Кіріспе

Қателікке ұрынған редукционизмнің бір түрі
Дэниел Деннет 1995 жылы жариялаған «Дарвиннің қауіпті идеясы» кітабында анықтаған ашкөз редукционизм – қателікке ұрынған редукционизмнің бір түрі. «Жақсы» редукционизм нәрсені оның қысқартылатын нәрсесі тұрғысынан түсіндіруді білдіреді (мысалы, оның бөліктері мен олардың өзара әрекеттесуі), ал ашкөз редукционизм «жайлы бағаға қол жеткізуге құштарлықпен, тым көп нәрсені тым жылдам түсіндіруге тырысып, ғалымдар мен философтар күрделілікті бағаламай, теорияның бүкіл қабаттарын немесе деңгейлерін жіберіп, бәрін сенімді және таза негізге бекітуге асығады». Бұрын тарауда құрылған «крандар» (заңды, механикалық түсіндірмелер) және «аспан ілмектері» (негізінен, жалған, мысалы, табиғаттан тыс түсіндірмелер) терминологиясын пайдалана отырып, Деннет тараудың 83-беттегі қорытындысында терминдің бастапқы анықтамасын қайталайды: «Жақсы редукционистер барлық дизайнды аспан ілмектерісіз түсіндіруге болады деп санайды; ал ашкөз редукционистер оның бәрін крандарсыз түсіндіруге болады деп санайды».

Мысалдар

Деннеттің өзі атаған ашкөз редукционизмнің канондық мысалы – Б. Ф. Скиннердің (радикалды) мінез-құлықтық бағыты. Бұл ойлау мектебі (кем дегенде, англо-американдық әлемде, жиырмасыншы ғасырдың бір бөлігінде психология саласында үстемдік құрған) туралы көбінесе айтылады, ол сенімдер сияқты психикалық күйлердің бар екенін жоққа шығарды, бірақ кем дегенде Скиннердің бастапқы нұсқасында мінез-құлықты түсіндіру үшін мұндай күйлерді постулаттаудың теориялық пайдалылығын (немесе қажеттілігін) жоққа шығарды. Скиннер өзінің көзқарасын антиредукционистік деп сипаттады: «Азаттықтан және қадір-қасиеттен тыс» және басқа да еңбектерінде (мысалы, «Мінез-құлық туралы» және «Вербальдық мінез-құлықтың» 19-тарауында) психикалық және неврологиялық күйлердің бар екенін, бірақ мінез-құлықты оларға жүгінбей түсіндіруге болатынын жазды. Деннет айтқандай, «Скиннер Дарвиннің негізгі процесінің бір ғана қайталануы – оперативтік шартталу – барлық психикалық құбылыстарды, барлық оқуды, тек қана көгершіндерде ғана емес, адамдарда да түсіндіре алады деп мәлімдеді. Скиннер барлық дизайнды (және дизайнге қабілеттілікті) бірден түсіндіруге тырысқан ашкөз редукционист еді». Деннет өзінің бұрынғы «Аңғару түсіндірілді» кітабында адам санасының бар екенін жоққа шығармай, оны мидың көптеген компоненттерінің үйлесімді әрекетінен туындайтынын түсіндіруге болады деп аргументтеді. Оған жауап ретінде сыншылар оны сананы «жоққа шығаруда» деп айыптады, өйткені ол сананың кейбір тұжырымдамаларының шамадан тыс және физикалық мүмкіндіктермен үйлеспейтін деп санайды. Осы себепті Деннеттің келесі кітабында ашкөздік пен жақсылықты ажыратуға, редукционизмнің шектен шығуы мүмкін екенін ашық мойындауға, сонымен қатар барлық редукционизмнің осы деңгейге жете бермейтінін көрсетуге итермелегені мүмкін. Қатаң редукционизмнен ашкөз редукционизмге қарама-қарсы бағыттағы ауытқу редуктивті емес физикализм деп аталады. Редуктивті емес физикалистер саналы жүйе, мысалы, адам миының редукциялық талдауы осы жүйенің ерекшеленетін барлық құбылыстарын түсіндіруге жеткіліксіз деп санайды. Бұл идеяны кейбір теорияларда сана – нейрондардың физиологиялық қасиеттеріне дейін тоғыстырылмайтын пайда болатын эпифеномен деп түсіндіреді. Физикалық және психикалық арасындағы нақты қатынас ғылыми түсінікке қол жеткізе алмайтын болса, оны «жұмбақ» деп атаған Колин МакГинн сияқты редуктивті емес физикалистерді Оуэн Фланаган «сыршылдар» деп атады.

Ешнәрсе-май

"Артықшылықты азайту" терминінің бұрынғы атауы "ешнәрсеге тоқталмайтын" (literally "nothing buttery") болып табылады, бұл "мынау нәрсе - тек..." деген тіркестен туындаған. Мысалы, мақала тақырыбында: "Ес – тек бір сөз ғана". 1955 жылғы мысал осы тіркестің әдеттегі контексте қолданылуын көрсетеді: "Дегенмен, кейде ми – тек машина ғана дегенді естисіз. Бұл тұжырым әдетте миді біраз жағынан артық бағалағандықтан, одан әрі талқылаудың қажеті жоқ дегенді білдіретін еңбексіз айтылады. Бір зерттеуші осыны "ешнәрсеге тоқталмайтын" ойлау деп атайды. Бұл – миге де, машиналарға да жасалған ауыр қорлық. Бұл тіркес АҚШ ағылшын тілінде 1953 жылдан бері, ал Ұлыбритания ағылшын тілінде 1960 жылдардың басынан бері қолданыла бастады. Оның қолданылуы шамамен 1970 жылы жоғары деңгейге жетті, бірақ бұл тіркес бүгінге дейін қолданылып келеді. Ал "ешнәрседен басқасы жоқ" деген ұқсас тіркес одан бұрын, 1930 жылдары пайда болды. Оның ең алғашқы жазбада кездесетін мысалы – 1935 жылы В. Дж. Х. Спротттың Карл Юнгтің "Жанды іздеудегі адам" кітабына "Mind" журналында жазған рецензиясы. Спротт Юнгтің кітабын мақтап, "ол рухани ұмтылысты, "ешнәрседен басқасы жоқ" көзқарасының антонимі ретінде түсіндіруге тырыспайды" деді. "Ешнәрсеге тоқталмайтын" тіркесі 1970 жылдарға дейін кем дегенде жиырма жыл бойы қолданылса да, ол көбінесе осы терминді кеңінен танымал еткен және Б. Ф. Скиннермен ашық пікір алмасып, оны қолдануды жақтаған ғалым Дональд Маккеймен байланыстырылады.