Кіріспе

Ислам мәдениетіндегі философиялық дәстүр – Ислам философиясы, ислам дәстүрінен туындаған философия. Ислам әлемінде дәстүрлі түрде қолданылатын екі термин кейде философия деп аударылады: фалсафа – бұл философияны, сондай-ақ логиканы, математиканы және физиканы қамтиды; және калам – Матуридия, Ашаира және Мутазила мектептерін қоса алғанда, рационалистік ислам теологиясының схоластикалық түрін білдіреді. Ертедегі ислам философиясы Ислам күнтізбесінің 2-ші ғасырында (9-шы ғасырдың басында) Әл-Киндиден басталып, 6-шы ғасырында (12-шы ғасырдың соңында) Ибн Рушд (Аверроэс)пен аяқталды, бұл Исламның алтын ғасыры деп аталатын кезеңмен шамамен сәйкес келеді. Аверростың өлімі перипатетикалық ислам мектебі деп аталатын ислам философиясының белгілі бір саласының аяқталуын білдірді, ал философиялық қызмет Батыс ислам елдерінде, мысалы, Ислам Ибериясы мен Солтүстік Африкада айтарлықтай төмендеді. Ислам философиясы мұсылман Шығыс елдерінде, әсіресе Сафави Персиясы, Осман және Моғол империяларында ұзақ уақыт бойы жалғасты, онда бірнеше философиялық мектептер гүлденді: Авиценнизм, Аверроизм, Иллюминационизм, Мистикалық философия, Трансценденттік теософия және Исфахан философиясы. Ибн Халдун өзінің "Муқаддима" еңбегінде тарих философиясына маңызды үлес қосты. Ислам философиясына қызығушылық 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы Нахда ("Ояну") қозғалысы кезінде қайта жанданды және бүгінге дейін жалғасуда. Ислам философиясы христиандық Еуропаға зор әсер етті, онда араб философиялық мәтіндерін латын тіліне аудару "орта ғасырлық латын әлеміндегі дерлік барлық философиялық пәндердің өзгеруіне әкелді", мұсылман философтарының ықпалы табиғаттану, психология және метафизика салаларында ерекше күшті болды.

Кіріспе

Ислам философиясы – ислам қоғамында қалыптасқан философия. Бұл термин діни мәселелермен байланысты емес, сонымен қатар мұсылмандар ғана емес, басқалар да жасағандықтан, көптеген ғалымдар «араб философиясы» терминін қолдануды жөн көреді. Ислам философиясы – әр түрлі жолмен анықталатын және қолданылатын жалпы термин. Ең кең мағынасында ол исламның әлемге деген көзқарасын білдіреді, ол әлемнің жаратылуы және Жаратушының құдіреті туралы ислами мәтіндерден туындайды. Тағы бір мағынада, бұл ислам империясы кезінде немесе араб-ислам мәдениеті мен ислам өркениетінің ықпалында гүлденген ойлау мектептерінің кез келгенін білдіреді. Ең тар мағынасында ол «Фалсафа» терминінің аудармасы болып табылады, яғни грек философиясы жүйелерінің, мысалы неоплатонизм мен аристотелизмнің ықпалын ең көп көрсететін ойлау мектептері. Ислам ішіндегі кейбір мектептер философиялық зерттеудің пайдалылығына немесе қажеттілігіне күмәнді келеді. Кейбіреулер адамның шектеулі білімі мен тәжірибесі шындыққа жетелемейді деп санайды. Сондай-ақ, «ақыл» («’ақл») кейде ислам заңның көзі ретінде мойындалса да, оның философиядағы «ақылдан» мүлдем басқа мағынасы бар деген пікір айтылады. Ислам философиясының тарихы осы тақырыпты дұрыс түсіндіруге қатысты пікір таластарымен сипатталады. Басты мәселелердің бірі – Ибн Сина (Авиценна) сияқты шығыс зиялыларының және Ибн Рушд сияқты батыс ойшылдарының салыстырмалы маңыздылығы, сондай-ақ ислам философиясын бетіндегідей оқып түсінуге бола ма, әлде эзотерикалық тұрғыдан түсіндіру керек пе деген сұрақтар. Лео Штраус сияқты соңғы тұжырымды қолдайтындар ислам философтары діни қуғын-сүргіннен сақтану үшін өздерінің нағыз мағынасын жасыру үшін жазған деп санайды, бірақ Оливер Лиман сияқты ғалымдар осы пікірмен келіспейді.

Тұлғаға әсер етуші факторлар

Классикалық немесе ерте ислам философиясының негізгі көздері – ислам дінінің өзі (әсіресе Құраннан туындаған және түсіндірілген идеялар), сондай-ақ ерте мұсылмандар жаулаулардың нәтижесінде мұра еткен грек философиясы, исламға дейінгі үнді философиясы және парсы философиясы. Көптеген алғашқы философиялық талқылар дін мен ақылды үйлестіруге қатысты болды, ақыл грек философиясымен бейнеленді.

Ертедегі ислам философиясы

8-12 ғасырлар аралығында дәстүрлі түрде саналатын "Исламның алтын ғасыры" кезеңіндегі философияны білдіретін ертедегі ислам ой-пікірінде екі негізгі бағытты ажыратуға болады. Біріншісі – ислам дінтанулық мәселелерімен негізінен айналысқан Калам, ал екіншісі – Аристотельдік және неоплатондық идеялардың түсіндірмелеріне негізделген Фалсафа. Кейінгі философ-теологтар осы екі бағытты үйлестіруге тырысты, олардың ішінде Авиценна мектебін қалаған Ибн Сина (Авиценна), Аверроизм мектебін қалаған Ибн Рушд (Аверроуз) және Ибн әл-Хайтам (Альхазен) және Абу Райхан әл-Бируни сияқты ғалымдар бар.

Қалам

ʿIlm al Kalām – диалектика арқылы ислам теологиялық принциптерін іздейтін философия. Араб тілінде бұл сөз тікелей "сөйлеу" деген мағынаны білдіреді. Алғашқы тартыстардың бірі – ерік бостандығын жақтаған Қадар (мағынасы "Тағдыр") және фатализмді қабылдаған Жәбариттер (мағынасы "күш", "мәжбүрлеу") арасындағы пікір қақтығысы болды. Хижраның 2-шы ғасырында Басра (Ирак) теологиялық мектебінде жаңа бағыт пайда болды. Басралық Хасанның шәкірті Васил ибн Ата, мұғалімімен үлкен күнә жасаған мұсылманның иманы жойыла ма деген мәселеде келіспей, топтан шығып кетті. Ол бұрынғы секталардың, әсіресе қадариттер мен жәбариттердің радикалды пікірлерін жүйеледі. Бұл жаңа мектеп Муътазила (i'tazala, "өзін бөліп алу") деп аталды. Муътазилалар ислам доктринасын түсіндіру үшін қатаң рационализмге ден қойды. Олардың бұл әрекеті – Исламдағы рационалды теологияны іздеген алғашқы тыраптардың бірі болды. Дегенмен, оларды басқа ислам философтары, Матуридиттер де, Ашариттер де қатаң сынады. Ашариттердің көрнекті ғалымы Фахр ад-Дин ар-Рази Муътазилаларға қарсы "Әл Мутакаллимин фи ʿIlm al Kalām" атты еңбегін жазды. Кейіннен Калам сөзі қарапайым "теология" мағынасында қолданыла бастады, яғни жүрек міндеттері, фикхке (заңгерлік) қарағанда (немесе онымен қатар) дене міндеттерінен өзгеше.

Фалсафа

Фалсафа – грек тілінен алынған сөз, «философия» деген мағынаны білдіреді (грек тіліндегі philosophia сөзінің айтылуы фалсафа болып өзгерді). 9 ғасырдан бастап, халифа әл-Мамун мен оның ізбасарының арқасында ежелгі грек философиясы арабтар арасында кеңінен танылды және перипатетикалық мектеп өкілдері табыла бастады. Олардың ішінде әл-Кинди, әл-Фараби, Авиценна және Аверроэс болды. Тазалық ағайындары көрсеткен тағы бір бағыт Аристотель тілін қолданып, негізінен неоплатондық және неопифагорлық көзқарасты түсіндірді. Аббасид халифалығы кезінде көптеген ойшылдар мен ғалымдар – олардың кейбіреулері дәстүрден тыс мұсылмандар немесе мұсылман емес адамдар – грек, үнді және басқа исламға дейінгі білімді христиандық Батысқа жеткізуде маңызды рөл атқарды. Үш спекулятивтік ойшыл – әл-Фараби, Авиценна және әл-Кинди – Аристотелизм мен неоплатонизмді ислам арқылы келген басқа да идеялармен үйлестірді. 17 ғасырғы үнді ислам ғалымы Ахмад Сирхинди, Құранның бірнеше аяттарын келтіре отырып, грек философиясының жаратылыс туралы көзқарастары ислами оқумен үйлеспейтінін айтты. Бұдан әрі, Сирхинди Құранның мағынасын философия арқылы түсіндіру әдісін сынады.

Классикалық дәуірдің соңы

12 ғасырда Каламға философтар да, діншілер де шабуыл жасады, бірақ қолдаушылары болмағандықтан жойылды. Сонымен бірге, Фалсафа да қатаң сынға ұшырады. Ең ауыр шабуыл Әл-Газалиден келді, оның «Тахафут әл-Фаласифа» (Философтардың қайшылықтары) атты еңбегі Перипатетика мектебінің негізгі дәлелдеріне қарсы бағытталды. Маймонидтің замандасы Аверроэс, Ислам перипатетикасының соңғы өкілдерінің бірі болды және Әл-Газалидің сынап-қанауларына қарсы Фалсафаның көзқарастарын қорғауға кірісті. Ибн Рушдтің теориялары Ибн Баджа мен Ибн Туфайлдың теорияларынан түбегейлі түрде ерекшеленбейді, олар Авиценна мен Әл-Фарабидің ілімдерін ғана ұстанады. Барлық исламдық перипатетиктер сияқты, Аверроэс сфералардың зиялылығы және жалпы эманация гипотезасын қабылдайды, оның арқылы қозғалыс ғаламның барлық бөліктеріне, жоғарғы әлемге дейін таралады – бұл Аристотельдің таза энергия және мәңгілік материя туралы доктринасындағы дуализмді жойды деп араб философтары санайды. Бірақ Әл-Фараби, Авиценна және басқа парсы және мұсылман философтары дәстүрлі сенімдерге тиетін мәселелерді асығыс шешуге тырысса, Ибн Рушд оларға толыққанды ерекшелікпен және назармен ден қойды. Ол былай дейді: «Материя ғана мәңгілік емес, форма да материяда болуы мүмкін; әйтпесе ол жоқтан жаратылған болар еді» (Мунк, «Меланж», 444-бет). Осы теорияға сәйкес, осы әлемнің болуы Авиценна айтқандай, тек мүмкін емес, сонымен қатар қажеттілік те болып табылады.

Ислам заңдары мен теологиясындағы логика

Аналогтық ойлаудың, индуктивті ойлаудың және категориялық силогизмнің алғашқы түрлері 7 ғасырдан бастап Фиқхке (Ислам құқық ғылымы), Шариғат пен Каламға (Ислам теологиясы) Аристотельдің еңбектерінің араб тіліне аударылуынан бұрын, Кияс процесі арқылы енгізілді. Кейін, Исламның Алтын ғасырында ислам философтары, логиктері және теологтары арасында "Кияс" термині аналогтық ойлауды, индуктивті ойлауды немесе категориялық силогизмді білдіре ме деген пікірталас болды. Кейбір ислам ғалымдары Кияс индуктивті ойлауды білдіреді деп санайды. Ибн Хазм (994–1064) бұған келіспей, Кияс индуктивті ойлауды емес, нақты мағынада категориялық силогизмді, ал метафоралық мағынада аналогтық ойлауды білдіреді деп мәлімдеді. Ал әл-Газали (1058–1111; және қазіргі заманда Әбу Мұхаммед Асем әл-Макдиси) Кияс нақты мағынада аналогтық ойлауды, ал метафоралық мағынада категориялық силогизмді білдіреді деп тұжырымдады. Дегенмен, сол дәуірдегі басқа ислам ғалымдары Кияс термині аналогтық ойлау мен категориялық силогизмнің екеуін де нақты мағынада білдіреді деп санайтын.

Аристотельдік логика

Логикаға қатысты алғашқы араб жазбаларын әл-Кинди (Алькиндус) (805–873) жасады, ол өзінің заманына дейінгі ерте логиканың шолуын жасады. Аристотельдік емес элементтері бар логика бойынша алғашқы жазбаларды әл-Фараби (873–950) жазды, ол болашақ мүмкіндіктер, санаттардың саны мен байланысы, логика мен грамматика арасындағы қатынас және Аристотельдік емес пікірлеу формалары туралы талқылады. Ол сондай-ақ логиканы екі жеке топқа бөліп, біріншісін "идея", екіншісін "дәлел" деп атады. Аверро (1126–1198), Аристотельдік логикаға ең толық түсіндірмелердің авторы, әл-Андалустан шыққан соңғы маңызды логик болды.

Авиценндік логика

Авиценна (980–1037) Аристотельдік логикаға балама ретінде «Авиценналық логика» деп аталатын өзінің логикалық жүйесін жасады. 12 ғасырға қарай Авиценналық логика Ислам әлеміндегі логиканың басым жүйесі ретінде Аристотельдік логиканы ығыстырды. Аристотельдік логикаға алғашқы сын-ескертпелерді Авиценна (980–1037) жазды, ол түсіндірмелер емес, логика бойынша тәуелсіз трактаттар жазды. Ол Бағдаттың логикалық мектебін сол кездегі Аристотельге деген құлшынысы үшін сынады. Ол анықтама және жіктеу теориясын, сондай-ақ категориялық тұжырымдардың предикаттарын сандық тұрғыдан қарастыруды зерттеді және «уақыттық модальді» силлогизм туралы жаңа теорияны жасады. Оның алғышарттарында «әрқашан», «көп жағдайда» және «кейбір уақытта» сияқты модификаторлар болды. Авиценна (980–1037) философияда көбінесе дедуктивті ойлауға сүйенгенімен, медицинада басқа тәсіл қолданды. Ибн Сина индуктивті логиканың дамуына үлкен үлес қосты және оны синдром идеясын дамыту үшін пайдаланды. Медициналық еңбектерінде Авиценна индуктивті логика мен ғылыми әдіс үшін маңызды келісім, айырмашылық және бірлескен өзгеріс әдістерін бірінші болып сипаттады. Ибн Хазм (994–1064) «Логиканың шеңбері» атты еңбегін жазды, онда ол білімнің көзі ретінде сезім қабылдауының маңыздылығын атап өтті. Әл-Газзали (1058–1111) теологияда логиканы қолдануға маңызды ықпал етті, Каламда Авиценналық логиканы қолданды және индуктивті ойлауды қолдады.

Космологиялық және онтологиялық аргументтер

Авиценнаның Құдай бар екендігіне дәлел ретінде алғашқы онтологиялық аргументін "Шипагерлік кітабының" метафизика бөлімінде ұсынды. Бұл, тек сезім мен ақыл-ойға сүйенетін априорлық дәлелдеу әдісін қолданудың алғашқы тынысы болды. Авиценнаның Құдайдың бар екендігін дәлелдеуі ерекше, себебі оны космологиялық және онтологиялық аргументтердің екеуі ретінде қарастыруға болады. "Ол онтологиялық, себебі санадағы "қажеттілікпен бар болу" – қажетті нәрсе бар екенін дәлелдеудің бастапқы негізі". Дәлел сонымен қатар "космологиялық, өйткені оның басым бөлігі кездейсоқ нәрселер өздігінен тұра алмайды және қажетті нәрсеге сүйенуі керек" деп көрсетеді.

Қайта тірілу

Ибн әл-Нафис "Теолог автодидакт" атты еңбегін "Ислам діні мен мұсылмандардың пайғамбарлардың міссиясы, діни заңдар, дененің қайта тірілуі және әлемнің өткіншілігі туралы ұстанымдарын" қорғау мақсатымен жазды. Кітапта дене қайта тірілуі және адам жанының мәңгілігі туралы рационалды аргументтер, сонымен қатар дәлел ретінде нақты ойлау және хадистер жинағынан алынған материалдар келтіріледі. Кейінгі ислам ғалымдары осы еңбекті Әвиценнаның рухани қайта тірілу туралы метафизикалық пікірлеріне (дене қайта тірілуінен өзгеше) жауап ретінде қарастырды, оған бұрын әл-Газали сын айтқан еді.

Жан мен рух

Мұсылман философтары Авиценна мен Ибн әл-Нафис жан туралы өз теорияларын жасады. Екеуі де жан мен рухты ажыратып қарастырды, әсіресе, жанның табиғаты туралы Авиценнаның ілімі схоластикалық ой-санақта ықпалды болды. Авиценнаның жан туралы көзқарастарының бірі – жанның өлмеуі оның табиғатының салдары екендігі, ал оны орындауға тиіс мақсат емес. Ол «Он Ақыл» теориясында адам жанын ондық және соңғы ақыл ретінде қарастырды. Аристотельдің ізбасарлары болған ислам философтары мен дәрігерлері Авиценна мен Ибн әл-Нафис (Ибн әл-Нафис) жан туралы Аристотельдің пікірінен өзгеше теория ұсынды және жан (рух) мен жан (жан) арасындағы айырмашылықты көрсетті. [32] Атап айтқанда, Авиценнаның жанның табиғаты туралы тұжырымдары схоластикалық ойларға зор әсер етті. Ибн Синаның пікірінше, жан – денеден бөлек рухани субстанция, ол денені құрал ретінде пайдаланады. Ибн Синаның жанның денеден бөлек рухани субстанция екенін және адамның өзін-өзі тануын көрсету үшін келтірген әйгілі мысалы «insan i tair» (ұшатын адам) деп аталады және ол Орта ғасырларда Батыс әлемінде кеңінен қолданылды. Бұл мысалда ол оқырмандарына сезімтал байланыссыз, барлық сезімдерден оқшауланған күйде аспанда (ауада) өздерін елестетуді ұсынады: мұндай жағдайда адам денелік байланыс болмаса да, өзін-өзі сезінеді. Демек, жанның (адамның) материяға, яғни кез келген физикалық нысанға тәуелді екендігі туралы пікірге келмейміз, ал жан – өз алдына жеке субстанция. (Бұл жерде «Мен әлемнің қалың, дөңгелек материясында болмасам да, бармын» деген ұғым қарастырылады.) Ибн Синаның «рефлексия арқылы дәлелдеу» зерттеуін кейіннен Рене Декарт жеңілдетіп, эпистемологиялық тұрғыдан былай түсіндірді: «Мен өзімнен тыс деп санайтын барлық нәрседен өзімді оқшаулай аламын, бірақ ешқашан өз санаманы жоққа шығара алмаймын (абстракциялай алмаймын)». Ибн Синаның айтуынша, жанның өлмеуі мақсат емес, оның табиғатының қажеттілігі мен салдары. Авиценна, әдетте, Аристотельдің жанның жүректен пайда болатыны туралы идеясын қолдады, ал Ибн әл-Нафис осы пікірге қарсы шығып, жанның «бір немесе бірнеше мүшелерге емес, тұтас организмге байланысты» екенін дәлелдеді. Ол әрбір жеке жанға бірегей бастау қажет деген Аристотельдің тұжырымын да сынға алды, осы жағдайда жүректі айтады. Ибн әл-Нафис «жан ең алдымен рухта да, ешқандай мүшеде де емес, керісінше, сол жанды қабылдауға дайын темпераментке ие бүкіл материяға байланысты» деген қорытындыға келді және жанды «адамның «Мен» деген сөзімен білдіретін нәрсе» деп анықтады.

Ой эксперименттері

Хамаданға жақын Фардажан қамалында тұтқында болған кезде Авиценна адамның өзін-өзі білуін және жанның мәнділігін көрсету үшін "Жұмылып тұрған адам" атты ой-экспериментін жазды. Ол жанды шындықпен Құдайдың адам санасына жеткізетін және табиғатқа рет пен түсініктілік беретін гипостаз ретінде қарастырды, әсіресе белсенді интеллектіге ерекше мән берді. Оның "Жұмылып тұрған адам" ой-экспериментінде оқырмандарға барлық сезімдерден, тіпті өз денелерінен де сезімдік байланыссыз, ауада ілініп тұрғандарын көзге елестету ұсынылады. Оның пікірінше, мұндай жағдайда да адам өзін-өзі білу қабілетін сақтайды. Осыдан ол өзіндік сананың ешқандай физикалық нәрсеге логикалық жағынан тәуелді емес екенін, ал жанды салыстырмалы емес, бастапқы берілген зат ретінде қарастыру қажет деген қорытындыға келді. Бұл аргумент кейін Рене Декарт тарапынан эпистемологиялық тұрғыда одан әрі жетілдіріліп, қарапайымдастырылды: "Мен барлық сыртқы нәрселер туралы болжамдардан абстракция жасауға болады, бірақ өз санама қатысты болжамдардан емес".

Атомизм

Атомистік философиялар ислам философиясының ерте кезеңдерінде кездеседі және грек және үнді идеяларының синтезін көрсетеді. Грек және үнді нұсқалары сияқты, ислам атомдық теориясы да басым діни ортодоксиямен қақтығысуға мүмкіндік беретін мәселе болды. Дегенмен, бұл идея өте құнарлы және икемді болғандықтан, Грекия мен Үндістандағыдай, исламдық ойлаудың кейбір мектептерінде де гүлденді. Ислам атомдылығының ең сәтті түрі – Ашариттік философия мектебінде, әсіресе философ әл-Газалидің (1058–1111) еңбектерінде кездеседі. Ашариттік атомизмде атомдар – ғаламдағы жалғыз мәңгілік, материалдық нәрселер, ал қалғанның бәрі "кездейсоқ" болып табылады, яғни тек бір сәтте ғана сақталатын нәрсе. Ешқандай кездейсоқ нәрсе басқа нәрсенің себебі бола алмайды, тек қана бір сәтке ғана бар болғандықтан қабылдау (сезіну) мүмкін. Кездейсоқ оқиғалар табиғи физикалық себептерге бағынбайды, олар – Құдайдың үнемі араласуының тікелей нәтижесі, Оның араласуы болмаса ештеңе де болмайды. Осылайша, табиғат Құдайға толық тәуелді, бұл Ашариттік исламның себеп-салдар туралы, немесе оның болмауы туралы басқа идеяларымен үйлеседі. Исламның басқа дәстүрлері Ашариттердің атомдық көзқарасын қабылдамай, көптеген грек мәтіндерін, әсіресе Аристотельдің еңбектерін зерттеді. Испаниядағы белсенді философтар мектебі, соның ішінде танымал түсіндіруші Аверроэс (1126–1198 ж.т.) әл-Газалидің ойларын ашық түрде қабылдамай, Аристотельдің ойларын жан-жақты бағалауға көшті. Аверроэс Аристотельдің көптеген еңбектеріне егжей-тегжейлі түсініктемелер берді, және оның түсініктемелері кейінгі еврей және христиан схоластикасында Аристотельдің түсіндірілуіне үлкен үлес қосты.

Көріс феноменологиясы

Көптанушы Ибн әл-Хайтам (Альхасен) феноменологияның негізін салушысы деп есептеледі. Ол физикалық және көзбен байқалатын әлем мен интуиция, психология және сана функциялары арасындағы қарым-қатынасты айқындады. Оның ғылым мен дін салаларын байланыстыратын білім және қабылдау туралы теориялары, бақылаушының тұрғысынан шындықты тікелей бағалауға негізделген болмыс философиясына алып келді. Оның феноменология жөніндегі ойларының көп бөлігі 20 ғасырға дейін одан әрі дамытылмады.

Ақыл-ой философиясы

Ақыл философиясы ортағасырлық ислам психологиялық ойлауында зерттелді, ол ислам әлемінде, әсіресе Исламның алтын ғасыры (8-15 ғасырлар) және қазіргі заман (20-21 ғасырлар) кезеңінде нафсты (араб тілінде сөзбе-сөз "өзі" немесе "психика") зерттеумен байланысты. Бұл психология, психиатрия және нейроғылымдармен де байланысты.

Орны мен кеңістігі

Араб ғалымы Әл Хасан Ибн әл-Хайтам (Альхазен; шамамен 1041 жылы қайтыс болды) өзінің «Рисала/Қауль фил макан» (Орын туралы трактат/баяндама) еңбегінде Аристотельдің орын (топос) туралы ұғымын толыққанды математикалық тұрғыдан сынап, жоққа шығарды. Аристотельдің «Физика» (IV кітап – Дельта) еңбегінде, бір дененің орны – оны қамтитын дененің тыныш және оның құрамымен жанасқан екі өлшемді шекарасы делінген. Ибн әл-Хайтам бұл анықтамамен келіспей, орынның (әл-макан) – қамтитын дененің ішкі беттері арасындағы көзге елестететін (үш өлшемді) бос кеңістік (әл-хала’ әл-мутахаяль) екенін көрсетті. Ол орынның кеңістікке ұқсас екенін көрсетті, бұл Декарттың кеңістік туралы ұғымына, кеңістік ретіндегі Extensio немесе тіпті Лейбництің situs талдауына ұқсас болды. Ибн әл-Хайтамның орынды математикалық тұрғыдан қарауы бірнеше геометриялық дәлелдерге негізделген, соның ішінде шар және басқа қатты денелерді зерттеуі, шардың (ал-кура) тең беті бар басқа геометриялық денелерге қарағанда көлемдік тұрғыдан ең үлкен екенін көрсетті. Мысалы, цилиндрмен бірдей беті бар шар, цилиндрден көлемдік тұрғыдан үлкен болады; демек, шар цилиндр алатын орыннан үлкен орынды иеленеді; бұл Аристотельдің орын туралы анықтамасынан өзгеше, онда шар мен цилиндр тең көлемді орындарды иеленеді делінеді. Ибн әл-Хайтам Аристотельдің орын туралы философиялық ұғымын математикалық негізде қабылдамады. Кейін философ Абд әл-Латиф әл-Бағдади (13 ғасыр) «Фи ал-Радд ‘ала Ибн әл-Хайтам фи ал-макан» («Ибн әл-Хайтамның орынына қарсы») атты трактатында Аристотельдің орын туралы ұғымын қорғауға тырысты, бірақ оның күш-жігері философиялық тұрғыдан мақтауға лайық болғанымен, ғылыми және математикалық тұрғыдан көндірмейтін болды. Ибн әл-Хайтам кеңістікті қабылдау және оның эпистемологиялық салдары туралы «Оптика кітабында» (1021) да сөз қозғады. Оның көрудің интромиссиялық моделінің эксперименталдық дәлелі, Евклид пен Птолемей қолдаған көрудің бұрынғы эмиссиялық теориясына қайшы келіп, кеңістікті визуалды қабылдаудың түсіну жолын өзгертті. «Көру арқылы кеңістіктік қабылдауды дене тәжірибесімен байланыстыра отырып, Альхазен кеңістіктік қабылдаудың интуитивтілігін және осыған байланысты көрудің тәуелсіздігін толығымен жоққа шығарды. Қашықтық және өлшем туралы нақты ұғымдар болмаса, көзбен көргеніміз мұндай нәрселер туралы ештеңе айта алмайды».

Білім беру философиясы

Орта ғасырлардағы ислам әлемінде бастауыш мектеп мақтап деп аталды, оның тарихы кем дегенде 10 ғасырға дейін жетеді. Медреселер сияқты (жоғары білім берумен айналысатын), мақтап көбінесе мешітке жақын орналасқан. 11 ғасырда Ибн Сина (Батыста Авиценна ретінде танымал) өзінің бір кітабында "Балаларды оқыту және тәрбиелеуде мұғалімнің рөлі" деген тарау жазды, ол мақтап мектептерінде жұмыс істейтін мұғалімдерге нұсқаулық болды. Ол балалардың жеке репетиторлардан гөрі сыныптарда оқытылғанда жақсы оқуға қабілетті екенін жазды және бұған бәсекелестік пен оқушылар арасындағы өзара үйренудің маңыздылығын, сондай-ақ топтық талқылаулар мен пікірсайыстардың пайдалылығын себептер ретінде келтірді. Ибн Сина мақтап мектебінің оқу бағдарламасын толық сипаттап, мақтаптағы білім берудің екі кезеңіне арналған оқу жоспарларын түсіндірді.

Бастауыш білім беру

Ибн Сина балаларды 6 жасынан бастап мектепке жіберіп, 14 жасқа дейін негізгі білім беру қажет деп жазған. Осы кезеңде оларға Құран, ислам метафизикасы, тіл, әдебиет, исламдық әдеп және қол өнері (мұнда түрлі қолданбалы дағдылар түсініледі) үйретілуі керек екенін айтқан.

Эксперименталды медицина

Авиценна (Ибн Сина) қазіргі медицинаның негізін қалаушысы деп есептеледі, өйткені ол тәжірибелік медицина мен клиникалық сынақтарды, дәрі-дәрмектерді тәжірибелік қолдану және сынауды енгізді. Сонымен қатар, оның медициналық энциклопедиясы – «Медицинаның қаноны» (11 ғасыр) – медициналық заттардың тиімділігін анықтау және дәлелдеу процесінде тәжірибе жүргізуге қатысты нақты нұсқаулық болды және тәжірибелік медицинамен айналысқан алғашқы кітап еді. Ол жаңа дәрі-дәрмектердің тиімділігін тексеру үшін қағидалар мен принциптерді жасады, олар қазіргі клиникалық сынақтардың негізін құрайды.

Эпистемология

Авиценнаның эпистемологиядағы ең ықпалды теориясы – білім туралы теориясы, онда ол табула раса тұжырымдамасын дамытты. Ол "адам ақыл-ойы туған кезде табула раса сияқты, білім беру арқылы іске асырылатын және білуге қабілетті таза мүмкіндік" және білім "осы әлемдегі заттармен тәжірибелік танысу арқылы қол жеткізіледі, содан адам жалпы ұғымдарды абстракциялайды" деп сараптады, бұл "силогистикалық ойлау әдісімен дамытылады; байқаулар тұжырымдық мәлімдемелерге алып келеді, ал олардың бірігуі одан әрі абстракт ұғымдарға жол ашады". 12 ғасырда Ибн Туфаил өзінің араб романы "Хайй ибн Яқзан" арқылы табула раса тұжырымдамасын одан әрі жетілдірді, онда ол қоғамнан толық оқшауланған дала аралында "табула расадан ересекке дейін" жабайы баланың санасының қалыптасуын бейнеледі. Оның 1671 жылы Эдвард Пококк кіші басып шығарған "Philosophus Autodidactus" латын тіліндегі аудармасы Джон Локк еңбегі "Адам ақылы туралы тәжірибе" (An Essay Concerning Human Understanding) бойынша табула раса тұжырымдамасын қалыптастыруға әсер етті.

Эсхатология

Исламдық эсхатология Қиямет (әлемнің соңы; Соңғы Сот) және адамзаттың соңғы үкімімен айналысады. Эсхатология – исламның алты ақидасының (ақида) бірі. Басқа Ибраһим діндері сияқты, Ислам да өлгендердің денемен қайта тірілуін, жаратылысқа қатысты Илаһи жоспардың орындалуын және адам жанының мәңгілігін (бірақ яһудилер жанды мәңгілік деп қарамауы мүмкін) үйретеді. Ыстықтар Жәннаттың (Жұмақ) несібесімен марапатталатын болса, күнәкарлар Жаханнамда (Тозақ) жазаланады. Құранның маңызды бөлігі (нақтырақ айтқанда, үштен бірі) осы сенімдерге арналған, ал көптеген хадистер осы тақырыптарды және егжей-тегжейлі мәліметтерді кеңейте түсіндіреді. Армагеддонды сипаттайтын исламдық апокалиптикалық әдебиеттер көбінесе фитна (сынақ) және малахим (шиит дәстүрінде гейба) деп аталады. Ибн әл-Нафис өзінің "Теолог автодидакт" еңбегінде исламдық эсхатологияны терең зерттеді, онда ол исламдық эсхатологияға сәйкес болатын оқиғаларды түсіндіру үшін ақыл мен ғылымды пайдаланып, исламдық эсхатологияны рационалдады. Ол өз рационалды және ғылыми аргументтерін арабша көркем әдебиет түрінде ұсынды, сондықтан оның "Теолог автодидакт" еңбегі алғашқы ғылыми-фантастикалық туынды саналады.

Құқықтық философия

Шариғат – ислам заңдарының жиынтығын білдіреді. Бұл термин "жол" немесе "бағыт" деген мағынаны береді; ол исламдық құқық принциптеріне негізделген заң жүйесінде өмір сүретін адамдар үшін өмірдің қоғамдық және жеке тұрмысының кейбір аспектілерін реттейтін құқықтық аясты құрайды. Фиқһ – ислам ғалымдарының үкімдерінен тұратын ислам құқық ғылымы. Исламтанудың бір бөлігі болып табылатын Фиқһ, ислам заңдарының бастапқы және қосымша көздерден шығарылатын әдістемесін түсіндіреді. Бағытты ислам Фиқһті, яғни ғалымдар жасаған егжей-тегжейлі түсіндірмелер мен қорытындыларды түсінуді, Шариғаттан ажыратады, ол Фиқһтің негізінде жатқан принциптерді көрсетеді. Ғалымдар Фиқһ пен Шариғаттың кез келген жағдайда үйлесімді болуына үміттенеді, бірақ олар оған толық сенімді бола алмайды.

Философиялық романдар

Ислам философтары Ибн Туфаил (Абубасер) мен Ибн әл-Нафис философиялық романның негізін қалаушылар болды. Ибн Туфайл әл-Газзалидің «Философтардың келмейтіні» еңбегіне жауап ретінде алғашқы көркем араб романы «Хайй ибн Яқданды» (Philosophus Autodidactus) жазды, ал кейін Ибн әл-Нафис те Ибн Туфайлдың «Философ Автодидакт» романына жауап ретінде «Теолог Автодидакт» көркем романын жазды. Бұл екі романның басты кейіпкерлері (Философ Автодидакттағы Хайи және Теолог Автодидакттағы Камил) үңгірде өздігінен пайда болып, шөл аралында жеке өмір сүрген, екеуі де шөл аралындағы оқиғалардың алғашқы үлгілері еді. Алайда, Хайи «Философ Автодидакт» романының көп бөлігінде шөл аралында жалғыз өмір сүрсе, Камилдің оқиғасы «Теолог Автодидакт» романында шөл аралдан тысқары жерге дейін жетеді, ғылыми фантастика романының алғашқы үлгісіне айналады. Ибн әл-Нафис өзінің «Теолог Автодидакт» кітабын «Ислам және мұсылмандардың пайғамбарларға жіберілген миссиясы, діни заңдар, дененің қайта тірілуі және дүниенің өткіншілігі туралы сенімдерін» қорғау деп сипаттады. Ол дененің қайта тірілуі және адам жанының өлмейтіні туралы ақылға қонымды дәлелдер келтірді, өз пікірін дәлелдеу үшін нақты дәлелдер мен хадис деректерін пайдаланды. Кейінгі ислам ғалымдары бұл еңбекті Авиценна мен Ибн Туфайлдың дененің қайта тірілуін ақылмен дәлелдеу мүмкін емес деген метафизикалық тұжырымына жауап ретінде қарастырды, бұл көзқарас бұрын әл-Газзали тарапынан сынға алынған еді. 1671 жылы Эдвард Пококк кішінің дайындаған «Philosophus Autodidactus» кітабының латын тіліндегі аудармасы жарық көрді. 1708 жылы Саймон Оклидің ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасы, сондай-ақ неміс және голланд тілдеріндегі аудармалар да жарық көрді. «Философ Автодидакт» еуропалық әдебиетке елеулі әсер етті және 17-18 ғасырларда Батыс Еуропа бойынша кең таралған бестселлерге айналды. Бұл аудармалар кейіннен Дэниел Дефоны «Робинзон Крузо» романын жазуға шабыттандырды, ол да шөл аралындағы оқиғаны бейнелейді және ағылшын тіліндегі алғашқы роман саналады. «Философ Автодидакт» қазіргі заманғы батыс философиясына зор әсер етті. Ол «Ғылыми революция мен Еуропалық ағартушылықты жариялаған ең маңызды кітаптардың біріне» айналды, ал романнан алынған ойлар «Томас Гоббс, Джон Локк, Исаак Ньютон және Иммануил Канттың еңбектерінде әртүрлі нұсқалар мен түрлі дәрежеде» кездеседі. Роман Пококк шәкірті Локкның 1690 жылғы «Адам санасы туралы тәжірибе» еңбегінде қалыптасқан «tabula rasa» (бос тақта) тұжырымына ықпал етті. «Философ Автодидакт» сонымен қатар эмпиризм, tabula rasa, табиғат пен тәрбие және Молиноның мәселесі тақырыптарын дамытты. Роман Пококк танысы Роберт Бойльге де аралдағы философиялық роман, «Табиғатты зерттеуге ұмтылушы» романын жазуға шабыт берді. «Философ Автодидакттан» әсер алған басқа еуропалық ғалымдарға Готфрид Лейбниц, Джордж Кит, Роберт Барклей, квакерлер және Сэмюэл Хартлиб жатады.

Дін философиясы

Дін мен философия, ақыл мен сенім сияқты мәселелердің арақатынасы туралы маңызды сұрақ туындайды. Бір жағынан, ислам цивилизациясында дінге зор мән берілген, екінші жағынан, олар ақыл мен дінге қатысты нақты доктриналар құрастырған.

Әлеуметтік философия

Әлеуметтік философ және Аш’ари ғалымы Ибн Халдун (1332–1406) Солтүстік Африканың Тунис қаласынан шыққан соңғы маңызды ислам философы болды. Оның "Муқаддима" еңбегінде ол әлеуметтік философияның алғашқы теорияларын, әлеуметтік байланыс пен әлеуметтік қақтығыстар туралы теорияларды жасады. "Муқаддима" жеті томдық жалпы тарих талдауына кіріспе ретінде де қызмет етті. Кейбір ғалымдар Ибн Халдунды "социологияның әкесі", "тарихты жазудың әкесі" және "тарих философиясының әкесі" деп санайды, себебі ол социология, тарихты жазу және тарих философиясы тақырыптарын егжей-тегжейлі түрде талқылаған алғашқы адам деп есептеледі.

Иудей-ислам философиясы

Ислам философиясы яһудилер арасында қолдау тапты, олар оны христиан әлеміне жеткізу құрметіне ие. Ибн Тиббон, Нарбони, Герсонид сияқты бірқатар көрнекті ғалымдар араб философиялық еңбектерін еврей тіліне аударып, түсіндірмелер жазды. Ибн Рушдтің еңбектері олардың зерттеу нысаны болды, бұл көбінесе Маймонидке байланысты, ол шәкірті Жозеф бен Яһудаға жолдаған хатында Ибн Рушдтің түсіндірмесіне жоғары баға берді. Араб тілінде сақталған ең көне еврейлік діни-философиялық еңбек – Саадия Гаонның (892–942) «Эмунот ве Деот» («Нанымдар мен пікірлер кітабы»). Бұл еңбекте Саадия мутакаллимдерді қызықтырған мәселелерді қарастырады, мысалы, материяның жаратылуы, Алланың бірлігі, илаһи қасиеттер, жан және т.б. Саадия басқа философтарды қатаң сынап-қана қоймай, олардың пікірлерін жоққа шығарады. Саадия үшін жаратылыс мәселесі даулы емес: Алла әлемді жоқтан жаратты, дәл сияқты Киелі кітапта айтылғандай; ол мутакаллимдердің атомдарға қатысты теориясын жоққа шығарады, бұл теория, оның айтуынша, материяның мәңгілігін жақтаған философтардың теориясымен бірдей ақылға да, дінге де қайшы. Саадия Алланың бірлігін дәлелдеу үшін мутакаллимдердің аргументтерін пайдаланады. Аллаға тек мәнді қасиеттерді (sifat al dhatia) ғана жатқызуға болады, бірақ іс-әрекет қасиеттерін (sifat al fi'aliya) емес. Жан – тіпті аспан сфераларынан да нәзік зат. Мұнда Саадия мутакаллимдерге қарсы шығады, олар жанды «көз жасы» (‘arad) деп есептеген (салыстырыңыз, Guide for the Perplexed i. 74), және өз позициясын негіздеу үшін олардың бір аргументін қолданады: «Тек зат ғана көз жастың негізі бола алады» (яғни, заттардың маңызды емес қасиеті). Саадия былай десе, «Егер жан тек қана көз жас болса, онда оның өзі даналық, қуаныш, махаббат сияқты қасиеттерге ие бола алмайды». Осылайша Саадия Каламның толыққанды жақтаушысы болды; және ол кейде оның ілімдерінен ауытқыса, бұл оның діни көзқарастарымен байланысты болды. Ал-Газалидің айтуынша, парсы немесе араб топырағында пайда болған ешқандай идея мен әдеби немесе философиялық қозғалыс яһудилерге әсерін тигізбесе, Яһуда ха-Леви Ал-Газалидің ізбасары болды. Бұл ақын да өз дінін жорамалды философияның шектеулерінен азат етуді міндет етті, осы мақсатта «Кузари» атты еңбегін жазды, онда ол философияның барлық мектептерін сынауға тырысты. Ол мутакаллимдерді дінді философия арқылы қолдауға тырысқаны үшін қатаң сынады. Ол былай деді: «Діни шындықтарды зерттеп, ойлап-толғанбастан оларға сенген адамды кемелдікке жеткен деп санаймын» («Кузари», v). Содан кейін ол мутакаллимдердің Алланың бірлігін дәлелдеуге арналған негізгі тұжырымдамаларын онға дейін қысқартып, оларды егжей-тегжейлі сипаттап, мынадай қорытынды жасады: «Қалам бізге Алла туралы және Оның қасиеттері туралы пайғамбардан гөрі көбірек ақпарат бере ме?» (Ib. iii. және iv). Аристотелизм Яһуда ха-Левидің көзінде жағымсыз, өйткені ол егжей-тегжейлілікке және сынға бейім. Жақын болған Неоплатонизм оның поэтикалық темпераментіне сәйкес болды. Сол сияқты, Аверроэстегі қатаң аристотелизмге қарсы реакция Маймонидтің еңбегінде еврейлік қарсыласын тапты. Герсонидтер мен Илия Дельмедиго сияқты кейінгі еврей философтары Аверроэстің мектебін ұстанды және аверроизм ойларын ортағасырлық Еуропаға жеткізуге қатысты. Испания мен Италияда Абрахам де Бальмес және Якоб Мантино сияқты еврей аудармашылары араб философиялық әдебиетін еврей және латын тілдеріне аударды, бұл қазіргі еуропалық философияның дамуына үлкен үлес қосты.

Ағартушылық мектеп

Ағартушылық философия – 12 ғасырда Шахаб әл-Дин Сухраварди құрған ислам философиясының мектебі. Бұл мектеп Авиценна философиясы мен ежелгі Иран философиясының қосындысы, Сухравардидің көптеген жаңа және инновациялық идеяларын қамтиды. Ол көбінесе неоплатонизмнің әсерімен пайда болған деп есептеледі. Ислам философиясындағы логика саласында грек логикасын жүйелі түрде сынап, жоққа шығару жұмыстарын ағартушылық мектебі жазды, оның негізін қалаушысы Шахаб әл-Дин Сухраварди (1155–1191) «шешімді қажеттілік» тұжырымын дамытты, бұл логикалық-философиялық ой-қиястың тарихындағы маңызды жаңалық саналады.

Трансценденттік мектеп

Трансценденттік теософия – 17 ғасырда Мулла Садра негізін қалаған ислам философиясының мектебі. Оның философиясы мен онтологиясы ислам философиясына Мартин Хайдеггердің философиясы 20 ғасырда Батыс философиясына болғандай маңызды деп есептеледі. Мулла Садра "шындықтың мәнімен айналысуда жаңа философиялық көзқарас" ұсынды және Батыс философиясында болғанға дейін бірнеше ғасыр бұрын ислам философиясында "эссенциализмнен экзистенциализмге маңызды ауысу" жасады. "Мәні барлықтан бұрын" деген идея Ибн Сина (Авиценна) мен оның авиценнизмі мектебінен, сондай-ақ Шахаб ад-Дин Сухраварди осы идеяға реакция ретінде туындады және экзистенциализмнің негізгі ұғымы болып табылады. Мулла Садра үшін "барлық мәнге дейін келеді, сондықтан ол принцип болып табылады, себебі бір нәрсе алдымен болуы керек, содан кейін мәні болуы мүмкін". Бұл Мулла Садраның Трансценденттік теософиясының негізгі аргументі болып табылады. Сейид Жалал Аштияни кейін Мулла Садраның тұжырымдамасын былай түйіндеді:

Суреті бар барлық нәрсе себепті болуы керек, ал таза барлық – Қажетті Барлық. Исламдағы философтар (және теологтар) туралы ойлауда онтологиядағы (немесе теологиядағы) феноменологиялық зерттеу әдістеріне, немесе Хайдеггердің ойларымен және метафизика тарихына жасалған сынға мұқият қарау қажет.

Қазіргі заманғы ислам философиясы

Ислам философиясының дәстүрі бүгінде де өте жандарулы, әсіресе Сухравардидің «Хикмат әл-Ишрақ» (Нұр философиясы) және Мулла Садраның «Хикмат е Мотаалийе» (Трансценденттік теология) ізбасарлары арасында. Тағы бір тұлға – Мұхаммед Иқбал, ол 20 ғасырдың басында Үндістан субконтинентіндегі мұсылмандар арасында ислам философиясын жаңартты және қайта жандандырды. Оның «Исламдағы діни ойдың қайта құрылуы» еңбегі – қазіргі заманғы ислам саяси философиясының маңызды кезеңі. Қазіргі ислам аймақтарында хикмат немесе хикма оқуы гүлденуде. 1945 жылы туған Абдулкарим Соруш – ирандық философ және діни реформатор, исламдық ойда Кант категорияларын қолдайтын ғалым. Иран Ислам Республикасының негізін қалаушы Рухолла Хомейни – «Хикмат ул-Муталийе» философия мектебінің мұғалімі болған. Ислам революциясына дейін ол Құмдағы діни семинарияда философиядан ресми түрде сабақ берген санаулы адамдардың бірі еді. Абдолла Жавади Амоли, Ұлы аятолла – ирандық шиит Маржа. Ол консервативті ирандық саясаткер және Құмдағы Хауза (семинария) ислам ғалымдарының бірі. Ахмад Милад Карими – Ауғанстанның дін философы және Германияның Мюнстер университетінің ислам философиясы профессоры. Мұхаммед Тақи Мешбах Язди, Ұлы аятолла – ирандық шиит дінбасы. Ислам философиясын, әсіресе Хикмат Муталийяны қолдайтын ғалым. Гейдар Джемаль – орыс ислам философы, «Солтүстікке бағдар» кітабының авторы. Ислам марксизмін негізін қалаушы идеолог. Мұхаммед Хусейн Табатабаи, Ұлы аятолла, ирандық шиит дінбасы (Алламе Табатабаи), көптеген еңбектердің авторы, соның ішінде 27 томдық Құран түсіндірмесі «әл-Мизан». Хамка немесе Хажи Абдул Малик Карим Амирулла – белгілі индонезиялық автор, улема саясаткер, философиялық ойшыл және «Тафир Әл Азхар» кітабының авторы. Ол Индонезияның муфти кеңесінің (МУИ) төрағасы болды. Сухарто режимі оның мұсылмандардың Рождествоны тойлауына қарсы фетвасын айыптап, ол отставкаға кетті. Өз елінде жоғары құрметке ие болған ол Малайзия мен Сингапурда да бағаланды. Мұртаза Мотахари – 1979 жылғы Иран революциясының шейіті, Алламе Табатабаидың ең үздік шәкірті, көптеген кітаптардың авторы (оның еңбектерінің толық емес жинағы 25 томнан тұрады). Ол, өзінің ұстаздары Алламе Табатабаи мен Аятолла Хомейни сияқты, «Хикмат ул-Муталийе» философия мектебіне жатады. Сәйід Әбулала Маудуди, 20 ғасырдағы қазіргі ислами саяси ойды құрған, «Жамаат е Ислами» ұйымын құрған және өмірін исламдық зияткерлік дәстүрді жаңғыртуға арнаған. Исрар Ахмед (1932–2010) – Пәкістанның ислам теологы, оның ілімі Оңтүстік Азияда, сондай-ақ Таяу Шығыста, Батыс Еуропада және Солтүстік Америкада Оңтүстік Азия диаспорасы арасында кеңінен тараған. «Танзиме-э-Ислами» – «Жамаат-э-Ислами» ұйымының бір бөлімшесін құрған, ол ислам мен Құранның маңызды ғалымы болды. Мұхаммед Хамидулла (1908–2002) – ғалымдар, заңгерлер, жазушылар мен суфилер отбасынан шыққан. Ол Үндістаннан келген ислам және халықаралық құқық ғалымы, Хадис тарихын зерттеуге, Құранның аудармаларына, ислам білімінің алтын дәуірін дамытуға және ислам ілімдерін Батыс әлеміне таратуға қосқан үлесімен танымал. Фазлур Рахман – Чикаго университетінде ислам ойының профессоры болды. Вахид Хасим – Индонезияның бірінші дін істері министрі. Индонезияның Nahdwatul Ulema ұйымының бұрынғы төрағасы және Индонезияда ислам мемлекеттік университеттерін құрған. Ол медресе оқу бағдарламасын реформалаумен танымал. Сейед Хосейн Наср – ірі мәңгілік ойшыл. Оның еңбектері қазіргі заманғы ғылымдарды үнемі сынға алумен қатар, исламдық және мәңгілік ілімдер мен қағидаларды қорғаумен сипатталады. Ол қазіргі заманда білімнің құдайлық көзінен бөлініп, құдайлық дәстүрлер мен қасиетті ғылым арқылы қайта құдайландыруға шақырады. Джавед Ахмад Гамиди – Пакистанның танымал ислам ғалымы, экзегет және педагог. «Жамаат е Ислами» ұйымының бұрынғы мүшесі, өзінің ұстазы Амин Ахсан Ислахидің жұмысын кеңейтті. Малайзияда Сайед Мұхаммед Накиб әл Аттас – көрнекті метафизикалық ойшыл. Али Шариати – марксизм мен исламға ден қойған ирандық революциялық ойшыл және әлеуметтанушы. Әбу Абд әл Рахман ибн Ақил әл Захири (1942 жылы туған) – Сауд Арабиясының полимат, негізінен ақыл мен аянды үйлестіруге бағытталған. Мұхаммед Бакир әл-Садр (1980 жылы қайтыс болды) – шииттік Ұлы аятолла және 20 ғасырдың ең ықпалды ислам философтарының бірі. Философияға қосқан ең маңызды екі еңбегі – «Біздің философиямыз» және «Индукцияның логикалық негіздері». Ол сондай-ақ экономика саласындағы еңбектерімен де танымал, соның ішінде «Біздің экономикамыз» және «Пайызсыз банк жүйесі» – қазіргі ислам экономикасындағы ең ықпалды еңбектердің бірі.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Қазіргі заманда кейбір адамдар, мысалы, Али Шариати, ислам философиясын реализм ретінде қарастырады; бірақ Исламның басқа барлық «измдерден» жоғары тұратынына сенетін де адамдар бар.