Кіріспе
Жапон диалектісі – Жапонияның Кансай аймағындағы (Кинки аймағы) жапон диалектілерінің тобы. Жапон тілінде бұл – жалпы атау, ал техникалық терминдерде Кинки диалектісі (近畿方言) деп аталады. Киото мен Осака диалектілері деп аталады және олар Едо дәуірінде осылай аталған. Кансай диалектісі Кансайдың ірі қаласы Осаканың сөйлеу ерекшеліктерімен сипатталады, оны нақтырақ айтқанда "Осака диалектісі" деп атайды. Стандартты тілді қолданушылар оны әсем әрі қатаң деп сипаттайды.
The is a group of Japanese dialects in the Kansai region (Kinki region) of Japan. In Japanese, is the common name and it is called Kinki dialect (近畿方言) in technical terms. The dialects of Kyoto and Osaka are known as , and were particularly referred to as such in the Edo period. The Kansai dialect is typified by the speech of Osaka, the major city of Kansai, which is referred to specifically as It is characterized as being both more melodic and harsher by speakers of the standard language.
Өмірбаян
Осака аймақтағы ең ірі қала болғандықтан және соңғы ғасыр ішінде оның тұрғындары бұқаралық ақпарат құралдарында ең көп көрсетілгендіктен, Кансай диалектін білмейтін адамдар Осака диалектін бүкіл Кансай аймағымен байланыстырады. Дегенмен, техникалық тұрғыдан алғанда, Кансай диалектісі – бір ғана диалект емес, аймақтағы туысқан диалекттердің жиынтығы. Әр ірі қала мен префектураның өзіндік диалектісі бар, және тұрғындары осы ерекшеліктерімен мақтанады. Жалпы Кансай диалектісі Кеиханшинде (Киото, Осака және Кобе қалаларының қалалық аймақтары) және оның төңірегінде, Осака-Киото аймағынан шамамен радиуста таралған (аймақтық айырмашылықтарға қараңыз). Бұл мақалада негізінен 20-шы және 21-ші ғасырлардағы Кеиханшиндегі өзгерістер талданды. Кансай аймағында, тіпті Кеиханшиннен және оның төңірегінен алыс жерлерде де, Кансай диалектісі деп есептелетін қасиеттерінен өзгеше диалектілер кездеседі. Солтүстік-батыс Кансайдағы Тадзима және Танго (Майзурудан басқа) диалектілері Кансай диалектілерінен тым өзгеше саналады, сондықтан әдетте Чюгоку диалектісіне жатқызылады. Оңтүстік-шығыс Кии түбегіндегі, Тоцукава және Овасе сияқты жерлерде сөйленетін диалектілер де басқа Кансай диалектілерінен мүлдем өзгеше, және олар «тіл аралы» деп есептеледі. Шикоку және Хокурику диалектілері Кансай диалектілерімен көптеген ортақ белгілерге ие, бірақ олар жеке жіктеледі.
Тарих
Кансай диалектісінің мың жылдан астам тарихы бар. Нара және Киото сияқты Кинай қалалары Императорлық астаналар болған кезде, Кансай диалектісінің ата-бабасы – Кинай диалектісі, де-факто стандартты жапон тілі болып саналды. Ол бүкіл елге, соның ішінде қазіргі Токио диалектісінің алдыңғы шебері – Эдо диалектісіне де әсер етті. Хэйан-кё дәуіріндегі зиялылар дамытқан әдебиет стилі классикалық жапон тілінің үлгісіне айналды. Токугава шогунаты кезінде Жапонияның саяси және әскери орталығы Эдоға көшіріліп, Канто аймағы маңызға ие болған кезде, Эдо диалектісі Кансай диалектісінің орнын басты. Мэйдзи қайта жаралуымен және императорлық астананы Киотодан Токиоға көшіруімен Кансай диалектісі провинциялық диалект ретінде бекітілді. Ерте заманауи жапон тілі туралы да қараңыз. Токио диалектісі Жапонияда ұлттық білім беру және медиа стандартының қалыптасуымен қабылданғандықтан, Кансай диалектісінің кейбір ерекшеліктері мен аймақтық айырмашылықтары азайып, өзгерді. Дегенмен, Кансай – 20 миллионға жуық халқы бар Кантодан кейін Жапониядағы ең ірі екінші қалалық аймақ, сондықтан Кансай диалектісі әлі де ең көп таралған, танымал және ықпалды стандартты емес жапон диалектісі болып табылады. Кансай диалектісінің фразеологизмдері кейде басқа диалекттерге, тіпті стандартты жапон тіліне де енгізіледі. Көптеген Кансай тұрғындары өздерінің тіліне берілгендік танытады және Токиоға қарсы күшті аймақтық бәсекелестікке ие. Тайшо кезеңінен бастап Осакада жапон комедиясының формасы дамыды, ал Осака негізді комедианттардың көп саны, мысалы Йошимото Когё сияқты жапондық БАҚ-та Осака диалектісінде пайда болды. Осындай байланыстардың нәтижесінде Кансай тілінде сөйлейтіндер басқа диалекттердің әдеттегі сөйлеушілеріне қарағанда көбірек "күлкілі" немесе "әңгімеге құмар" деп есептеледі. Токиолықтар тіпті кейде күлкі ояту немесе әзіл-қалжың жасау үшін Кансай диалектісін еліктейді.
Фоналогия
Фонетикалық тұрғыдан алғанда, Кансай диалектісі қатайтылған дауыстылармен ерекшеленеді және Токио диалектісінен өзгеше, оның қатайтылған дауыссыз дыбыстарымен сипатталады, бірақ дыбыстық бірліктердің негізі ұқсас. Кансай мен Токио арасындағы нақты фонетикалық айырмашылықтар төмендегідей:
Әуелі дауыстылар
стандартқа қарағанда жақын, бірақ Кансайда дауыстылардың әлсіреуі сирек кездеседі. Мысалы, сыпайы тіркес (です) стандартты жапон тілінде дерлік (です) деп айтылады, ал Кансай аймағындағы адамдар оны анық (や) немесе тіпті (やで) деп айтуға бейім. Кейбір стильдерде, мысалы, бейресми Токио сөйлеуінде, екі дауыстының қатар келуі (hiatus) көбінесе бірігіп кетеді, мысалы, 旨い "дәмді" мен 凄い "керемет" сөздерінің орнына うめえ және すげえ деп айтылады, бірақ Кансай диалектісінде олар әдетте анық айтылады. Вакаямада да (や) анық естіледі; ол стандартты жапон тілінде және басқа көптеген диалектілерде бірігіп кетеді. Мономорралық зат есімдердің соңында дауыстыларды ұзарту жиі кездеседі. Мысалы, 木 "ағаш" үшін (きー), 蚊 "шіркей" үшін (かー) және 目 "көз" үшін (めー) айтылады. Керісінше, стандартты тілдегі жіктемелердегі ұзын дауыстылар кейде қысқарады. Бұл әсіресе етістіктердің еріктілік түрінде байқалады. Мысалы, "行こうか?" ("Бара жатырмыз ба?") Кансайда "行こか?" деп қысқартылады. "Солай" деген мағына беретін "そうだ" сөзі Кансайда "そや" немесе тіпті "せや" деп ауыстырылады. Егер (や) соңында дауыстылар мен жартылай дауыстылар келсе, олар кейде (ゃ) немесе (ょ) болып өзгеріп, жұмсарады. Мысалы, "好きやねん" ("Мен сені жақсы көремін") "好っきゃねん" болады, 日曜日 "Жексенбі" にっちょうび болады, ал 賑やか "көңілді, шулы" にんぎゃか болады.
Қосындылар
Сілбi хи (ひ) , емес , жақын. Ётсугана – екі бөлек дыбыс, Токиодағыдай, бірақ Кансай аймағындағы адамдар じ және ず дыбыстарын стандартты және аралық дыбыстардың орнына , және деп айтуға бейiм. Бiрақ қазiр бұл үрдіс азайып барады. Шарпыған сөйлеуде , Токио Шитамачи диалектiсiне ұқсас болады. -дың кейбiр дебуккализациясы Кансай аймағындағы көптеген адамдарда байқалады, бiрақ ол негiзгi сөздерге қарағанда морфологиялық жұрнақтар мен өзгерiстерде көбiрек дамыған сияқты. Осы процестiң нәтижесiнде, мысалы, さん (san) "мырза, ханым" орнына はん, ません (formal negative form) орнына まへん, ましょう (formal volitional form) орнына まひょ, 質屋 (pawnshop) "сатухана" орнына ひちや пайда болды. Сондай-ақ, кейбiр сөздерде , және дыбыстары өзгердi, мысалы, 寒い (samui) "суық" орнына さぶい. Әсiресе ауылдық жерлерде , дыбыстары үйлесiмдi немесе орны ауыстырылған. Мысалы, 全然 (zenzen) "ешқашан, мүлдем емес" үшін でんでん, 体 (karada) "дене" үшін かだら немесе からら. Осы дыбыс өзгерiстерiне байланысты сөз ойыны мынадай: 淀川の水飲んれ腹らら下りや (Yodogawa no mizu nonde hara rara kudariya) – 淀川の水飲んで腹だだ下りや (Yodogawa no mizu nonde hara dada kudariya) "Мен Йодо өзенiнiң суын iшiп, iшек тарттым". Етiстiктердiң + дауыстысы кейде , дыбысына ауысады, бұл коллоквиалды Токио сөйлеуiнде де кездеседi. Мысалы, 何してるねん? (Nani shiteru nen?) "Не iстеп жүрсiң?" сөйлеуде жиi 何してんねん? (Nani shiten nen?) болып өзгерiп келедi.
Грамматика
Кансай диалектісіндегі көптеген сөздер мен грамматикалық құрылымдар классикалық жапон тіліндегі сәйкес келетін сөздердің қысқартылған түрі болып табылады (стандартты жапон тілінде сөздерді осылай қысқарту сирек кездеседі). Мысалы, "чигау" (әртүрлі немесе дұрыс емес) сөзі "чау" деп, "ёку" (жақсы) сөзі "ё" деп, ал "омоширой" (қызықты немесе күлкілі) сөзі "оморой" деп айтылады. Бұл қысқартулар стандартты формаларымен бірдей жалғау ережелерін сақтайды, сондықтан "чау" сөзі "чигау" сөзінің "чигаимасу" түріне айналғандай, сыпайы айтқанда "чаимасу" болып келеді.
Іс-әрекеттер
Кансай диалектісінде де тұрақты етістіктің екі түрі бар, 五段 godan етістіктері (u етістіктері) және 一段 ichidan етістіктері (ru етістіктері), сондай-ақ екі ретсіз етістік – 来る ("келу") және する ("істеу"). Бірақ кейбір жұпталулары стандартты жапон тілінен өзгеше. Стандартты жапон тіліндегі godan етістіктерінің дыбысталуында кездесетін екі буынды дауыссыз дыбыстар Кансай диалектісінде көбінесе ұзақ дауыстылармен алмастырылады (Онбин, u onbin қараңыз). Мысалы, 言う ("айту") етістігінің стандартты жапон тіліндегі өткен шақ – 言った ("айтты"), ал Кансай диалектісінде – 言うた. Бұл етістік Кансай аймағынан шыққан адамды анықтап беруге көмектеседі, себебі көптеген адамдар тіпті стандартты жапон тілінде жақсы сөйлей білсе де, әдетте 言って орнына 言うて дейді. Екі буынды дауыссыздың басқа мысалдары: 笑った ("күліп қойды") – 笑うた немесе わろた, ал 貰った ("алды") – 貰うた, もろた немесе тіпті もうた. Сонымен қатар, しまう етістігінің дыбысталуы басқа godan етістіктеріндегідей өзгеретіндіктен, осы форманың өткен шағы てもうた немесе てもた болып келеді, ал емес ちまった немесе ちゃった: Токиодағы 忘れちまった немесе 忘れちゃった ("ұмытып қойдым") Кансайда 忘れてもうた немесе 忘れてもた болады. Ұзақ дауыстылар көбінесе қысқартылады; мысалы, 使おう (tsukau етістігінің тілеу формасы) – 使お, 食べよう (taberu етістігінің тілеу формасы) – 食べよ. Ретсіз етістік する тілеу формасы しよう емес, しょ(う) болып келеді. Ретсіз етістік 来る тілеу формасы стандартты жапон тіліндегідей 来よう, бірақ 来る көмекші етістік ретінде қолданылғанда, てくる орнына кейде てこ(う) қолданылады. Кансай диалектісінде себептік етістік аяқталуы әдетте ауыстырылады; мысалы, させる (causative form of) – саす, 言わせる (causative form of 言う) – 言わす. Оның te формасы және толыққанды формасы тиісінше және болады; олар сондай-ақ транзитивті ichidan етістіктерінде де кездеседі, мысалы, 見せる ("көрсету") үшін 見して. Godan етістіктері үшін ықтимал форманың аяқталуы және ichidan етістіктері үшін られる, соңғы кезде жиі қысқартылып болады (ra nuki kotoba). Олардың теріс формаларын жасау үшін, わない орнына ん немесе へん қою жеткілікті (Қараңыз: Теріс форма). Алайда, негізінен Осакада, godan етістіктерінің ықтимал теріс формасы жиі ауыстырылады, мысалы, 行けない орнына 行かれへん және 行けへん ("бара алмаймын"). Бұл себебі へん Осаканың теріс жұпталуымен үйлеседі. Кансай диалектісін қоса, Батыс жапон тілінде, よう және ん теріс формасының комбинациясы жеке мүмкін еместікті білдіру үшін қолданылады, мысалы, よう言わん ("мен ештеңе айта алмаймын (назарсыздықпен немесе тартыншақтықпен)").
An auxiliary verb] てしまう (to finish something or to do something in unintentional or unfortunate circumstances) is contracted to ちまう or ちゃう in colloquial Tokyo speech but to てまう in Kansai speech. Thus, しちまう , or しちゃう , becomes してまう Furthermore, as the verb しまう is affected by the same sound changes as in other 五段 godan verbs, the past tense of this form is rendered as てもうた or てもた rather than ちまった or ちゃった : 忘れちまった or 忘れちゃった ("I forgot [it]") in Tokyo is 忘れてもうた or 忘れてもた in Kansai. The long vowel of the volitional form is often shortened; for example, 使おう (the volitional form of tsukau) becomes 使お , 食べよう (the volitional form of 食べる ) becomes 食べよ The irregular verb する has special volitional form しょ(う) instead of しよう The volitional form of another irregular verb 来る is 来よう as well as the standard Japanese, but when 来る is used as an auxiliary verb てくる , てこよう is sometimes replaced with てこ(う) in Kansai. The causative verb ending is usually replaced with in Kansai dialect; for example, させる (causative form of ) changes さす , 言わせる (causative form of 言う ) changes 言わす Its te form and perfective form change to and ; they also appear in transitive ichidan verbs such as 見せる ("to show"), e. g. 見して for 見せて
The potential verb endings for 五段 godan and られる for 一段 ichidan, recently often shortened れる (ra nuki kotoba), are common between the standard Japanese and Kansai dialect. For making their negative forms, it is only to replace ない with ん or へん (See Negative). However, mainly in Osaka, potential negative form of 五段 godan verbs is often replaced with such as 行かれへん instead of 行けない and 行けへん "can't go". This is because overlaps with Osakan negative conjugation. In western Japanese including Kansai dialect, a combination of an adverb よう and ん negative form is used as a negative form of the personal impossibility such as よう言わん "I can't say anything (in disgust or diffidence)".
Тіршілік етістіктері
Стандартты жапон тілінде "иру" етістігі тірі объектінің болуын білдіру үшін қолданылады, ал қарапайым тілде және кейбір жазба тілдерде "иру" орнына "ору" қолданылады. Батыс жапон тілінде "ору" тек қарапайым тілде ғана емес, сонымен қатар "иру" орнына барлық жағдайларда қолданылады. Кансай диалектісі батыс жапон тіліне жатады, бірақ "иру" және оның түрі "итеру" (көбінесе Осакада) Осака, Киото, Шига және басқа да жерлерде қолданылады. Осы аймақтардың халқы, әсіресе Киото әйелдері, "ору" сөзін тілдік бейшаралық немесе қарапайымдық белгісі деп санайды. Олар оны көбінесе достары, төмен тұрғандары және жануарлар үшін қолданады; үлкендерге қолданудан қашады (бірақ құрметті "орареру" және кішіпейілді "оримасу" ерекшеліктері бар). Хиого және Мие сияқты басқа аймақтарда "иру" сирек қолданылады, ал "ору" сөзінің теріс мағынасы жоқ. Вакаяманың кейбір бөліктерінде "иру" орнына "ару" қолданылады, ол басқа диалектілерде жансыз объектілер үшін қолданылады. "Ору" етістігі сондай-ақ жұрнақ ретінде де қолданылады және әдетте сол кезде айтылады. Осака, Киото, Шига, солтүстік Нара және Мие аймақтарында, көбінесе еркек сөйлеуінде "ёру" үшінші тұлғаға деген наразылықты немесе жек көру сезімін білдіреді, әдетте "ягару"-дан жұмсақ. Хиого, Оңтүстік Нара және Вакаяма аймақтарында "ёру" прогрессивтік мәнді білдіру үшін қолданылады (Аспектке қараңыз).
Қажеттілік
Кансай диалектісінің екі императивтік түрі бар. Бірі – ортағасырлық жапон тілінен мұра етілген қалыпты императивтік түр. Стандартты жапон тіліндегі ичидан етістіктерінің ろ түрі сирек кездеседі және оның орнына немесе қолданылады. Қалыпты императивтік форма жиі よ немесе や жалғастырылады. Екіншісі – жұмсақ және біршама әйелдік түр, ол сөздік түрін (連用形) (ます діңгегін) қолданады, бұл сөздіктің (連用形) + қысқартылған түрі. Жұмсақ императивтік форманың соңы көбінесе созылады және әдетте や немесе な жалғастырылады. Киотода әйелдер жиі жұмсақ императивтік формаға よし қосады. Godan етістіктері: 使う етістігі қалыпты түрде 使え, ал жұмсақ түрде 使い(い) болады. Kami ichidan етістіктері: 起きる етістігі қалыпты түрде 起きい (L H L), ал жұмсақ түрде 起き(い) (L L H) болады. Shimo ichidan етістіктері: 食べる етістігі қалыпты түрде 食べえ (L H L), ал жұмсақ түрде 食べ(え) (L L H) болады. S ретсіз етістігі: する етістігі қалыпты түрде せえ, ал жұмсақ түрде し(い) болады. K ретсіз етістігі: 来る етістігі қалыпты түрде こい, ал жұмсақ түрде き(い) болады. Теріс императивтік көңіл-күйінде Кансай диалектісінде де біршама жұмсақ түр бар, ол ren'yōkei + な түрінде болады, бұл ren'yōkei + なさるな -ның қысқартылған түрі. な кейде なや немесе ないな түрленеді. Бұл жұмсақ теріс императивтік түр жұмсақ императивтік түрмен бірдей және な болып табылады. Кансай тілінде сөйлейтіндер айырмашылықты акцент арқылы ажырата алады, бірақ Токио тілінде сөйлейтіндер кейде бір нәрсені жасамауға берілген бұйрықты шатастырып, оны орындауға берілген бұйрық ретінде түсінеді. Жұмсақ императивтік формадағы акцент тегіс, ал жұмсақ теріс императивтік формадағы акцент na алдында төмендейді. Godan етістіктері: 使う етістігі қалыпты түрде 使うな, ал жұмсақ түрде 使いな болады. Kami ichidan етістіктері: 起きる етістігі қалыпты түрде 起きるな, ал жұмсақ түрде 起きな болады. Shimo ichidan етістіктері: 食べる етістігі қалыпты түрде 食べるな, ал жұмсақ түрде 食べな болады. S ретсіз етістігі: する етістігі қалыпты түрде するな немесе すな, ал жұмсақ түрде しな болады. K ретсіз етістігі: 来る етістігі қалыпты түрде 来るな, ал жұмсақ түрде きな болады.
Сифаттар
Кансай диалектісіндегі сын есімдердің түбірі, әдетте, стандартты жапон тіліндегідей болады, тек аймақтық сөздік айырмашылықтары бар. Классикалық жапон тіліндегі соңғы және анықтауыш жұрнақтарын (яғни し және き) қысқартқан сол процесс, ренъёкей жұрнағы く-ны да қысқартты, нәтижесінде 早う (早う-дың қысқартылған түрі) сияқты формалар пайда болды, осылайша 早く ("жылдам") сөзі алынды. Барлық сын есімдердің жұрнақтарындағы соңғы буыннан дауыс тастау ғасырлар бойы жапон тілінде жиі кездесетін құбылыс (және ありがとう және おめでとう сияқты формалардың шығу тегі), бірақ Канто диалектісі く-ны сақтап қалды, ал し және き-ні қысқартты, осылайша стандартты тілдегі айырмашылық түсіндіріледі (Онбин туралы да қараңыз). Жұрнақты түсіріп тастауға болады және сын есім түбірінің соңғы дауысы екінші буынға созылуы мүмкін, кейде басымдық үшін тон өзгеруімен. Осы процесте "оморои" ("қызықты, көңілді") сөзі omorō болады, ал "атсуи" ("ыстық") сөзі atsū немесе attsū болады. Бұл сын есім түбірін пайдалану, көбінесе тойтарыс ретінде, классикалық әдебиетте және қазіргі жапон тілінің көптеген диалектілерінде кездеседі, бірақ қазіргі Кансай диалектісінде жиірек қолданылады. Кансай диалектісінде сын есімдердің шартты түріне арналған ерекше жұпталған форма жоқ, жай ғана түйіндемеге やろ қосылады. Мысалы, 安かろう (安い "арзан" сөзінің шартты түрі) сирек қолданылады және көбінесе жай түрі + やろ қосылып, 安いやろ деп ауыстырылады. Сыпайы жұрнақтар です/だす/どす және ます та стандартты жапон тіліндегі でしょう орнына шартты форма үшін やろ қосылады. Мысалы, 今日は晴れでしょう ("Бүгін күн ашық болуы мүмкін") деген сөз 今日は晴れですやろ деп ауыстырылады.
The ending can be dropped and the last vowel of the adjective's stem can be stretched out for a second mora, sometimes with a tonal change for emphasis. By this process, omoroi "interesting, funny" becomes omorō and atsui "hot" becomes atsū or attsū. This use of the adjective's stem, often as an exclamation, is seen in classical literature and many dialects of modern Japanese, but is more often used in modern Kansai dialect. There is not a special conjugated form for presumptive of adjectives in Kansai dialect, it is just addition of やろ to the plain form. For example, 安かろう (the presumptive form of 安い "cheap") is hardly used and is usually replaced with the plain form + やろ likes 安いやろ Polite suffixes です/だす/どす and ます are also added やろ for presumptive form instead of でしょう in standard Japanese. For example, 今日は晴れでしょう ("It may be fine weather today") is replaced with 今日は晴れですやろ .
Қалыптылығы
Жалпы Кансай диалектісінде үнемі және прогрессивті аспектілерді білдіретін екі форма бар: теру және тору. Біріншісі – стандартты жапон тіліндегідей, "те иру" формасының қысқартылған түрі, ал екіншісі – басқа батыс жапон диалекттерінде кең таралған "те ору" формасының қысқартылған түрі. "Теру" мен "тору" дұрыс қолданылуы "иру" мен "ору" сияқты. Тірі емес заттардың жай-күйін білдіретін сөз тіркесінде "тару" немесе "таару" формасы қолданылады, бұл "те ару" формасының қысқартылған түрі. Стандартты жапон тілінде "те ару" тек өткішті етістіктермен қолданылады, бірақ Кансайдегі "тару" немесе "таару" формалары өткішсіз етістіктермен де қолданылады. "Біреу үшін жасау" мағынасындағы "те яру" формасы да "тару" (Сенсю және Вакаямада "чару") деп қысқартылады, осы екі форманы шатастырмау үшін. Чүгоку және Шикоку диалекттері сияқты басқа батыс жапон диалекттерінде грамматикалық аспектілер бойынша айырмашылық бар: "йору" – прогрессивті аспектіні, ал "тору" – кемелді аспектіні білдіреді. Кансайда, Оңтүстік Хёго мен Кий түбегіндегі кейбір диалекттерде де осындай аспектілердің айырмашылығы кездеседі. Вакаяманың кейбір аймақтарында "йору" мен "тору" формаларының орнына "яру" мен "таару/чаару" қолданылады.
Қалдықтар
Кансай диалектісі мен стандартты жапон тілінің бөлшектерінде кейбір айырмашылықтар бар. Кансай диалектісінде жағдай белгілері (格助詞) жиі жіберіліп қалады, әсіресе айыптау жағдай белгісі "o" және цитата бөлшектері "to" және "te" (стандарттыдағы "tte"-ге тең). "To" және "te" бөлшектерінің түсірілуі тек екі етістіктің алдында ғана болады: "yū" (деу) және "omou" (ойлау). Мысалы, "Танака сан to yū hito" ("Танака мырза деп атайтын адам") "Танака сан yū hito" болып өзгеруі мүмкін. Токиода кейде "te", "tsu" немесе "ttsū" орнына "chū" немесе "tchū" деп қысқартылады. Мысалы, "Nanto yū koto da!" немесе "Nante kotta!" ("Уау!") Кансайда "Nanchū kotcha!" болып өзгереді. Кансай диалектісінде аралық бөлшек (間投助詞) "na" немесе "naa" стандартты жапон тіліндегі "ne" немесе "nee" орнына жиі қолданылады. Стандартты жапон тілінде "naa" кейбір жағдайларда еркектік стиль деп есептеледі, бірақ Кансай диалектісінде "naa"-ны көптеген жақын жағдайларда әйелдер де, еркектер де қолданады. Ол тек аралық бөлшек ретінде ғана емес (мысалы, бұйрық сөздерді күшейту үшін, құрмет көрсету үшін және тыңдаушыларға сөйлеу үшін), сонымен қатар мағынасы контекстке және дауыс интонациясына байланысты өте өзгеріп, "naa" әлемдегі аудару үшін ең қиын үшінші сөз деп аталады. "Naa" және "nee"-ден басқа, кейбір аймақтарда "noo" да қолданылады, бірақ "noo" қазіргі Кэйхансин аймағында тым еркектік бөлшек деп саналады. "Себебі" деген мағына беретін жалғау бөлшектері (接続助詞) "kara" және "node" "sakai" немесе "yotte" арқылы ауыстырылады; кейде екеуінің соңына да "ni" қосылады, ал "sakai" кейбір аймақтарда "sake" болып өзгереді. "Sakai" Кансай диалектісінің ерекше бөлшегі ретінде соншалықты танымал болды, арнайы мақал пайда болды: "Осакада сакай, Эдода берабоу" (大阪さかいに江戸べらぼう). Дегенмен, соңғы жылдары стандартты "kara" және "node" үстемдік танытуда. "Kate" немесе "katte" де Кансай диалектісінің ерекше бөлшегі, "ka tote" сөзінен пайда болған. "Kate" екі мақсатта қолданылады. Конъюгациялық сөздермен, әсіресе өткен және жоқ формада қолданылғанда, ол ағылшын тіліндегі "тіпті егер" немесе "қарамастан" деген мағынаны береді, мысалы: "Kaze hiita kate, watashi wa ryokō e iku" ("Егер мен суық тисе де, саяхатқа барамын"). Ал есімдермен қолданылғанда, "тіпті", "да", немесе "әлде" сияқты мағына береді, мысалы: "Ore kate shiran" ("Мен де білмеймін"), және "mo" және "datte" бөлшектеріне ұқсас.
Сөйлемнің соңғы бөліктері
Кансайда қолданылатын сөйлемнің соңғы бөлшегі (終助詞) Токиода қолданылатыннан едәуір өзгеше. Токио тілінде сөйлейтіндерге ең танымал - ерлер арасында ва тілінің көп қолданылуы. Стандартты жапон тілінде бұл сөзді тек әйелдер ғана қолданады, сондықтан ол жұмсақ естіледі. Алайда, батыс жапон тілінде, соның ішінде Кансай диалектісінде, оны ерлер де, әйелдер де әртүрлі деңгейде сөйлейді. Токиода ваның әйелдік қолданылуы жоғары интонациямен, ал Кансайда төмендейтін интонациямен айтылады. Токио тілінде сөйлейтіндердің құлағына ұнаған сөйлемнің соңғы бөлшектерінің арасындағы тағы бір айырмашылық – "nande ya nen!" сияқты "сен әзілдейсің!" немесе "неге/неге жоқ?!" деген манзай тіліндегі стереотиптік цуккоми тіркесі. Ол no ya (бөлшектік no + copula ya, сондай-ақ n ya) және стандартты жапон тіліндегі no da (немесе n da) сияқты. Неннің түрлері бар, мысалы, нея (no ya мен nen арасындағы аралық форма), не (қысқартылған форма) және нья (неяның жұмсақ формасы). Бұл бөлшектердің алдында копула пайда болғанда, da + no da na no da (na n da) және ya + no ya na no ya (na n ya) болып өзгеріп, бірақ ya + nen na nen болып өзгермейді. No da ешқашан сыпайы тілде қолданылмайды, бірақ no ya және nen сияқты nande desu nen сияқты ресми түрде қолданылуы мүмкін, ол nande ya nen-нің ресми түрі. Өткен уақытта нен ten болып өзгереді; мысалы, "Мен сені сүйемін" – suki ya nen немесе sukkya nen, ал "Мен сені сүйдім" – suki yatten. Сұрау сөйлемдерінде нен мен no ya нақты сұрақтарға ғана қолданылады және сұрақ сөздерімен байланысты. Қарапайым сұрақтар үшін әдетте (no) ka қолданылады, ka жиі стандартты жапон тілінде де алынып тасталады, бірақ Кансай диалектісінде n немесе non (біршама әйелдік) деп өзгеруі мүмкін. Стандартты жапон тілінде kai әдетте ka-ның еркек түрі ретінде қолданылады, бірақ Кансай диалектісінде kai эмоционалды сұрақ ретінде қолданылады және көбінесе риторикалық сұрақтар үшін, қарапайым сұрақтар үшін емес, kaina (жұмсақ) және kaiya (қатаң) түрінде қолданылады. Егер kai теріс етістік соңындағы n-нен кейін келсе, ол күшті бұйрық сөйлемді білдіреді. Кейбір аймақтарда, мысалы Кавачи мен Баншуда, ке ка орнына қолданылады, бірақ ол жалпы Кансай диалектісінде қатал еркек бөлшегі саналады. Токиолық еркектерден жиі естілетін, бірақ Кансайда сирек естілетін баса айту бөлшегі ze, Кансайда сирек қолданылады. Оның орнына de бөлшегі қолданылады, ол сөздерде z-ны d-мен ауыстырудан туындайды. Алайда, ze-мен ұқсастығына қарамастан, Кансай де-де ауыр немесе өрескел мән жоқ, өйткені Кансайда формальдылық пен қашықтыққа аз мән беріледі. Киотода, әсіресе әйелдер сөйлеуінде, de кейде e-мен ауыстырылады. Кейбір Кансай тілдерінде de zo-мен ауыстырылады, бірақ do еркектік әсер қалдырады, де сияқты емес. Кантоның жай сөйлеуіндегі "jan ka" сұрақ бөлшегі Кансайда "yan ka" болып өзгереді. Yan ka-ның түрлері бар, мысалы, еркек түрі yan ke (кейбір аймақтарда, бірақ yan ke әйелдер де қолданады) және қысқартылған түрі yan, дәл Кантодағы jan сияқты. Yan ka мен yan тек ресми емес сөйлеуде қолданылады, бірақ yan ka мен yan сугои десу ян! ("Бұл керемет!") сияқты ресми формалармен қолданылуы мүмкін. Жастар жиі yan naa сөзін қолданады, ол yan мен naa сөздерінің үйлесімінен құралған сұрақ белгісі.
Сөздік
Кейбір жағдайларда Кансай диалектісі мүлдем басқа сөздерді қолданады. Хокасу етістігі стандартты жапон тіліндегі сутэру "тастап жіберу" дегенге сәйкес келеді, ал метча стандартты жапон сленгінің чō "өте" дегенімен мағынасы жақын. Чō Кансай диалектісінде "аздап" дегенді білдіреді және чотто сөзінің қысқартылған түрі. Сондықтан Кансай тұрғыны айтқан "чō маттэ" ("бір минут күте тұрыңыз") Токио тұрғыны үшін қызық естіледі. Кейбір жапон сөздері Кансай диалектісінде қолданылғанда мүлдем басқа мағына алады немесе басқаша қолданылады. Мұндай сөздердің бірі – "наосу" (стандартты тілде әдетте "түзету" немесе "жөндеу" мағынасында қолданылады), Кансай диалектісінде "құйып қою" немесе "қайта орналастыру" мағынасын білдіреді. Мысалы, "коно дзитэнся наоситэ" Кансайда "осы велосипедті орнына қойыңызшы" дегенді білдіреді, ал стандартты тілде сөйлейтіндердің көпшілігі шатасады, себебі стандартты жапон тілінде бұл "осы велосипедті жөндеуді өтінемін" дегенді білдіреді. Кансайға тән тағы бір кең таралған қолданыс – "ахо". Негізінен стандартты "бака" ("ақымақ, ессіз") сөзімен тең, "ахо" Кансай тұрғыны үшін бір жағынан сөккен сөз, екінші жағынан – мейірімділік білдірудің тәсілі, ағылшын тіліндегі "twit" немесе "silly" сөздеріне ұқсас. "Бака" сөзі көбінесе "ақымақ" деп аударылса, "ахо" сөзінен гөрі күштірек қорлау болып саналады, себебі "толық ақымақ" деген мағынаны білдіреді. Токио тұрғыны "бака" деп аталуына наразы болса, Кансай тұрғынынан "ахо" деп естігені соншалықты қорлау емес. Дегенмен, Кансай тұрғынынан "бака" деп естігені Токио тұрғынынан естігеніне қарағанда әлдеқайда ауыр сынға ұшырау. Көптеген Кансай тұрғындары "бака" деп аталуға төзбейді, бірақ "ахо" деп аталуға қарсы емес.
Зат есімдер мен құрмет есімдері
Қаңсайда ватаси, боку және оре сияқты стандартты бірінші тұлғалық есімдер де қолданылады, бірақ жергілікті есімдердің өзіндік түрлері де бар. Ватасидің көптеген нұсқалары бар: ватай, вате (екі жынысқа да тән), ате (әлдеқандай әйелдік), және ваи (еркек, күнделікті). Бұл нұсқалар қазір көне болғанмен, әлі де Кансай тұрғындарының стереотиптік бейнесін жасау үшін, әсіресе вате мен ваиді көркем туындыларда жиі қолданылады. Егде жастағы Кансай еркектері вашиді, сондай-ақ Батыс Жапониядағы басқа да аймақтардағы адамдар сияқты жиі қолданады. Учи Кансай диалектісіндегі әйелдерге тән бірінші тұлғалық есім ретінде танымал және Кансай қыздары арасында әлі де кең таралған. Кансайда омаэ мен анта екінші тұлғалық есімдер ретінде жиі қолданылады. Аната сирек қолданылады. Дәстүрлі жергілікті екінші тұлғалық есімдерге: омахан (омаэ + хан), анта хан және ансан (екеуі де анта + сан, бірақ анта хан әдептірек) жатады. Көне бірінші тұлғалық есім варе Кансайда жауыздық пен әдепсіздік білдіретін екінші тұлғалық есім ретінде қолданылады. Джибун (自分) – «өзі» және кейде «мен» деген мағына беретін жапон сөзі, бірақ Кансайда ол күнделікті екінші тұлғалық есім ретінде де қолданылады. Дәстүрлі Кансай диалектісінде сан сөздерінен кейін келетін а, е және о әріптерінен кейін хан деп айтылады; мысалы, okaasan («ана») okaahan, ал Satō san («Сато мырза») Satō han болады. Сонымен қатар, Кансай тілінде құрметтеу жұрнақтарын қолданудың ерекшелігі – оларды кейбір таныс жансыз заттарға да қолдануға болады, әсіресе Киотода. Стандартты жапон тілінде мұндай қолдану балалық деп есептеледі, бірақ Кансайда о-имо-сан, о-маме-сан және аме-чан сөздері балалардың тілінде ғана емес, ересектердің тілінде де жиі естіледі. Сан жұрнағы кейбір танымал сәлемдесу тіркестеріне де қосылады; мысалы, ohayō san («қайырлы таң») және omedetō san («құттықтау»).
Киото
Киото бен (京都弁) немесе Кио котоба (京言葉) сыпайылық және тікелейлік жолдардың дамуымен сипатталады. Киото бен жиі әдемі және әйелдік диалект ретінде қарастырылады, себебі оның ерекшеліктері мен Гион гейшаларының (Киото бендегі гейко хан және майко хан) бейнесі – дәстүрлі Киото беннің ең айқын сөйлеушілері. Киото бен Гошо котоба (御所言葉) деп аталатын сарай диалектісі және Мачиката котоба (町方言葉) деп аталатын қалалық диалектіге бөлінеді. Алғашқысы император Токиоға көшкенге дейін сарай аристократиясы қолданған, ал кейбір тіркестер бірнеше мондзэкилерде сақталған. Екіншісі әр әлеуметтік топта, мысалы, Накагёдағы ескі саудагерлер отбасыларында, Нишидзиндегі шеберлерде және Ханамачидегі (Гион, Миягава-чо және т.б.) гейколарда әртүрлі айырмашылықтарға ие. Киото бен 794 жылдан 18 ғасырға дейін де-факто жапон тілінің стандарты болды, және кейбір Киото тұрғындары әлі де өз акценттерімен мақтанады; Токиолықтар Киото бенді провинциялық акцент деп қарағанда олар ашуланады. "Хару" етістігінің жіктелуі қазіргі Киотодағы күнделікті сөйлеудің маңызды бөлігі болып табылады. Осака және оның айналасында "хару" етістігінің негізгі (бейресми) түрінен жоғары сыпайылық деңгейін көрсетеді, оны бейресми және сыпайы "масу" жіктемелерінің арасына жайғастырады. Дегенмен, Киотода оның кең таралған қолданылуына байланысты оның жағдайы сыпайылыққа қарағанда бейресмилікке жақын. Киото тұрғындары, әсіресе егде жастағы әйелдер, көбінесе "хару" сөзін отбасы мүшелері үшін, тіпті жануарлар мен ауа райы үшін қолданады. Танго бен (丹後弁), Киото префектурасының солтүстігінде сөйленеді, Кансай диалектісінен өте ерекшеленеді және әдетте Чюгоку диалектісіне жатқызылады. Мысалы, "да" байланыс сөзі, Токио акценті, "хару" орнына "нару" мақтаушы етістігінің жұрнағы және "қызыл" деген мағына беретін "акай" сияқты ерекше дифтонгтар.
Хиого
Хиёго префектурасы Кансайдағы ең үлкен префектура болып табылады және префектурада бірнеше түрлі диалекттер бар. Жоғарыда айтылғандай, Тадзима бен (但馬弁) солтүстік Хиёгода, бұрынғы Тадзима провинциясында қолданылады, ол Чугоку диалектісіне, сондай-ақ Танго бенге жатады. Көптеген жапон диалектілерінде ежелгі дауыстылар тізбегі /au/ өзгерген, бірақ Тадзима, Тоттори және Идзумо диалектілерінде /au/ сәйкес түрде өзгерді. Осыған байланысты, Кансай сөзі «ахо» ("ақымақ") Тадзима бенде «аха» деп айтылады. Хиёгоның оңтүстік-батысында, бұрынғы Харима провинциясының тағы бір аты – Бансюде қолданылатын диалект Бансю бен деп аталады. Чугоку диалектісімен қатар, ол аспекті білдіру үшін «йору» (прогрессивті) және «тору» (кемелді) қолданады. Бансю бен «йору» мен «торуды» «йо» және «то»-ға, кейде «йон» және «тон»-ға айналдыруымен ерекшеленеді. Тағы бір ерекшелігі – Танба, Майзуру және Санъё диалектілерінде кездесетін құрметті копула «те я». Сонымен қатар, Бансю бен «дои» немесе «доия» және «ке» немесе «ко» сұрақ бөлшегімен танымал, бірақ олар басқа Кансай тілінде сөйлейтіндерге, Кавачи бен сияқты, кейде қатыгез болып естіледі. Хиёгоның ең ірі қаласы Кобеде қолданылатын Кобе бен (神戸弁) Бансю бен мен Осака беннің аралық диалектісі болып табылады және Бансю бен сияқты «йо» мен «то»-ны жіктеуімен белгілі. Аважи аралында қолданылатын Аважи бен (淡路弁) Бансю/Кобе беннен ерекшеленеді және Эдо дәуірінде Сето ішкі теңізіндегі теңіз жолдарының қиылысуы мен Токусима доменінің үстемдігі салдарынан Осака, Вакаяма және Токусима префектураларының диалектілерімен араласады.
Мие
Мие префектурасындағы диалект, кейде Мие бен (三重弁) деп аталады, Миедің орталық-солтүстік бөлігінде сөйленетін Исе беннен (伊勢弁), оңтүстік-шығысындағы Шима беннен (志摩弁) және батысындағы Ига беннен (伊賀弁) құралады. Исе бен сөйлем соңындағы «ни» және «де» бөлшектерімен танымал. Шима бен Исе бенге жақын, бірақ сөздік қорында көптеген ежелгі сөздер кездеседі. Ига бенде стандартты «те кудасай» орнына ерекше «те даако» сұраныс формасы қолданылады. Олар Кансай акцентінің қалыпты үлгісі мен негізгі грамматиканы пайдаланады, бірақ кейбір сөздер Нагоя диалектісіне тән. Мысалы, құрметті жұрнақ «те хару» орнына Нагоя стиліндегі «те миру» қолданылады. «Сен» және «мен» жалғаулары «сакай» және «йотте» орнына «де» және «монде» сөздерімен жиі қолданылады. Нагоя диалектімен ұқсастық префектураның солтүстік бөлігінде күшейеді; мысалы, Нагасима мен Кисосаки диалектісі Исе бенінен гөрі Нагоя диалектісіне жақын деп есептелуі мүмкін. Исе қаласының ішінде және айналасында, көбінесе егде жастағы адамдар қолданатын, Кансай сөздігінің кейбір өзгешеліктері кездеседі. Мысалы, әдеттегі «ōkini» сөзі Иседе кейде «ōkina» деп айтылады. Исузу өзені мен Найку китаятының жанындағы кейбір қарттар өзіне сілтеме жасағанда «отай» сөзін қолданады.
Уакайма
Кишū бен (紀州弁) немесе Вакаяма бен (和歌山弁) – бұрынғы Кии провинциясының диалектісі, қазіргі Вакаяма префектурасы және Мие префектурасының оңтүстік бөліктерінде қолданылады. Бұл диалект жалпы Кансай диалектісінен едәуір өзгеше және көптеген аймақтық вариацияларды қамтиды. Әсіресе оңтүстік жағалауда z және d дыбыстарын шатастыру жиі кездеседі. Бірінші топтағы етістіктердің жоқ түріндегі n жиі ran түріне ауысады, мысалы, Вакаямада "тамақ жемеу" мағынасындағы табен орнына таберан қолданылады. Сондай-ақ, hen түрі yan түріне өзгереді, мысалы, Вакаяма, Мие және Нарада табеен орнына табеян қолданылады. Вакаяма беннің ерекше грамматикалық бөлшектері бар. Йо көбінесе сөйлемнің соңында қолданылады. Ра етістіктің ерік білдіретін түрінен кейін келіп, "Кел, барайық!" мағынасындағы ико ра йо! сөйлемін құрайды. Ноши сөйлемнің соңғы жұмсақ бөлшегі ретінде қолданылады. Яшите сұрақ белгісі қызметін атқарады. Жергілікті сөздерге "акан" орнына "акана", "оморой" орнына "омошай", "өзі" мағынасындағы "ага", "сен" мағынасындағы "теки", "бірге" мағынасындағы "цуремоте" және тағы да басқалары жатады. Вакаяма халқы көбінесе кейго қолданбайды, бұл Кансай диалектілері үшін ерекше жағдай.
Шига
Шига префектурасы Киотоның шығыс көршісі болғандықтан, оның диалектісі – кейде Шига бен (滋賀弁), Оми бен (近江弁) немесе Гошу бен (江州弁) деп аталатын – Киото беніне көп жағынан ұқсас. Мысалы, Шига халқы да жиі "хару" сөзін қолданады, бірақ кейбір адамдар "ару" және "те яару" деп айтады, "хару" мен "те яхару" орнына. Кейбір егде жастағы Шига тұрғындары "рару" сөзін сыпайылық таныту үшін қолданады. Көрсеткіш есімдігі "со" жиі "хо" болып өзгереді; мысалы, "со я" – "хо я", ал "соре" (сол) – "хоре" болады. Нагахамада адамдар достық көңілмен айтылатын "ансу" және "те янсу" көмекші етістіктерін қолданады. Нагахама мен Хиконе диалектілерінде "хон" және "де" соңғы бөлшектері де қолданылады.
Нара
Нара префектурасындағы диалект солтүстікке, оның ішінде Нара қаласына, және оңтүстікке, оның ішінде Тоцукаваға бөлінеді. Солтүстік диалект, кейде Нара-бен (奈良弁) немесе Ямато-бен (大和弁) деп аталады, мии және наа сияқты ерекшеліктерімен көзге түседі, бірақ Осакаға экономикалық тәуелділіктің артуына байланысты Осака-бенмен ұқсастығы жыл сайын күшейеді. Ал оңтүстік Нара префектурасы таулы аймақтардың географиялық оқшаулануы себепті тілдік арал ретінде қарастырылады. Оңтүстік диалект Токио акцентінің типін қолданады, грамматикалық категорияларды ажыратады және мономорлық зат есімдердің соңындағы дауыстыларды ұзартуға бейім емес.