Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Самодий этникалық тобы, Солтүстік Арктикалық Ресейде туған.
Samoyedic ethnic group native to northern arctic Russia
Ненецтер (; ненцы), сонымен қатар Самодийлер (қолданылмайтын термин) деп те белгілі, Арктикалық Ресейдің және Ресейдің Солтүстік аймақтарының самодий этникалық тобы. 2021 жылғы соңғы халық санауы бойынша Ресей Федерациясында 49 646 ненец тұрады, олардың көпшілігі Ямало-Ненец автономды округінде, Ненец автономды округінде және Таймыр Долгано-Ненец ауданында, Кола және Таймыр түбектері арасындағы Арктикалық мұхит жағалауында қоныстанған. Ненец халқы тундра немесе орман ненец тілдерінде сөйлейді. Ресей Федерациясында олар аз сандығына байланысты жергілікті халықтар мәртебесіне ие. Бүгінде ненецтер мемлекеттік органдар мен мұнай-газ компаниялары тарапынан қоршаған ортаға және олардың дәстүрлі өмір салтына қауіп төндіретін көптеген мәселелерге тап болып отыр. Осының салдарынан, жергілікті деңгейдегі белсенділіктің күшеюі байқалады.
The Nenets (; ненцы), also known as Samoyeds (deprecated term), are a Samoyedic ethnic group native to Arctic Russia, Russian Far North. According to the latest census in 2021, there were 49,646 Nenets in the Russian Federation, most of them living in the Yamalo Nenets Autonomous Okrug, Nenets Autonomous Okrug and Taymyrsky Dolgano Nenetsky District stretching along the coastline of the Arctic Ocean near the Arctic Circle between Kola and Taymyr peninsulas. The Nenets people speak either the Tundra or Forest Nenets languages. In the Russian Federation they have a status of Indigenous small numbered peoples. Today, the Nenets people face numerous challenges from the state and oil and gas companies that threaten the environment and their way of life. As a result, many cite a rise in locally based activism.
Этимология
Орыс тіліндегі "samo" және "yed" сөздері тікелей "өзін жеуші" деген мағынаны білдіреді, бұл қарапайымдыққа толы деп есептеледі. Сондықтан 20-шы ғасырда "самоид" атауы қолданыстан шықты. Бұл халық "адам" дегенді білдіретін "ненети/ненай/ненее" деп танылады. Ресей империясы кезінде "самоид" термині Солтүстік Ресейдегі ұқсас урал тілдерінде сөйлейтін әртүрлі халықтарға жиі қолданылды: ненецтер, наганасандар, энецтер, селкуптар (самоед тілдерінде сөйлейтіндер). Қазіргі уақытта "самоедтік халықтар" термині осы әртүрлі халықтардың барлық тобын білдіреді.
The literal morphs samo and yed in Russian convey the meaning "self eater", which is considered derogatory. Therefore, the name Samoyed went out of usage in the 20th century. The people are known as the nenety/nenaj/nenaye, which means "human". In Russian Empire, the term Samoyed was often applied indiscriminately to different peoples of Northern Russia who speak related Uralic languages: Nenets, Nganasans, Enets, Selkups (speakers of Samoyedic languages). Currently, the term "Samoyedic peoples" applies to the whole group of these different peoples.
Тарих және өмір сүру салты
Экономикасына байланысты ненецтердің екі тобы бар: Тундра ненецтері (солтүстікке қарай көшіп өмір сүреді) және Хандеяр, немесе Орман ненецтері. Ненеттердің үшінші тобы (ярандықтар) ненеттер мен Ижма комилерінің аралас некелерінен пайда болды. Самоед тілдері – урал тілдері отбасының бір тармағы. Бір теория бойынша, олар 12 ғасырға дейін Сибірдің оңтүстігінен Ресей болып қалыптасқан жердің солтүстік бөлігіне көшіп келген. Олар Канин мен Таймыр түбектері арасында, Обь және Енисей өзендері бойында қоныстанды, ал аздаған бөлігі ғана Колва сияқты шағын елді мекендерге орналасты. Олардың күнкөрісінің негізгі көзі – аң аулау және бұғы шаруашылығы. Жыл бойы бұғыларды көлік құралы ретінде пайдалану арқасында олар ұзақ қашықтықтарды жүзе алады. Ірі масштабты бұғы шаруашылығы 18 ғасырда қалыптасты. Олар бұғыларды бағуға және керуендерді тартуға самоид итін өсірді, ал еуропалық саяхатшылар кейіннен осы итті полярлық экспедицияларда пайдаланды, себебі олар арктикалық жағдайларға жақсы бейімделген. Тундра қасқырлары бұғы малдарына зиян келтіру арқылы елеулі экономикалық шығынға себеп болуы мүмкін, ал бұғы малдары кейбір ненец отбасыларының күнкөрісін қамтамасыз етеді. Алайда, 1990 жылдары қар көліктерінің пайда болуы Ямал түбегіндегі ненецтерге жергілікті қасқырлар популяциясын қырып тастауға мүмкіндік берді, себебі қасқырлардың ашық тундрада жасырынуға орны болмады. Ненецтердің тағамында бұғы етінен басқа балық та маңызды орын алады. Ненецтердің тұрғын үйі – конус пішіндес киіз үй (мья). Олардың дүниетанымы шамандық және анимистік сенімдерге негізделген, ол жер мен оның байлықтарына құрметпен қарауды қажет етеді. Олардың әлеуметтік құрылымы рулық принципке негізделген. Ненец шаманы – Тадибия. Ресей революциясынан кейін кеңестік ұжымдастыру саясаты салдарынан ненец мәдениеті зардап шекті. КСРО үкіметі көшпелі самоидтарды тұрақты қонысқа көшуге мәжбүрлеуге тырысты. Олар ауылдарға қоныстандырылды, ал балалары мемлекеттік интернатта оқыды, бұл олардың мәдени сәйкестігінің жоғалуына әкелді. Ямал түбегіндегі 10 мың ненецтің шамамен жартысы көшпелі және бұғы шаруашылығымен айналысады. 1990 жылдары КСРО ыдырағаннан кейін даму уақытша тоқтап, 2004 жылы қайта жанданды. "Газпром" компаниясының Ямал түбегіне келуі аймақта маңызды өзгерістерге әкелді. Компанияның сайтында көрсетілгендей, олар барлығы 32 кен орнын пайдаланады. Бұл кен орындары жыл сайын 360 миллиард текше метрге дейін газ өндіреді, ал 2019 жылы "Газпром" компаниясы ғана 96,3 миллиард текше метр газ өндірді. Осы кезеңде зерттеушілер малшылардың жергілікті медициналық пунктке кешігіп келу тенденциясын анықтады. Ненецтер бұл келісім олардың автономиясы, тілі және дәстүрлерінің жоғалуына әкелуі мүмкін деп алаңдайды. Кейбір адамдар мұндай қарым-қатынасты "әкесілік" деп сипаттайды, себебі ол ненецтерге өздерінің шешімдерін қабылдауға көмектеспейді. Алайда, көшпелі халықтың бір-бірінен алыс тұрғандықтан, бірігіп әрекет етуі қиын. Юрий Велланың наразылықтары ерекше көзге түсетін жеке күш-жігер болды. Велла – ненец жазушысы, ол мұнай компаниясына лицензия берілген көлдің жанында тұрып, жиі наразылық білдірді. Ең бастысы, ол балтамен жалғыз өзі бульдозерге қарсы тұрғаны үшін есте қалды. Алайда, Велла өзінің белсенділігімен жалғыз емес. Қазір "Тундраның дауысы" деп аталатын, ненецтердің құқықтары туралы сөз сөйлейтін ауылдық наразылық тобы бар. "Тундраның дауысы" жобасы Ресейдің жергілікті халықтарына саясаттың қайта оралуын символдайтындықтан, маңызды оқиға ретінде аталып өтілді.
There are two distinct groups of Nenets sensu stricto, based on their economy: the Tundra Nenets (living far to the north) and the Khandeyar, or Forest Nenets. A distinct third group of Nenets, (Yaran people), has emerged as a result of intermarriages between Nenets and Izhma Komi people. The Samoyedic languages form a branch of the Uralic language family. According to one theory, they moved from farther south in Siberia to the northernmost part of what later became Russia sometime before the 12th century. They ended up between the Kanin and Taymyr peninsulas, around the Ob and Yenisey rivers, with only a few of them settling into small communities like Kolva. Their main subsistence comes from hunting and reindeer herding. Using reindeer as a draft animal throughout the year enables them to cover great distances. Large scale reindeer herding emerged in the 18th century. They bred the Samoyed dog to help herd their reindeer and pull their sleds, and European explorers later used these dogs for polar expeditions, because they were well adapted to the arctic conditions. Tundra wolves can cause considerable economic loss, as they prey on the reindeer herds which are the livelihood of some Nenets families. However, the introduction of snowmobiles in the 1990s allowed the Nenets of the Yamal Peninsula to decimate the local wolf population, as the wolves have nowhere to hide on the open tundra. Along with reindeer meat, fish is a major component in the Nenets' diet. Nenets housing is conical yurt (mya). They have a shamanistic and animistic belief system which stresses respect for the land and its resources. They had a clan based social structure. The Nenets shaman is called a Tadibya. After the Russian Revolution, the Nenets culture suffered due to the Soviet collectivization policy. The government of the Soviet Union tried to force the nomadic Samoyeds to settle down permanently. They were forced to settle in villages and their children were educated in state boarding schools, which resulted in erosion of their cultural identity. Approximately half of the 10,000 Nenets people in the Yamal Peninsula are nomadic and herd reindeer. Although expansion halted briefly in the 1990s post USSR disintegration, development picked up in 2004. Gazprom's arrival to the Yamal peninsula has brought about significant change to the area. According to the company's website, they operate a total of 32 fields. These fields bring in up to 360 billion cubic meters of gas per year and in 2019, Gazprom alone produced 96.3 billion cubic meters of gas. Within this same period, researchers found a trend of delayed herder arrivals to their local health clinic. Nenets people worry that the deal will lead to a passing in their autonomy as well as their language and traditions. This sort of relationship is described by some as "paternalistic" as it does not aid in allowing the Nenets people to make their own decisions. However, it is difficult for the nomadic people to gather as a collective unit as they live so far apart from each other. An individual effort that was notable was Yuri Vella's protests. Vella was a Nenets writer and having lived near a lake that was licensed over to an oil company, protested often. Most notably, he is remembered for having stood up against a bulldozer alone with an axe. Vella, however, is not alone in his activism. There exists a rural protest community called Voice of the Tundra that currently speaks on topics such as the rights of the Nenets people. The Voice of the Tundra project is being celebrated as it symbolizes a return of politics to Russia's Indigenous peoples.