Кіріспе

Құдайға қатысты көзқарас, классикалық теистік және монотеистикалық теологияда, Құдайдың қарапайымдылығы туралы ілім Құдайдың бөліктері мен ерекшеліктері жоқ екенін айтады. Бұл Құдай бөлек құрамдас бөліктерде емес, біртұтас жанда, ешқандай бөлінген қасиеттері жоқ деген идея. Яғни, Құдайдың бар екендігі (esse) Оның мәнімен (essence) толықтай сәйкес келеді.

Шолу

Бұл ойды былай түсіндіруге болады: Құдайдың болмысы оның "сипаттарымен" толықтай сәйкес келеді. Барлық жерде болу, ізгілік, ақиқат, мәңгілік сияқты ерекшеліктер Құдайдың болмысымен біртұтас, оны құрайтын қасиеттер емес, сондай-ақ Құдайға тән абстрактілі ұғымдар да емес; яғни, Құдайда мәні мен болмысы бір-бірімен үйлеседі деуге болады. Қарапайымдық Құдайдың болмысындағы кез келген физикалық немесе метафизикалық құрамды жоққа шығарады. Бұл Құдайдың өзі – оның табиғаты екенін, ал оның табиғатына қажет емес (кездейсоқ) қасиеттер жатпайтынын білдіреді. Ондай нақты бөліністер немесе айырмашылықтар мүлде жоқ. Осылайша, Құдайға танылғанның бәрі – оның болмысының бір бөлігі. Құдайдың қарапайымдығы – оның барлық нәрседен жоғары тұруын көрсетеді, оның табиғатының қалыпты категориялар мен айырмашылықтардан тыс екенін, не болмаса олардың қалыпты қолданылуын қамтамасыз етеді. "Осылайша, қарапайымдық көптеген философтардың пікірінше, ерекше онтологиялық мәртебе береді". Демек, Құдайдың мәніне немесе қасиеттеріне келгенде, бөліктер мен кездейсоқ жағдайлар болмайды; мұны, мысалы, Құдайдың әлеммен кездейсоқ байланысымен (яғни, Құдайдың табиғаты емес, маңызды емес немесе кездейсоқ қасиеттері) шатастыруға болмайды. Осы ілімнің түрлерін еврей, христиан және мұсылман дін философтары арасында, әсіресе схоластикалық кезеңде кездестіруге болады, бірақ оның тамыры ежелгі грек ойларына дейін жетеді және Плотиннің «Эннеадаларында» толыққанды нысана алады.

Сын

Құдайдың абсолютті қарапайымдылығы туралы ілім (яғни, Томастық Құдайдың қарапайымдылығы) көптеген христиан теологтары тарапынан сынға алынды, соның ішінде Джон С. Файнберг, Томас Моррис, Уильям Лэйн Крейг және Альвин Плантинга, ол өзінің «Құдайдың табиғаты бар ма?» атты мақаласында оны «шын мәнінде түсініксіз сөз» деп атайды. Плантинга Томастық құдайлық қарапайымдыққа қарсы үш аргумент келтіреді. Біріншіден, ол біздің түсініктеріміз Құдайға бір ауыздан қатысты бола алатынын айтады, тіпті Құдайды сипаттау үшін біздің тіліміз шектеулі, фрагментті, тоқтап қалатын және дамымаған болса да. Ол, егер бізде жылқы болу сияқты нәрсенің түсінігі болса, онда біз жылқы болудің не екенін білеміз дейді. Егер біздің түсініктеріміздің ешқайсысы Құдайға қатысты болмаса, онда Құдай деген тұлға бар деудің өзі бекер, ал Құдайда даналық, жаратушы болу және құдіретті болу сияқты қасиеттер жоқ. Құдай біз түсініктері бар қасиеттерге ие болмас еді. Құдай тіпті өзімен сәйкес болу сияқты қасиеттерге де ие болмас еді, тіпті «Құдай» деген сөздің анықтамасы да болмас еді. Егер Құдай адам тәжірибесінен асып түсетін болса, онда біз Құдай туралы бір ауыздан ештеңе айта алмаймыз, себебі мұндай талап адам тәжірибесінен асып түсу дегеннің не екенін білеміз және бұл Құдайға қатысты екенін білуді талап етеді. Бұл қарсылыққа жауап ретінде екі ауыздан айтылатын және аналогтық тілдің аражігін ажыратуға болады; біріншісі бір ауыздан айтылатын элементті мүлдем қамтымайды, ал екіншісі бір ауыздан айтылатын тілдің элементін қамтиды. Құдайды тек аналогтық тұрғысынан сипаттауға болады деген пікір, Плантинга айтқандай, екі қырлы семсер. Егер біз Құдайды сипаттау үшін бір ауыздан айтылатын тілді қолданып, қарапайымдыққа қарсы тұра алмайтын болсақ, онда біз Томастық құдайлық қарапайымдыққа қатысты аргументтерге келгенде де бірдей қиындыққа тап болар едік. Егер Құдай туралы ойлау үшін біздің әдеттегі ойлау тәсілдеріне сүйенсек, онда Құдай оның қасиеттерінен ерекшеленбейді деген тұжырымға келе алмаймыз. Плантинга былай деп қорытындылайды: «Бұл ойлау тәсілі Құдайдың ұлылығы мен салтанаты мен әсемдігіне деген құлшыныспен және мақтауға тұрарлық қамқорлықпен басталады, бірақ агностицизм мен тұтастықсыздықпен аяқталады». Эдвард Фесер Плантингаға жауап берді. Фесер Плантинга аналогтық (діндік) тілдің жақтаушылары Құдайдың тілі бейнелі, сөзбе-сөз емес деген көзқарасқа берік екенін айтқанда Плантинга сабаншыға шабуыл жасап отыр дейді: бейнелі тіл аналогтық тілмен бірдей емес, сондықтан Плантинга аналогияны метафорамен шатастырады, деп дәлелдейді Фесер. Бұл қарсылыққа жауап ретінде қасиеттер мен предикаттар арасындағы айырмашылықты атап өтуге болады. Плантинга сондай-ақ Құдайдың нақтылығы мен оның әлеуеттілігінің бірігуі мән-жағдайдың күрделілігінің барлық проблемаларын мұра етеді және сонымен қатар өздігінен қиындатады деп айтады. Құдайда жоқ, бірақ болуы мүмкін қасиеттер бар сияқты, Құдайда жоқ, бірақ болуы мүмкін қасиеттер де бар. Құдай жаратқандардың бәрі бірдей емес пе? Егер солай болса, онда кем дегенде бір жеке болмысы бар, ол қазір Құдайда жоқ, бірақ сол болмыстың пайда болуына себеп болатын сипаты болады. Егер солай болса, онда Құдайда осы қасиетке қатысты мүмкіндіктер бар. Фезердің айтуынша, құдайлық қарапайымдылықты ұстанатын адам құдайлық қарапайымдықтың осы көзқарасына ие болуы керек емес. Оның орнына, Құдайда «Кембридж» қасиеттері бар деп ойлауға болады, олар еркін мағынада қасиеттер (мысалы, күйеу болудың «мүлігі»; ғаламды құрудың «мүлігі»). Фезер бұл қарсылық абстрактіл заттар туралы Платонның метафизикасын болжайды деп атап өтті. Құдайдың қарапайымдылығын жақтағандар Құдайды Платонның абстрактілік қасиеті ретінде немесе тұлғасыз деп ойламайды (оның орнына Құдай - жеке тұлға, Құдай - тұлға және Құдай - ақылды). Валицелла сонымен қатар Плантингаға Плантинганың барлық қарсылықтары конституциялық емес онтологияны қабылдайды деп жауап береді, бірақ бұл тек құдайлық қарапайымдылықты жақтаушы жоққа шығарады; сондықтан Плантинганың дәлелдемелері сенімсіз болып табылады. Крейг томистік қарапайымдыққа деген көзқарасты «философиялық және теологиялық тұрғыдан қабылдауға болмайтын» деп атайды. Сондай-ақ ол Құдайдың қарапайымдылығы күшті қарсылықтарға ашық екенін айтады. Құдайдың қарапайымдылығы туралы ілім бойынша, Құдай барлық әлемдерде бірдей. «Құдай біледі х» деген сөз «х - шындық» деген сөзбен тең болғандықтан, егер әрқайсысында Құдай білетін, жақсы көретін және қалаған нәрселер бірдей болса, онда бұл әлемдердің неге әртүрлі екендігін түсіндіру қиын. Моррис бұл идеяның салдарына қорғану қиын және оның артықшылықтарын басқа жолмен алуға болатын идея екенін айтады. Бұл идеяның мотивациясы да жақыннан қарағанда соншалықты сенімді емес. Джон С. Файнберг былай деп қорытындылайды: «Бұл философиялық проблемалар және бұрын айтылған діни қарастырулар мені қарапайымдық Құдайдың қасиеттерінің бірі емес деген қорытындыға әкеледі. Бұл Құдайдың дене мүшелері бар дегенді білдірмейді, бірақ метафизикалық қарапайымдық туралы ілімді сақтау үшін тым көп проблема бар». Джордан Барретт Құдайдың қарапайымдылығы Киелі кітапта көрсетілмейді деген талапқа жауап береді. Брауэр және Бергманн Құдайдың қарапайымдығын қорғау үшін шындық жасаушылықтан тұратын аргумент келтіреді. Соңында, абсолютті құдайлық қарапайымдық (мысалы, Құдай метафизикалық бөліктерден/күрделіліктен тұрмайды) мен минималды құдайлық қарапайымдық (яғни, Құдай кеңістіктік/уақыттық/материалдық бөліктерден тұрмайды) арасындағы орташа нұсқасы бар шындық жасаушылық теориясы/қорғанысы болуы мүмкін. Бұл көзқарас бойынша, Құдай құрастырылмаған, бірақ күрделі болар еді. Орташа құдайлық қарапайымдық Құдайдың метафизикалық бөліктерден тұрмайтынын растайды, бірақ Құдайдың әлі де метафизикалық тұрғыдан күрделі екенін айтады. Бұл орташа көзқарас шындық жасаушылық теориясының бір түрімен біріктірілуі мүмкін. Яннің айтуынша, «Минималды шындық жасаушылық талабы Құдайдың қарапайымдығына қайшы келмейді. <Құдай жақсы> деген шындық Құдайдың өте жақсылығының арқасында, ал <Құдай толық білімді> деген шындық Құдайдың толық білімінің арқасында».

Жазбаларға негізделген дәлелдер

Герман Бавинк және Луи Беркхоф сияқты авторлар Құдайдың қарапайымдылығы туралы доктринаны Иоаннның хатында расталатынын айтты, себебі автор Құдайды сүйіспеншілікпен (1 Иоанн 4:8) және жарықпен (1 Иоанн 1:5) теңестіреді. Бұл доктринаны қолдайтындар, сондай-ақ, Ескі өсиеттегі Құдайды "болу" деп тану үшін Шығу кітабы 3:14, Құдайдың бірлігін растайтындығы айтылатын Есімдер кітабы 6:4, және Құдайды турашылдықпен байланыстыратын Еремия 23:6 сияқты өлеңдерді дәлел ретінде келтірді. Бұл доктринаны сынға алғандар, Китап авторының аталған өлеңдерде метафизиканы ойша ұстауы екіталай екенін, сондай-ақ, доктринаны нақты түрде растайтын өлеңдердің болмауы оған қарсы дәлелдейтінін айтты. Чарльз Райри сияқты басқа дінтанушылар Құдайдың қарапайымдылығы Құдайдың өзінен туғаны туралы Китаптағы көзқарасты нығайтады деп санайды.

Ислам ой-пікірлері

Мұтазилилер Құдайдың қарапайымдылығына қатысты қатаң көзқарастарды жақтады, нәтижесінде түбегейлі апофатикалық теология пайда болды. Барлық жаратылыс үшін Барлық пен Маңыз арасындағы ерекшелікті тұжырымдау арқылы, бұл ерекшелік Құдайға тән емес деп есептелді, Әл-Фараби Құдайлық қарапайымдылықтың тағы бір үлгісін жасады. Ибн Сина бұл ұстанымды қолдап, дамытты, ал әл-Газали Құдайдың мәні мен барлығын теңестіруге қарсы шықты, бірақ Құдайдың барлық қасиеттері мен іс-әрекеттері Құдайдың мәніне оранып, одан ажыратылмас деп санайтын. Осы Құдайлық қарапайымдылық туралы соңғы көзқарас Ибн Таймия сияқты мұсылман философтарының өткір сыншыларымен де ортақ болды.