудан басым түсетін болса, ағымдағы оқиғалар, қоғамдық мәселелер, спорт, медиа немесе өнер туралы пікір білдіретін адамдар сыншылар емес, «сарапшылар» деп аталады. Сыншылардың өзі де бәсекелестік сынға ұшырайды, өйткені соңғы сындық бағалау әрқашан субъективтілікті қамтиды. Белгілі бір сыншы қоғамдық талғам мен пікірді қалыптастыруда маңызды рөл атқара алады. Сондай-ақ, сыншылар немесе сыншылардың үйлестірілген тобы танылу белгілерін беруі мүмкін.

Алыстыру

"Сыншы" сөзі грек тіліндегі κριτής (krités) сөзінен туындаған, ол негізделген бағалау немесе талдау, құндылықты бағалау, түсіндіру немесе байқау жасайтын адамды білдіреді. Англия тілінде "критика" сөзінің бастапқы мағынасы негізінен әдебиетті сынауға қатысты болды, ал 17 ғасырда ғана сынаудың көбірек жалпы түрлері пайда бола бастады.

Сыншылардың сынға көзқарасы

Мәдениет сыншысы Клемент Гринберг жақсы сыншы "дәлелдерге түсінікпен және маңыздысына адалдықпен" ерекшеленеді деп жазды; ақын және сыншы Т. С. Элиот "сыншының фактілерді өте жақсы сезіну қабілеті болуы керек" деп жазды. 1971 жылы Гарольд Шонберг, 1960 жылдан 1980 жылға дейін "Нью-Йорк Таймс" газетінің бас музыка сыншысы, өзі үшін жазғанын айтты, "қажетті түрде оқырмандар үшін емес, музыканттар үшін емес. Сыншының дұрыс немесе бұрыс болуы міндет емес; оның міндеті – өз пікірін түсінікті ағылшын тілінде білдіру". Шонберг сын туралы Пулитцер сыйлығын алған алғашқы музыка сыншысы болды. Дэниел Мендельсон сыншылар үшін сын теңдеуін білім + талғам = мағыналы баға деп сипаттады. Ресторан сыншысы Терри Дюрак түсіндіргендей, сыншыдан "толық, объективті және заңды талқылауды" күтесіз, ол "операны, өнерді немесе кітапты контекстке қойып, сіздің біліміңізге үлес қосады"; мейрамхананы сынау кезінде бұл "маған ұнайды-ұнамайды деген мәселе емес; сізге ұнайды-ұнамайды дегенді шешуге көмектесу туралы".

Әлеуметтік және саяси сыншылар

Әлеуметтік және саяси сыншылар өз сын-пікірлерін білдіру үшін әртүрлі өнер түрлерін, оның ішінде әдебиет пен музыканы пайдаланған. Мысалы, Пьер Бомарше француз төңкерісі алдында "Фигароның үйлену тойы" пьесасын аристократиялық жеңілдіктерді айыптау үшін қолданды, ал сыншының ықпалы Россинидің "Севильский шаштарушысы" және Моцарттың "Фигароның үйлену тойы" опералық нұсқалары сияқты кейінгі өңдеулермен артты. Финляндияның ұлттық ақыны Ж. Л. Рунебергті жоғары бағалаған фин профессоры және ақыны Август Ахлквист, Алексис Киви автордың барлық әдеби туындыларына өте теріс пікір білдірді, себебі Киви халықтың әлеуметтік өмірін романтизмнің орнына қабақты реализмде бейнеледі. Әдебиеттегі ең белгілі әлеуметтік/саяси сынға Джонатан Свифттың "Гулливердің саяхаты" және Джордж Оруэллдің "Жануарлар фермасы" сатиралары жатады. Ай Вэйвэй сияқты кейбір саяси сыншылар бейнелеу өнерін өз құралы ретінде қолданады. Тарих барысында саяси сыншылар тұтқындалу немесе өлім жазасы сияқты үлкен тәуекелге тап болды.

Интернеттегі сыншылар

Түпнұсқа сын пікірлерді жинақтау немесе жариялау мақсатында бірнеше веб-сайттар құрылды. Мысалы, Blogcritics, Rotten Tomatoes және Yelp сайттарын атауға болады. "Нью-Йорк таймс" газетінің бас кино сыншысы А.О.Скотттың пікірінше, Интернеттегі әр адам сыншы. Роджер Эберт сияқты кейбір сыншылар халық мәдениетінде танымал болып, құрметке ие болады.

Кино және теледидар

Американдық киносыншылар Роджер Эберт пен Джин Сискел бірлесіп жұмыс істеді және теледидарда кейде кинотуындыларына жазған рецензиялары бойынша келісіп, кейде пікір алмасты. Киносыншылар қараған туындыларды жұлдыздық жүйемен бағалауға құқылы. Сыншылар бейнесі кейбір фильмдерде кездеседі, олар комедияларда да бейнеленген, мысалы, "Ratatouille" анимациялық фантастикалық комедиясындағы тағам сыншысы және "Әлем тарихы" атты антологиялық комедиялық фильмнің бірінші бөліміндегі өнер сыншысы.

Сыншыларға жауаптар

Жұмысы сынға түскен адамдардың оған реакциясы әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, олар алғыс айтуы, намыстануы, қынжылуы, шабыттанатыны, қызығушылық танытуы немесе әңгімесіз қалуы мүмкін.