Кіріспе

математикалық теория

Аристотельдің универсалдар теориясы – Аристотельдің универсалдар мәселесіне берген классикалық шешімі, кейде имманентті реализмнің гиломорфтық теориясы деп аталады. Универсалдар – бұл қарапайым заттардың немесе нәрселердің ортақ сипаттары немесе қасиеттері. Оларды әлемде байқалатын түрлер, қасиеттер немесе қатынастар арқылы анықтауға болады. Мысалы, үстел үстінде бір таба қызыл алма тұр дейік. Сол табадағы әрбір алманың көптеген ортақ қасиеттері болады, мысалы, қызыл түсі. Олар өз жасына қарай "пісу" дәрежесіне де ие болады. Олардың жасы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың бәрі "алмалық" сипатты ортаққа ие болады. Осы қасиеттер – алмалардың ортақ универсалдары. Универсалдар мәселесі үш сұрақ қояды. Универсалдар бар ма? Егер бар болса, олар қайда бар? Сондай-ақ, егер бар болса, біз оларды қалай білеміз? Аристотельдің пікірінше, универсалдар материалдық емес және әмбебап, бірақ олар тек қана іске асырылған жерде ғана бар; олар тек заттарда ғана бар. Аристотельдің айтуынша, универсалдың әрбір мысалында бірдейлік сақталады. Барлық қызыл заттардың бәрінде бірдей универсал – қызылдық болады. Барлық қызыл заттардан бөлек тұратын қызылдықтың Платондық формасы жоқ; керісінше, әрбір қызыл заттың бірдей қасиетінің көшірмесі бар, ол – қызылдық. Аристотель үшін универсалдар туралы білім табиғаттан тыс көзден алынбайды. Ол тәжірибе арқылы, белсенді интеллект көмегімен қол жеткізіледі.

Шолу

Аристотельдің пікірінше, универсалияларды бірнеше рет іске асыруға болады. Ол әрбір нақты алмада бір және бірдей универсалия, мысалы, алма болу қасиеті кездеседі деп мәлімдейді. Ақылға қонымды сын – осы әр түрлі нәрселерде не өзгермейтінін сұрау, себебі теория бірдеңе өзгермейтінін айтады. Тынық мұхиты, Эйфель мұнарасы немесе түнгі аспан сияқты әртүрлі әдемі нәрселердің әдемі екенін айту – бұл әр нәрсенің әдемілік тұрғысынан (сапалық тұрғыдан) бірдей екенін айту. Аристотель мұнда зат емес, қасиет болатын болмыстың бір санатын талқылап отыр. Аристотельдің реализмін қорғаудың кең таралған жолы – универсалиялардың қалыпты физикалық заттар сияқты мінез-құлық танытуын күтпеу керек. Бірдей универсалия, әдемілік, барлық нәрседе бір мезгілде кездеседі деу, әр нәрсенің әдемі екенін айтудан артық емес. Екінші мәселе – Аристотельдік универсалиялар абстрактілі ме: егер олар абстрактілі болса, онда теория қызыл түстің ұғымын бір немесе бірнеше қызыл заттардан қалай абстракттау керектігін қарастыруы керек. Аристотель адамдардың ұғымдарды қалыптастыру және жалпылау процесін кішкентай бала сияқты жасайтынын, ол әлі жалпы ұғымды, мысалы, адамды толық түсінуге жете қоймаған кезеңде екенін айтты. Оның пікірінше, бала әртүрлі адамдармен кездескендегі естеліктерін жинап, әр мысалда көзге түсетін маңызды ұқсастықты іздейді. Бүгінде, әр нәрсенің ортақ қасиеттерін ойша бөліп алуға болады деуге болады. Бала адам туралы ұғымды ұғынғанда, ол әр адамның өткен тәжірибелері мен жеке ерекшеліктерінің маңызсыз бөлшектерін елемеуге үйренеді және олардың барлығында ортақ болатын маңызды қасиетке, яғни, адамгершілікке назар аударады. Аристотельдің пікірінше, жалпы адамзат – барлық адамдардың ортақ қасиеттерімен анықталатын табиғи түр.