Олри Теркем: Француз математигі және еврей реформаторы

Кіріспе

Француз математигі, француз фармацевті және палеонтологы Ольри Теркем (16 маусым 1782 – 6 мамыр 1862) – француз математигі. Ол геометрия саласындағы еңбектерімен және екі ғылыми журналды құрғандығымен белгілі, олардың бірі математика тарихы туралы алғашқы журнал болды. Сонымен қатар, ол яһуди дініндегі радикалды реформаны қолдаған хаттар тізбегінің (Царфати есімімен) авторы болды. Ол француз еврейі еді.

Білім және мансап

Теркем иврит тілінде сөйлейтін, тек иврит тілі мен Талмудты оқыған. Алайда, француз революциясынан кейін оның отбасы кең қоғаммен байланысқа келді, ал оның білімі кеңейді. 1803 жылы ол ассистент болып жұмыс істеді, ал 1804 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Оқуын аяқтағаннан кейін ол Майнцке (сол кезде Майенс деп аталған және Франция империясының бір бөлігі) көшті, онда ол императорлық лицейде сабақ берді. 1811 жылы ол сол қаладағы артиллерия мектебіне, 1814 жылы Гренобльдегі артиллерия мектебіне ауысты, ал 1815 жылы Париждегі Artillerie Central Depo кітапханашысы болды және өмірінің соңына дейін сол қызметте қалды. 1852 жылы ол Құрмет легионының офицері атанды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның жаназасын Париждің, кейін Францияның бас раввині Лазар Исидор өткізді, және Эдмонд Ле Бёф бастаған 12 генералдан астам адам қатысты. Геометрияда Теркем тоғыз нүктелі шеңберді атап, оның қасиеттерін толыққанды дәлелдегенімен танымал. Бұл кез келген үшбұрыштың тоғыз ерекше нүктесінен өтетін шеңбер. Карл Вильгельм Фейербах бұрын-соңда үшбұрыштың биіктіктерінің үш табаны мен оның қабырғаларының үш ортасы бір шеңберде жататынын байқаған, бірақ Теркем осы шеңбер үшбұрыштың ортоцентріне қосылатын келесілердің орта нүктелерін де қамтитынын алғаш дәлелдеді. Ол сондай-ақ Фейербах теоремасын тоғыз нүктелі шеңбер үшбұрыштың ішкі және сыртқы шеңберлеріне жанасады дегенді жаңадан дәлелдеді. Ол "француздық иудаизмнің тәлкекке салушысы" болды, еврейлерді қазіргі өмірге жақсырақ бейімдеу үшін реформаларды жақтады. Теркем Талмудты қабылдамады, еврейлер мен еврей емес адамдар арасындағы некелерді заңдастыруды ұсынды, демалыс күнін жексенбіге көшіруді, дұғалар үшін иврит емес басқа тілдерді қолдануды жақтады және сүндетке, әйелдерге деген кертартпа көзқарасқа және еврей күнтізбесіне қарсы күресті. Алайда, ол сол кездегі еврейлердің дәстүрлеріне көп әсер ете алмады. Теркем реформаға шақырып, католик әйелге үйленіп, балаларын католик дінінде тәрбиелегеніне қарамастан, оның жаназасы барлық еврейлік рәсімдермен өткізілуін өтінді.

Terquem grew up speaking Yiddish, and studying only the Hebrew language and the Talmud. However, after the French Revolution his family came into contact with a wider society, and his studies broadened. He became an assistant there in 1803, and earned his doctorate in 1804. After finishing his studies he moved to Mainz (at that time known as Mayence and part of imperial France), where he taught at the Imperial Lycée. In 1811 he moved to the artillery school in the same city, in 1814 he moved again to the artillery school in Grenoble, and in 1815 he became the librarian of the Dépôt Central de l'Artillerie in Paris, where he remained for the rest of his life. He became an officer of the Legion of Honor in 1852. After he died, his funeral was officiated by Lazare Isidor, the Chief Rabbi of Paris and later of France, and attended by over 12 generals headed by Edmond Le Bœuf. In geometry, Terquem is known for naming the nine point circle and fully proving its properties. This is a circle that passes through nine special points of any given triangle. Karl Wilhelm Feuerbach had previously observed that the three feet of the altitudes of a triangle and the three midpoints of its sides all lie on a single circle, but Terquem was the first to prove that this circle also contains the midpoints of the line segments connecting each vertex to the orthocenter of the triangle. He also gave a new proof of Feuerbach's theorem that the nine point circle is tangent to the incircle and excircles of a triangle. "the enfant terrible of French Judaism". pushing for reforms that in his view would better assimilate Jews into modern life Terquem rejected the Talmud, proposed to codify intermarriage between Jews and non Jews, pushed to move the sabbath to Sunday, advocated using other languages than Hebrew for prayers, and fought against circumcision, regressive attitudes towards women, and the Jewish calendar. However, he had little effect on the Jewish practices of the time. Despite Terquem's calls for reform, and despite having married a Catholic woman and raised his children as Catholic, he requested that his funeral be held with all the proper Jewish rites.