Мигель Сервет: Испан ғалымы мен Реформация қайраткерінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

XVI ғасырдағы испан теологы, дәрігері, картографы және қайта өрлеу дәуірінің гуманисті Михаэль Сервет (/sər/'/v//iː//t//ə//s/; lang es;;; Мигель Сервет, Мигель де Вильянуэва, Ревес немесе Мишель де Вильнёв деп те аталады; 29 қыркүйек 1509 немесе 1511 – 27 қазан 1553) испан теологы, дәрігері, картографы және қайта өрлеу дәуірінің гуманисті. Ол «Christianismi Restitutio» (1553) еңбегінде қарастырылғандай, өкпе қан айналымының жұмысын дұрыс сипаттаған алғашқы еуропалық болды. Ол математика, астрономия және метеорология, география, адам анатомиясы, медицина және фармакология, сондай-ақ құқықтану, аударма, поэзия және Киелі кітапты түпнұсқа тілдерінде зерттеу сияқты көптеген ғылымдарды жақсы білген ғалым еді. Ол осы салалардың, әсіресе медицинаның тарихында белгілі. Оның қан айналымы және өкпе қан айналымы жөніндегі еңбектері ерекше маңызға ие болды. Ол протестанттық реформацияға қатысып, кейіннен үштік ілім мен дәстүрлі католик христологиясын қабылдамады. Францияда католик билігімен айыпталып, Джон Кальвиннің өзі айыптаған кальвинист Женевасына қашып келді, содан кейін қала кеңесінің бұйрығымен діннен тайғаны үшін бағанаға байланып өртеліп өлтірілді.

Ерте өмір және білім

Көп уақыт бойы Сервет 1511 жылы қазіргі Испанияның Арагон Корольдігіндегі Вильянуэва-де-Сигена қаласында дүниеге келген деп есептелді. 29 қыркүйек күні, католиктердің қасиеттілер тізімі бойынша Киелі Михаил күні болғандықтан, оның туған күні ретінде ұсынылған, бірақ бұл күнді растайтын ешқандай дәлел жоқ. Кейбір дереккөздер Серветтің өзінің 1509 жылы туғаны туралы айтқан сөздеріне сүйене отырып, ертерек мерзімді көрсетеді. Алайда, 2002 жылы Франсиско Хавьер Гонсалес Эчеверрия мен Мария Тереза Анчин жариялаған мақаласында оның Наварра Корольдігінің Тудела қаласында туғаны айтылды. Оның нағыз атының де Вильянуэва екені де француз азаматтығын алуға қатысты құжаттарында (Chamber des Comptes, Royal Chancellorship and Parlement of Grenoble) және Париж университетінің тізілімінде көрсетілген. Оның әкесінің ата-бабалары Арагон тауларындағы Сервето ауылынан шыққан. Әкесі – төменгі дворяндықтан (инфансон) тегі шыққан, христиан дініндегі ата-бабаларының нотариусы, ол Санта-Мария-де-Сигена монастырында жұмыс істеген. Ұзақ жылдар бойы Серветтің тек екі бауыры болғаны айтылып келді: Католик шіркеуінің дін қызметкері Хуан және нотариус Педро. Бірақ, жақында Серветтің тағы екі інісі (Антон мен Франсиско) және кем дегенде үш әпкесі (Каталина, Жеронима және Хуана) болғаны анықталды. Сервет Женевадағы сотта ата-анасының «ежелгі христиандар» екенін және еврейлермен ешқандай байланысы болмағанын мәлімдегенімен, оның анасының тегі Арагонның Барбастро және Монсон аймақтарындағы бай және беделді Запорта (немесе Чапорта) әулетінен шыққан. Бұл 1999 жылы жарияланған нотариалдық құжатпен дәлелденді. Серветтің отбасы Испанияның ауылдық аймақтарындағы дәстүр бойынша, әр буынға басқаша есімдер қою қағидасына сәйкес «Ревес» деген лақап атты пайдаланған. «Ревес» лақап атының пайда болуына себеп, Вильянуэвада тұратын (әлдеқандай даңқты) отбасының мүшесі Ревес фамилиясымен Серветтер отбасымен туысқандық байланыс орнатып, осылайша келесі буындар үшін екі отбасының атын біріктірген болуы мүмкін.

For a long time, it was held that Servetus was probably born in 1511 in Villanueva de Sigena in the Kingdom of Aragon, present day Spain. The day of 29 September has been conventionally proposed for his birth, due to the fact that 29 September is Saint Michael's day according to the Catholic calendar of saints, but there is no evidence supporting this date. Some sources give an earlier date based on Servetus' own occasional claim of having been born in 1509. However, in 2002 a paper published by Francisco Javier González Echeverría and María Teresa Ancín suggested that he was born in Tudela, Kingdom of Navarre. It has also been held that his true name was De Villanueva according to the letters of his French naturalization (Chamber des Comptes, Royal Chancellorship and Parlement of Grenoble) and the registry at the University of Paris. The ancestors of his father came from the hamlet of Serveto, in the Aragonese Pyrenees. His father was a notary of Christian ancestors from the lower nobility (infanzón), who worked at the nearby Monastery of Santa Maria de Sigena. It was long believed that Servetus had just two brothers: Juan, who was a Catholic parish priest, and Pedro, who was a notary. But it has been recently documented that Servetus actually had two more brothers (Antón and Francisco) and at least three sisters (Catalina, Jeronima, and Juana). Although Servetus declared during his trial in Geneva that his parents were "Christians of ancient race", and that he never had any communication with Jews, his maternal line actually descended from the Zaportas (or Çaportas), a wealthy and socially relevant family from the Barbastro and Monzón areas in Aragon. This was demonstrated by a notarial protocol published in 1999. Servetus' family used a nickname, "Revés", according to an old tradition in rural Spain of using alternate names for families across generations. The origin of the Revés nickname may have been that a member of a (probably distinguished) family living in Villanueva with the surname Revés established blood ties with the Servet family, thus uniting both family names for the next generations.

Білім

Сервето 1520 жылға дейін Арагонның Сариньяна қаласындағы, Вильянуэва-де-Сиенаға жақын орналасқан грамматикалық студияда Доминго Манобельдің басшылығымен оқыды. 1520/1521-1522/1523 оқу жылында Михаил Серветус Сарагоса университетінде, Студиум Генераледегі өнердің алғашқы факультетінде Liberal Arts мамандығын оқыды. Студиумды Сарагоса архиепископы, ректор, жоғары ұстаз ("Maestro Mayor") және төрт "Өнер шебері" басқарды, олар басқа алғашқы университеттердің өнер факультеттеріндегі өнер профессорларына ұқсас болды. Серветус жоғары ұстаз Гаспар Лакс және шеберлер Экзерих, Ансиас және Мирандадан білім алды. Сол жылдары бұл білім орны Эразмның идеяларымен күшті ықпалға түсті. Ансиас пен Миранда көп ұзамай қайтыс болды, ал Хуан Лоренцо Карнисер мен Виллалпандо есімді екі жаңа профессор тағайындалды. 1523 жылы ол бакалавр, ал келесі жылы магистр дәрежесін алды. 1525/1526 оқу жылынан бастап Серветус Студиумдағы төрт өнер шеберінің бірі болды және белгісіз себептермен 1527 жылдың ақпан айында Саламанкаға сапарлады. Бірақ 1527 жылдың 28 наурызында, сондай-ақ белгісіз себептермен, шебер Михаил Серветус жоғары ұстаз (және туысы) Гаспар Лакспен жанжалдасып, бұл оның Студиумнан қуылтуына және Гаспар Лакстың испандық Студиум Генераледегі күшті ықпалынан қашу үшін Тулуза Студиумына жер аударылуына себеп болды. Шамамен 1527 жылы Серветус Тулуза университетіне оқуға түсті, онда ол құқық тағылымдады. Осы қалада оқып жүргенде ол тыйым салынған діни кітаптарға, олардың кейбіреулері протестанттық кітаптар болуы мүмкін, қол жеткізе алды.

Мансап

1530 жылы Сервет император Карл V-нің қасына барып, императордың діни кеңесшісі Хуан де Кинтананың пажигі немесе хатшысы болды. Сервет Италия мен Германияны аралап, Болоньяда Карлдың қасиетті Рим императоры ретінде таққа отыру рәсіміне қатысты. Ол Рим папасы мен оның сүйіктілерінің салтанаттылығы мен зәулімдігіне ашуланып, реформация жолын ұстанды. Серветтің императорлық сарайдан қашан кеткені белгісіз, бірақ 1530 жылдың қазан айында ол Базельдегі Иоганн Оэколампадийге барып, онда шамамен он ай тұрып, жергілікті баспаханада корректор болып жұмыс істеп өзін асырады. Осы кезде ол діни көзқарастарын таратуды бастады. 1531 жылдың мамыр айында ол Страсбургте Мартин Буцер мен Вольфганг Фабрициус Капитомен кездесті. Екі айдан кейін, 1531 жылдың шілдесінде Сервет «Тринитис қатесі» (De Trinitatis Erroribus) атты еңбегін жариялады. Келесі жылы ол «Үштік туралы диалогтар» (Dialogorum de Trinitate) және «Мәсіхтің билігінің әділдігі туралы» (De Iustitia Regni Christi) атты қосымша еңбегін бір томда шығарды. Инквизицияның қуғынынан кейін Сервет Францияда «Мишель де Вильнёв» деген атпен жасырынды. 1533 жылы ол Париждегі Кальви колледжінде оқыды. Сондай-ақ Сервет Птолемейдің «География» атты еңбегінің алғашқы француз тіліндегі нұсқасын басып шығарды. Ол Птолемейдің алғашқы басылымын және Киелі кітаптың басылымын өзінің меценаты Хью де ла Портке арнады. Лионда болғанда Симфориан Шампиер, медицинаны зерттеуші, оның меценаты болды. Сервет Шампиерді Леонард Фуксқа қарсы қорғап, «Леонард Фуксқа қарсы кешірім» (In Leonardum Fucsium Apologia) атты фармакологиялық трактат жазды. Корректор ретінде жұмыс істеп, ол медицина мен фармакологияға қатысты бірнеше кітап жариялады (мысалы, «Сырлардың толық түсіндірмесі» (Syruporum universia ratio)), осы арқылы ол атаққа ие болды. Кейіннен, 1536 жылы Сервет медицинаны оқу үшін Парижге оралды. Парижде оның ұстаздары Якоб Сильвий, Жан Фернель және Иоганн Винтер фон Андернах болды, олар оны Андреа Везалиймен бірге анатомиялық зерттеулердегі ең қабілетті көмекшісі деп атады. Осы жылдары ол «Комплютенс қолжазбасын» жазды, ол оның медициналық идеяларының жарияланбаған жинағы болды. Сервет медицинаны оқып жүргенде математика мен астрологиядан сабақ берді. Ол Марстың Айдың көлеңкесіне түсуін болжады, бұл оның оқытуымен бірге медицина мұғалімдерінің арасында қызғаныш тудырды. Оның сабақтары Медицина факультетінің деканы Жан Тагоның бұйрығымен тоқтатылды, содан кейін Сервет «Астрологияны қорғау және белгілі бір дәрігерге қарсы апологетикалық үнқатыс» жазды. Кейін Таго Париж университетінің Серветке қарсы сотта өлім жазасын талап етті, оны Цицеронның «Болу туралы» (De Divinatione) кітабын оқытқандықтан айыптады. Ақырында, үкім осы басылымды қайтаруға өзгертілді. Парижде медицинаны оқудың қауіптілігі мен қиындықтарына байланысты Сервет медициналық білімін аяқтау үшін Монпельеге баруды шешті, мүмкін оның ұстазы Сильвийдің студент кезінде солай жасауының ықпалынан. Ол 1539 жылы медицина докторы атағын алды. Содан кейін ол Шарлиуда тұрды. Бір қызғаныш дәрігер Серветке шабуыл жасап, өлтіргісі келді, бірақ Сервет өзін қорғап, шабуылшылардың біреуін қылышпен жарақаттады. Осы оқиғадан кейін ол бірнеше күн түрмеде отырды.

In 1530 Servetus joined the retinue of Emperor Charles V as page or secretary to the emperor's confessor, Juan de Quintana. Servetus travelled through Italy and Germany and attended Charles' coronation as Holy Roman Emperor in Bologna. He was outraged by the pomp and luxury displayed by the Pope and his retinue, and so decided to follow the path of reformation. It is not known when Servetus left the imperial entourage, but in October 1530 he visited Johannes Oecolampadius in Basel, staying there for about ten months, probably supporting himself as a proofreader for a local printer. By this time, he was already spreading his theological beliefs. In May 1531 he met Martin Bucer and Wolfgang Fabricius Capito in Strasbourg. Two months later, in July 1531, Servetus published De Trinitatis Erroribus (On the Errors of the Trinity). The next year he published the work Dialogorum de Trinitate (Dialogues on the Trinity) and the supplementary work De Iustitia Regni Christi (On the Justice of Christ's Reign) in the same volume. After the persecution of the Inquisition, Servetus assumed the name "Michel de Villeneuve" while he was staying in France. He studied at the Collège de Calvi in Paris in 1533. Servetus also published the first French edition of Ptolemy's Geography. He dedicated his first edition of Ptolemy and his edition of the Bible to his patron Hugues de la Porte. While in Lyon, Symphorien Champier, a medical humanist, had been his patron. Servetus wrote a pharmacological treatise in defence of Champier against Leonhart Fuchs In Leonardum Fucsium Apologia (Apology against Leonard Fuchs). Working also as a proofreader, he published several more books, which dealt with medicine and pharmacology (such as his Syruporum universia ratio (Complete Explanation of the Syrups)), for which he gained fame. After an interval, Servetus returned to Paris to study medicine in 1536. In Paris, his teachers included Jacobus Sylvius, Jean Fernel, and Johann Winter von Andernach, who hailed him with Andrea Vesalius as his most able assistant in dissections. During these years, he wrote his Manuscript of the Complutense, an unpublished compendium of his medical ideas. Servetus taught mathematics and astrology while he studied medicine. He predicted an occultation of Mars by the Moon, which along with his teaching, generated much envy among the medicine teachers. His teaching classes were suspended by the Dean of the Faculty of Medicine, Jean Tagault, and Servetus wrote his Apologetic Discourse of Michel de Villeneuve in Favour of Astrology and against a Certain Physician against him. Tagault later argued for the death penalty in the judgment of the University of Paris against Servetus, who was accused of teaching De Divinatione by Cicero. Finally, the sentence was reduced to the withdrawal of this edition. As a result of the risks and difficulties of studying medicine at Paris, Servetus decided to go to Montpellier to finish his medical studies, maybe thanks to his teacher Sylvius who did exactly the same as a student. There Servetus became a Doctor of Medicine in 1539. After that he lived at Charlieu. A jealous physician ambushed and tried to kill Servetus, but Servetus defended himself and injured one of the attackers in a sword fight. He was in prison for several days because of this incident.

Венада жұмыс

Медицинаны оқығаннан кейін Сервет жеке дәрігерлік практикасын бастады. Ол Вена архиепископы Пьер Палмиердің жеке дәрігері болды, сондай-ақ Дофине губернаторының орынбасары Гай де Могиронға да қызмет көрсетті. Баспагер Жан Фрелон II, Джон Кальвинмен таныс және Мишельдің досы болғандықтан, Сервет пен Кальвин хат алмасуды бастады. Кальвин «Шарльз д’Эспевилл» деген псевдоним қолданды. Сервет Франция королі Генри II-нің 1548–1549 жылдарға арналған Францияның натурализациялық процесі арқылы, өзінің «Де Вильнёв» есімін пайдаланып, француз азаматы да болды. 1553 жылы Михаил Сервет «Christianismi Restitutio» (Христиандықты қайта жаңғырту) атты тағы бір діни еңбек жариялады, онда үштікке қарсы көзқарастары одан әрі айқындалды. Бұл еңбек, Құдай адамдарды олардың құндылығына немесе лайықтылығына қарамастан, тозаққа жіберді деген алдын ала тағайындау идеясын қатысты түрде жоққа шығарды. Сервет, Құдай ешкімді өзінің ойларымен, сөздерімен немесе істерімен айыптамаса, айыптамайды деп талап етті. Бұл еңбекте сонымен қатар Еуропадағы өкпе қанайналымының алғашқы сипаттамасы да бар, бірақ ол 13 ғасырғы сириялық ғалым Ибн әл-Нафистің жұмысына негізделген деп саналады. Сервет кітабының алғашқы нұсқасын Кальвинге жіберген еді. 1536 жылы «Institutio Christianae Religionis» (Христиан дінінің негіздері) атты христиандық ілімдерінің тұжырымдамасын жариялаған Кальвин үшін Серветтің соңғы кітабы тарихи Никейлік христиандық ілімге шабуыл және Киелі кітаптың канонына қате түсінік бергені болып көрінді. Кальвин өзінің кітабынан бір данасын жауап ретінде жіберді. Сервет оны дереу сындық ескертулермен жазылған күйінде қайтарды. Кальвин Серветке: «Мен сені жек көрмеймін, мен сені кемсітпеймін, сондай-ақ сені қуғындауды да қаламаймын. Бірақ сенің діни нанымға осы деңгейде ерсіліктің орындылығын көрсетуіңді көргенде, темірдей қатал боламын», - деп жазды. Уақыт өте келе, олардың хат алмасуы қызуланып, Кальвин оны тоқтатты. Сервет Кальвинге тағы бірнеше хат жіберді, бірақ Кальвин оған ренжіді. Осылайша, Кальвиннің Серветке деген наразылығы негізінен Серветтің кальвинистік ілімді сынауына, сондай-ақ Кальвин дұрыс деп санамаған оның мінезіне байланысты болды. Кальвин 13 ақпанда досы Уильям Фарельге жазған хатында Серветке деген наразылығын былай жеткізді:

After his studies in medicine, Servetus started a medical practice. He became the personal physician to Pierre Palmier, Archbishop of Vienne and was the physician to Guy de Maugiron, the lieutenant governor of Dauphiné. Thanks to the printer Jean Frellon II, acquaintance of John Calvin and friend of Michel, Servetus and Calvin began to correspond. Calvin used the pseudonym "Charles d'Espeville". Servetus also became a French citizen, using his "De Villeneuve" persona, by the Royal Process (1548–1549) of French Naturalization, issued by Henri II of France. In 1553 Michael Servetus published another religious work with further anti trinitarian views entitled Christianismi Restitutio (The Restoration of Christianity), a work that sharply rejected the idea of predestination as the idea that God condemned souls to Hell regardless of worth or merit. God, insisted Servetus, condemns no one who does not condemn himself through thought, word, or deed. This work also includes the first published description of the pulmonary circulation in Europe, though it's thought to be based on work by 13th century Syrian polymath ibn al Nafis. Servetus had sent an early version of his book to Calvin. To Calvin, who had published his summary of Christian doctrine Institutio Christianae Religionis (Institutes of the Christian Religion) in 1536, Servetus' latest book was an attack on historical Nicene Christian doctrine and a misinterpretation of the biblical canon. Calvin sent a copy of his own book as his reply. Servetus promptly returned it, thoroughly annotated with critical observations. Calvin wrote to Servetus, "I neither hate you nor despise you; nor do I wish to persecute you; but I would be as hard as iron when I behold you insulting sound doctrine with so great audacity". In time, their correspondence grew more heated until Calvin ended it. Servetus sent Calvin several more letters, to which Calvin took offense. Thus, Calvin's frustrations with Servetus seem to have been based mainly on Servetus's criticisms of Calvinist doctrine, but also on his tone, which Calvin considered inappropriate. Calvin revealed these frustrations with Servetus when writing to his friend William Farel on 13 February 1546:

Тұтқындалу және өлім жазасына кесу

16 ақпанда 1553 жылы Майкл Сервет Франциядағы Виенде болғанда, Лионда тұратын ағайындысы Антуан Арнеге жазған хатында Гвильяум де Три (Женевада пана тапқан және Кальвиннің жақын досы болған бай саудагер) оны еретик деп айыптады. Француз инквизиторы Маттье Оридің атынан Михаэль Сервет пен Christianismi Restitutio кітабын басып шығарған Балтасард Арнолет сұраққа алынды, бірақ олар барлық айыптауларды жоққа шығарды және дәлел жетіспегендіктен босатылды. Ори Арнеге Де Триге дәлелдерді талап ететін хат жазуды тапсырды. 1553 жылдың 26 наурызында Михаэльдің Кальвинге жіберген хаттары мен Christianismi Restitutio кітабының бірнеше қолжазба беттері Лионға Де Триге жіберілді. 1553 жылдың 4 сәуірінде Серветті Рим-католик шіркеуі тұтқындап, Виенде түрмеге қамады. Ол үш күннен кейін түрмеден қашып шықты. 17 маусымда ол "Женевадағы уағызшы Джон Кальвиннің жіберген 17 хатының нәтижесінде" ерестікке кінәлі деп танылып, кітаптарымен бірге өртелуге сотталды. Ол қатыспаған кезде оның бейнесі мен кітаптары (кітаптардың орнына бос қағаз) өртелді. Италияға қашуды жоспарлаған Сервет түсініксіз себеппен Женевада тоқтады, онда Кальвин мен оның реформаторлары оны айыптаған. 13 тамызда ол Кальвиннің Женевадағы уағызын тыңдады. Қызметтен кейін ол тұтқындалды және тағы да түрмеге жабылды, ал оның барлық мүлігі тәркіленді. Сервет бұл сот барысында өзін Женевадағы қонақүйден тұтқындағанын мәлімдеді. Француз инквизиторлары оны өлім үшін оларға экстрадициялауды сұрады, бірақ Кальвин өзінің қарсыластары сияқты христиан доктринасын қорғауда өзінің бекемдігін көрсеткісі келді және "Серветті айыптауды қолда бар барлық құралдармен ілгерілетуге" бел буды. Женевадағы қылмыстық іс-әрекеттерді реттейтін заңдар, кейбір ауыр жағдайларда шағымданушының өзі сотқа дейін қамауға алынуын талап етті. Кальвиннің денсаулығы және мемлекеттік басқарудағы маңыздылығы Женеваның қоғамдық өмірінен ұзақ уақытқа кетуді мүмкін емес етті. Сондықтан Николас де ла Фонтен Серветтің ісін қудалауда және оны айыптаған пункттерді тізімдеуде белсенді рөл атқарды. (Николас де ла Фонтен Женеваға қашқан және Кальвиннің қызметіне кірген адам еді, ол Кальвиннің хатшысы ретінде жұмыс істеді.) Дегенмен, Кальвин соттың авторы деп есептеледі. Сотта Сервет үштікке қарсы көзқарастарды тарату және уағыздау үшін екі айып бойынша айыпталды, атап айтқанда, модалистік монархизм (немесе сабеллиандық) және нәрестелерді шомылдыруға қарсылық (педобаптизмге қарсылық). Сервет педобаптизм туралы: "Бұл шайтанның ойлап тапқан ісі, барлық христиан дінін жоюға бағытталған тозақтық жалғандық" деді. Істе бас прокурор (бас мемлекеттік прокурор) тергеу барысында қызықты естілетін бірнеше айыптауларды қосты, ең қызықтысы: "ол үйленген бе, егер ол жоқ деп жауап берсе, одан неге, жасына қарай, ол ұзақ уақыт бойы үйленуден бас тартты деп сұралады". Кальвин бұл сезімдерін Фарельге Сервет тұтқындалғаннан шамамен бір апта өткен соң жазған хатында білдірді, онда ол Серветпен болған әңгімелерін де атап өтті. Кальвин жазды: "Оны [Серветті] танығаннан кейін, оны ұстау керек деп ойладым. Менің досым Николас оны сотқа шақырды және lex talionis бойынша өзін кепіл ретінде ұсынды. Келесі күні ол оған қарсы қырық жазбаша айыптау ұсынды. Ол бастапқыда олардан қашып құтылуға тырысты. Сондықтан бізді шақырды. Ол мені жек көріп, мазақтап, қорлады. Мен оған лайықты жауап бердім, оның еріншектігі туралы ештеңе айтпаймын, бірақ оның ақымақтығы соншалық, ол жындардың құдайлыққа ие екенін айтудан тартынбады, иә, көптеген құдайлар жеке жындарда болды, өйткені құдайлық бірдей ағаш пен тасқа жеткізілді. Оған өлім жазасы беріледі деп үміттенемін, бірақ жазаның қатаңдығын жеңілдетуді қалаймын. Сервет Женеваның азаматы болмағандықтан және заң бойынша ең нашар жағдайда қуғынға ұшырауы мүмкін болғандықтан, үкімет осы заңды шындықты елемеу үшін қандай да бір ақтауға болатын себеп табуға тырысып, Швейцарияның Цюрих, Берн, Базель және Шаффхаузен кантондарымен кеңесті. Олар бірауыздан оның айыпталуын және оның ілімін жоюды қолдады, бірақ бұл қалай жүзеге асырылуы керектігін айтпады. Мартин Лютер де оның жазбаларын қатаң айыптады. Сервет пен Филип Меланхтон бір-біріне қатты қарсы болды. Жалпы алғанда, Кальвиннің қолдауына қарсы болған "Либертиндер" партиясы Серветті бағанада өртеуді қатты қолдады, ал Кальвин оның басын кесуді талап етті. Шын мәнінде, Серветті айыптаған кеңеске Әми Перрин (либертин) төрағалық етті, ол ақырында 24 қазанда Серветті үштік пен нәрестелерді шомылдырудан бас тартқаны үшін өртеуге үкім шығарды. Кальвин және басқа діндарлар оның басын өртеудің орнына кесуді сұрады, өйткені бағанада өртеу - заңмен рұхсат етілген жалғыз жаза еді. Бұл өтініш қабылданбады, ал 27 қазанда Сервет Женеваның шетіндегі Шампель платосында өз кітаптарының үстінде тірідей өртеліп өлтірілді. Тарихшылар оның соңғы сөздерін: "Иса, мәңгілік Құдайдың Ұлы, маған рақым ет!" деп жазды.

On 16 February 1553, Michael Servetus while in Vienne, France, was denounced as a heretic by Guillaume de Trie (a rich merchant who had taken refuge in Geneva and who was a good friend of Calvin) in a letter sent to a cousin, Antoine Arneys, who was living in Lyon. On behalf of the French inquisitor Matthieu Ory, Michael Servetus and Balthasard Arnollet, the printer of Christianismi Restitutio, were questioned, but they denied all charges and were released for lack of evidence. Ory asked Arneys to write back to De Trie demanding proof. On 26 March 1553, the letters sent by Michael to Calvin and some manuscript pages of Christianismi Restitutio were forwarded to Lyon by De Trie. On 4 April 1553, Servetus was arrested by Roman Catholic authorities and imprisoned in Vienne. He escaped from prison three days later. On 17 June, he was convicted of heresy, "thanks to the 17 letters sent by John Calvin, preacher in Geneva" and sentenced to be burned with his books. In his absence, he and his books were burned in effigy (blank paper for the books). Meaning to flee to Italy, Servetus inexplicably stopped in Geneva, where Calvin and his Reformers had denounced him. On 13 August, he attended a sermon by Calvin at Geneva. He was arrested after the service and again imprisoned, and all his property was confiscated. Servetus claimed during this proceeding that he had been arrested at an inn at Geneva. French inquisitors asked that he be extradited to them for execution, but Calvin wanted to show that he was as firm in defense of Christian orthodoxy as his opponents, and determined "to push the condemnation of Servetus with all the means at his command". The laws regulating criminal actions in Geneva required that in certain grave cases the complainant himself should be incarcerated pending the trial. Calvin's health, and his importance in the administration of the state, rendered a prolonged absence from the public life of Geneva impracticable. Therefore Nicholas de la Fontaine had the more active role in Servetus's prosecution and the listing of the points that condemned him. (Nicholas de la Fontaine was a refugee in Geneva and entered the service of Calvin, by whom he was employed as secretary.) Nevertheless, Calvin is regarded as the author of the prosecution. At his trial, Servetus was condemned on two counts for spreading and preaching Nontrinitarianism, specifically, Modalistic Monarchianism (or Sabellianism) and anti paedobaptism (anti infant baptism). Of paedobaptism Servetus had said, "It is an invention of the devil, an infernal falsity for the destruction of all Christianity." In the case, the procureur général (chief public prosecutor) added some curious sounding accusations in the form of inquiries – the most odd sounding perhaps being, "whether he has married, and if he answers that he has not, he shall be asked why, in consideration of his age, he could refrain so long from marriage." Calvin expressed these sentiments in a letter to Farel, written about a week after Servetus' arrest, in which he also mentioned an exchange with Servetus. Calvin wrote:

after he [Servetus] had been recognized, I thought he should be detained. My friend Nicolas summoned him on a capital charge, offering himself as a security according to the lex talionis. On the following day he adduced against him forty written charges. He at first sought to evade them. Accordingly we were summoned. He impudently reviled me, just as if he regarded me as obnoxious to him. I answered him as he deserved of the man’s effrontery I will say nothing; but such was his madness that he did not hesitate to say that devils possessed divinity; yea, that many gods were in individual devils, inasmuch as a deity had been substantially communicated to those equally with wood and stone. I hope that sentence of death will at least be passed on him; but I desired that the severity of the punishment be mitigated. As Servetus was not a citizen of Geneva, and legally could at worst be banished, the government in an attempt to find some plausible excuse to disregard this legal reality had consulted the Swiss Reformed cantons of Zürich, Bern, Basel and Schaffhausen. They universally favoured his condemnation and the suppression of his doctrine, but without saying how either should be accomplished. Martin Luther had also condemned his writings in strong terms. Servetus and Philip Melanchthon had strongly hostile views of each other. The party called the "Libertines", who were generally opposed to anything and everything that Calvin supported, were in this case strongly in favour of the execution of Servetus at the stake, while Calvin urged that he be beheaded. In fact, the council that condemned Servetus was presided over by Ami Perrin (a Libertine) who ultimately on 24 October sentenced Servetus to death by burning for denying the Trinity and infant baptism. Calvin and other ministers asked that he be beheaded instead of burned, knowing that burning at the stake was the only legal recourse. This plea was refused, and on 27 October, Servetus was burnt alive atop a pyre of his own books at the Plateau of Champel at the edge of Geneva. Historians record his last words as: "Jesus, Son of the Eternal God, have mercy on me."

Мұра

Себастьян Кастеллио және көптеген басқалар осы өлім жазасын айыптады және осы оқиғаның нәтижесінде Кальвиннің кескілеме сыншыларына айналды. Басқа да үштік құдайды мойындамайтын ойшылдар өз пікірлерін білдіруде сақтық таныта бастады: Мартин Целлариус, Лелио Соццини және тағы басқалар жазуды тоқтатты немесе тек жеке жазды. Серветтің қазасы оның еңбектерінің кеңірек таралуына мүмкіндік берді, бірақ Джорджио Биандрата сияқты басқалар оларды өз атынан дамытты. Серветтің еңбектері Польша мен Трансильваниядағы унитариандық қозғалыстың бастауына әсер етті. Петр Гонезийдің Серветтің көзқарастарын қолдауы Польша бауырластарын Польшадағы кальвинистік реформаланған шіркеуден бөліп тастады және Англиядағы Джон Бидл сияқты ерте унитариандарды қалыптастырған социандық қозғалыстың негізін салды.

Теология

Алғашқы екі кітабында (De trinitatis erroribus және Dialogues on the Trinity, сондай-ақ қосымша De Iustitia Regni Christi) Серветтің айтуынша, Үштік туралы классикалық түсінік Киелі кітапқа негізделмеген. Ол оның грек философтарының ілімдерінен пайда болғанын, ал Ізгі хабарлардың қарапайымдылығына және Никеялық үштік ілімінің дамуына дейінгі ерте шіркеу әулиелерінің ілімдеріне оралуды жақтады. Сервет үштік ілімінен бас тартудың нәтижесінде яһуди және ислам дінінің жаттықтары үшін христиандық дін көбірек тартымды болатынына үміттенді, себебі олар өз ілімдерінде Құдайдың біртұтастығын сақтап қалған. Серветтің пікірінше, үштік ілімін қолдаушылар христиандық дінді "үшқұдайлыққа" немесе үш құдайға сенуге айналдырған. Сервет Құдайдың рухы Марияның құрсағына кіргенде, жеке тұлға емес, Құдайдың көрінісі болған Логос Исаға жас денеге ие болғанын мәлімдеді. Ұл сол сәтте ғана дүниеге келді. Сондықтан Логостан туғандық мәңгілік емес. Осы себепті Сервет Мәсіхті "Мәңгілік Құдайдың Ұлы" деп атаудан бас тартып, оны "Мәңгілік Құдайдың Ұлы" деп атады. Эндрю Дибб Серветтің Логосқа қатысты көзқарасын былай түсіндірді: "Жаратылыс кітабында Құдай өзін жаратушы ретінде ашады. 'Жохан' кітабында Ол Сөз немесе Логос арқылы жаратқанын айтады. Соңында, 'Жохан' кітабында, Ол осы Логос ет болып, 'біздің арамызда тұрғанын' көрсетеді. Жаратылыс сөз арқылы болды, себебі Құдай: «Болсын!» деді. Жаратылыс кітабындағы сөз, Жоханның Логосы және Мәсіх – бәрі де біреу". Сервет өзінің «Құдайлық Үштік туралы трактатында» Логостың Мәсіхтің көрінісі екенін, ал «Мәсіхтің көрінісі – Құдаймен бірге болған Сөз» екенін үйретті. Бұл Сөз – аспанда жарқырап тұратын Құдайдың Өзі, «Ол – Құдайдың Өзі» және «Сөз – Құдайдың мәні немесе Құдайдың мәнінің көрінісі, Құдайда Оның Сөзінен басқа ешбір зат немесе гипостаз жоқ, Құдай сол кезде өмір сүретіндей жарқын бұлтта. Сол жерде Мәсіхтің бейнесі мен тұлғасы жарқырап көрінді». Уилбур Серветтің модалист екенін айтады. Сервет өзінің көзқарасын «Христиандық дінді қалпына келтіру» (1553) еңбегінің кіріспесінде нақтылай келе, былай деді: «Адам, Құдайдың зат ретінде көрініс тапқанын және Оның құдайлық мәнінің шын мәнінде берілгенін мойындаудан артық ештеңе жоқ. Біз Құдайдың Сөз арқылы және Киелі Рух арқылы бізге қалай көрініс бергенін анық түсінеміз, екеуі де Мәсіхте толыққанды». Бұл теология, кейбір жағынан түпнұсқа болғанымен, жиі Адопционизм, Ариандық және Сабеллиандықпен салыстырылады, олардың барлығын үштікке сенушілер Құдайдың үш жеке тұлғада мәңгілік өмір сүретіндігіне сену үшін қабылдамады. Дегенмен Сервет өзінің кітаптарында осы теологияларды қабылдамады: Исаның құдайлық мәнін жоққа шығарған асырап алушылықты; арийлікті, себебі ол гипостаздарды көбейтіп, дәрежелік қатарға қойды; және сабеллиандықты, себебі ол Әкені Ұлмен шатастырды. Бірақ Сервет Құдайдың тұлғалары арасындағы айырмашылықты жоққа шығарған немесе азайтқан сияқты көрінеді, өйткені ол Үш тұлғадағы бір Құдайдың түсінігін қабылдамады. Түсінуге келмейтін Құдайды Мәсіх арқылы, сенім арқылы тануға болады, философиялық ойлар арқылы емес. Ол бізге Құдайды ашады, себебі Ол – Оның мәнінің көрінісі, және тек Оның арқылы ғана Құдайды тануға болады. Киелі кітаптар оны сенімділерге ашады, соның арқасында біз Киелі Рухты ішкі құдайлық күш ретінде танимыз. Католиктер мен протестанттардың күшті қысымына ұшыраған Сервет өзінің екінші кітабындағы «Диалогтар» (1532) еңбегінде Логостың Мәсіхпен толық сәйкес екенін көрсету үшін осы түсінігін нақтылады. Бірақ ол үштік ілімін жоққа шығарғаны және бір Құдайда үш тұлға бар екенін мойындамағаны үшін ерескеулікпен айыпталды.

In his first two books (De trinitatis erroribus, and Dialogues on the Trinity plus the supplementary De Iustitia Regni Christi) Servetus rejected the classical conception of the Trinity, stating that it was not based on the Bible. He argued that it arose from teachings of Greek philosophers, and he advocated a return to the simplicity of the Gospels and the teachings of the early Church Fathers that he believed predated the development of Nicene trinitarianism. Servetus hoped that the dismissal of the trinitarian dogma would make Christianity more appealing to believers in Judaism and Islam, which had preserved the unity of God in their teachings. According to Servetus, trinitarians had turned Christianity into a form of "tritheism", or belief in three gods. Servetus affirmed that the divine Logos, the manifestation of God and not a separate divine Person, was incarnated in a human being, Jesus, when God's spirit came into the womb of the Virgin Mary. Only from the moment of conception was the Son actually generated. Therefore, although the Logos from which He was formed was eternal, the Son was not Himself eternal. For this reason, Servetus always rejected calling Christ the "eternal Son of God" but rather called him "the Son of the eternal God." In describing Servetus' view of the Logos, Andrew Dibb explained: "In 'Genesis' God reveals himself as the creator. In 'John' he reveals that he created by means of the Word, or Logos. Finally, also in 'John', he shows that this Logos became flesh and 'dwelt among us'. Creation took place by the spoken word, for God said "Let there be " The spoken word of Genesis, the Logos of John, and the Christ, are all one and the same." In his "Treatise Concerning the Divine Trinity" Servetus taught that the Logos was the reflection of Christ, and "That reflection of Christ was 'the Word with God" that consisted of God Himself, shining brightly in heaven, "and it was God Himself" and that "the Word was the very essence of God or the manifestation of God's essence, and there was in God no other substance or hypostasis than His Word, in a bright cloud where God then seemed to subsist. And in that very spot the face and personality of Christ shone bright." Wilbur promotes the idea that Servetus was a modalist. Servetus states his view clearly in the preamble to Restoration of Christianity (1553): "There is nothing greater, reader, than to recognize that God has been manifested as substance, and that His divine nature has been truly communicated. We shall clearly apprehend the manifestation of God through the Word and his communication through the Spirit, both of them substantially in Christ alone." This theology, though original in some respects, has often been compared to Adoptionism, Arianism, and Sabellianism, all of which Trinitarians rejected in favour of the belief that God exists eternally in three distinct persons. Nevertheless, Servetus rejected these theologies in his books: Adoptionism, because it denied Jesus's divinity; Arianism, because it multiplied the hypostases and established a rank; and Sabellianism, because it seemingly confused the Father with the Son, though Servetus himself does appear to have denied or diminished the distinctions between the Persons of the Godhead, rejecting the Trinitarian understanding of One God in Three Persons. The incomprehensible God is known through Christ, by faith, rather than by philosophical speculations. He manifests God to us, being the expression of His very being, and through him alone, God can be known. The scriptures reveal Him to those who have faith; and thus we come to know the Holy Spirit as the Divine impulse within us. Under severe pressure from Catholics and Protestants alike, Servetus clarified this explanation in his second book, Dialogues (1532), to show the Logos coterminous with Christ. He was nevertheless accused of heresy because of his insistence on denying the dogma of the Trinity and the distinctions between the three divine Persons in one God.

Теология

Үштік ілімін қабылдамағаны және ерестік үшін өртпен жазаланғаны үшін унитариандар Серветті алғашқы (заманауи) унитариандық шейіт деп есептейді, бірақ ол 17 ғасырдағы да, қазіргі заманғы да унитариандық ұғымдарына сай емес еді. Ол үштік туралы қалыпты түсініктерді қатаң сынағанмен, оны дәстүрлі емес үштікші деп сипаттаған дұрыс. Оның ойлауының кейбір аспектілері – қазіргі тринитарлық теологияны сынауы, түпкі күнә туралы ілімді төмендетуі және Киелі кітаптағы дәлелдерді жаңаша қарастыруы – Польша мен Трансильванияда унитариандық шіркеулерді құруға ықпал еткен адамдарға әсер етті. Сонымен қатар, Бірлік Пентекостализмі де Серветтің үштік емес көзқарастарының өзіне ұқсас екенін мәлімдейді. Бірлік Пентекостализмі әсіресе Серветтің Иса Мәсіхтің құдайлығы туралы ұстанымымен және Құдайдың үш жеке тұлғадан тұратын үштік емес, бірлігіне берілген нақтылығымен келіседі: «Оның Рухы толығымен Құдай болғандықтан, Ол Құдай деп аталады, дәл сол сияқты денесінен Ол адам деп аталады». Бірлік Пентекостализмінің ғалымы Дэвид К. Бернард Михаил Серветтің теологиясы туралы былай деп жазды: «кейбір тарихшылар оны унитаризмнің дамуына түрткі болған күш деп санайды. Алайда, ол унитарий емес еді, өйткені Исаны Құдай деп мойындады». Сведенборг Серветтің теологиясына ұқсас көптеген қағидаларды қамтитын жүйелі теология жазды.

Ар-ождан бостандығы

Серветтің өліміне жалпы тараған қарсылық Еуропада діни төзімділік идеясының тууының белгісі ретінде қарастырылады, бұл қағида қазіргі заманғы Унитарий-универсалистер үшін антитринитаризмнен гөрі маңыздырақ. Польша-американдық ғалым Мариан Хиллар Серветтен және Польша социниандарынан бастап Джон Локк пен Томас Джефферсонға және Америка Тәуелсіздік декларациясына дейінгі сана бостандығының эволюциясын зерттеді. Хиллардың сөзіне сәйкес: "Тарихи тұрғыдан алғанда, Сервет қазіргі қоғамда сана бостандығы азаматтық құқыққа айналуы үшін өлді".

Ғылым

Сервет өкпе қан айналымының қызметін сипаттаған алғашқы еуропалық болды, бірақ оның жетістігі сол кезде бірнеше себептермен кеңінен танылмады. Бірі – оның бұл сипаттамасы медициналық кітапта емес, «Christianismi Restitutio» атты діни трактатында жазылған. Дегенмен, анатомия және медицинаға қатысты бөлімдерінде ол адам ағзасы мен емдеу туралы таңғаларлық білімге ие екенін көрсетеді. 1553 жылы жарық көргеннен кейін көп ұзамай, діни билік тарапынан Серветке қысым көрсеткендіктен, кітаптың көптеген даналары өртеліп тасталды. Үш данасы ғана сақталды, бірақ олар ондаған жылдар бойы жасырын қалды. V-тарауда Сервет өкпе қан айналымындағы қанның жүректен өкпеге ағатынын (бұрынғыдай, өкпедегі ауаның жүрекке ағатыны емес) ашқанын айтады. Оның бұл жаңалығы қанның түсі, әртүрлі қарыншалардың мөлшері мен орналасуы, сондай-ақ өкпе тамырларының тым үлкен болуына негізделген, бұл олардың қарқынды және маңызды алмасу процесін жүзеге асырғанын көрсетеді. Алайда Сервет тек кардиологиямен ғана айналыспады. Сол тарауда, 169-178 беттерде, ол ми, мишақша, ми қабықтары, жүйкелер, көз, тімпан, rete mirabile және т.б. туралы айтады, бұл оның анатомия саласындағы терең білімін көрсетеді. Осы еңбектің басқа бөлімдерінде де медициналық препараттар туралы сөздер кездеседі. Сервет медицинаға арналған басқа да жарияланған еңбектерімен де үлкен үлес қосты, мысалы, «Сироптарды толық түсіндіру» және «Леонарт Фукске қарсы кешірімінде» сифилис туралы зерттеуі.

Арагон

1984 жылы Сарагоса қалалық ауруханасы Хосе Антонио есімінен Мигель Сервет есіміне өзгертілді. 1999 жылдан бері бұл аурухана Серветтің өзінің Сарагоса университетімен байланысын еске алып, Мигель Сервет Университеттік ауруханасы деп аталады.

Шығармалары

Тек алғашқы басылымдардың күндері ғана келтірілген. 1531 Троицаның қателіктері туралы. De Trinitatis Erroribus. Ханс Сетцер баспасында басылған. Баспаның не баспашының, не басылған қаланың белгісі жоқ. Майкл Сервете, аты Ревес, Арагоннан, испан. Латын тілінде жазылғандықтан, Киелі кітаптағы сөздердің түпнұсқа мағынасын баса көрсету үшін грек және еврей тілдеріндегі сөздерді мәтіннің негізгі бөліктеріне енгізген. 1532 Троица туралы диалогтар. Dialogorum de Trinitate. Ханс Сетцер баспасында басылған. Баспаның не баспашының, не басылған қаланың белгісі жоқ. Майкл Сервето, аты Ревес, Арагоннан, испан. 19 ғасырдағы Серветтің маманы Анри Толлин (1833–1902) оны "салыстырмалы географияның атасы" деп санайды. 1536 Леонард Фукске қарсы кешірім. In Leonardum Fucsium Apologia. Лион, Гилль Хугетан баспасында, Париж прологымен. Мишель де Вильнёв ретінде қол қойылды. Дәрігер Леонхарт Фукс және Михаэль Серветтің досы Симфориен Шампиер, әртүрлі лютерандық және католиктік нанымдары туралы жазбаша еңбектер арқылы пікірталасқа кірісті. Сервет шығарманың алғашқы бөліктерінде досын қорғайды. Екінші бөлімінде ол дәрілік өсімдік пен оның қасиеттері туралы айтады. Соңғы бөлімінде ол әртүрлі тақырыптар бойынша жазады, мысалы мұғалім шабуылдаған оқушыны қорғау және сифилис пайда болуы. 1537 Сироптардың толық түсіндірілуі. Syruporum universia ratio. Париж, Симон де Колин баспасы. Майкл де Вильнёв ретінде қол қойылды. Бұл еңбек "Сырпаның қолданылуы" атты алғы сөзден және 5 тараудан тұрады: I "Сырпаның қандай екендігі және оның неге бірегей, ал бірнеше емес екендігі", II "Білуге тиіс нәрселер қандай", III "Сырпаның әрқашан болатыны", IV "Гиппократтың афоризмдерінің баяндамасы" және V "Сырпаның құрамы туралы". Мишель де Вильнёв емдерді қолдану тәжірибесін, сондай-ақ фармацевтикалық трактаттар мен терминдерді өзінің кейінгі фармакопеясы Enquiridion немесе Dispensarium-да терең сипатталған. Мишель өзінің екі ұстазын атап өтеді, олар Сильвий мен Андернах, бірақ ең бастысы Гален. Бұл еңбек сол кезде үлкен әсер қалдырды. 1538 Мишель де Вильнёвтің астрологияны жақтап, белгілі бір дәрігерге қарсы ақталу баяндамасы. Michaelis Villanovani in quedam medicum apologetica disceptatio pro Astrologia. Париж, белгісіз баспахана. Сервет Париж медицина факультетінің деканы Жан Тагоны астрологияға шабуыл жасағаны үшін айыптайды, ал көптеген ұлы ойшылдар мен дәрігерлер оны мадақтады. Ол Платон, Аристотель, Гиппократ және Галеннің ой-пікірлерін, жұлдыздардың науқастың денсаулығының кейбір аспектілеріне қалай байланысты екенін және жақсы дәрігердің олар арқылы әсерін қалай болжай алатынын тізімдейді: ай мен күннің теңізге, жел мен жаңбырға әсері, әйелдердің кезеңі, аңдардың өліктерінің ыдырау жылдамдығы және т.б. 1542 Сантес Пагнино аудармасы бойынша Киелі кітап. Biblia sacra ex Santes Pagnini translatione, hebraist. Лион, редактор Делапорте және баспагер Трехсел. Мишель де Вильнёвтің аты прологда кездеседі, бұл оның шығармаларында соңғы рет кездеседі. 1542 Biblia sacra ex postremis doctorum (octavo). Vienne in Dauphiné, редактор Делапорте және баспагер Трехсел. Анонимді. 1545 Киелі кітап түсіндірмелерімен. Biblia Sacra cum Glossis. Лион, баспагерлер Трехсел және Винсент. Оның бар екендігін жоққа шығарған ғалымдар оны "Жанды Киелі кітап" деп атаған. Бұл жылы Мигель де Вильнёвтің 1540 жылы Кітап сатушылар компаниясымен жасаған келісім-шартына сәйкес редакцияланған анонимді жұмыс бар. Жұмыстың 7 томы (6 том және индекс) Ханс Холбейннің суреттерімен жазылған. Бұл зерттеуді 60-шы жылдары Жюльен Бодрье ғалым жүргізді. Жақында ғалым Гонсалес Эчеверрия бұл жұмыстың бар екендігін графикалық түрде дәлелдеді және сарапшылар Барон мен Хилардтың ойлауына қарама-қайшы, бұл жұмыс да жасырын екенін көрсетті. "Париж қолжазбасы" (шамамен 1546 ж.). Бұл құжат - "Христианизмді қалпына келтіру" жобасы. Латын тілінде жазылған бұл кітапта грек және еврей тілдеріндегі бірнеше цитаталар бар. Бұл еңбектің палеографиялық жазуы "Комплютенс қолжазбасы" сияқты. 1553 Христиан дінінің қалпына келуі. Cristianismi Restitutio. Виен, баспагер Балтазар Арноуллет. Баспаның не баспашының, не басылған қаланың белгісі жоқ. Колофонның жанында М. С. В. деп жазылған, бірақ "Сервет" атауы ішіндегі ойдан шығарылған диалогта айтылған. Сервет Киелі кітаптың түпнұсқа мағынасын түсіндіру үшін мұқабасында және мәтіннің басқа бөліктерінде грек және еврей тілдеріндегі Киелі кітап үзінділерін қолданды.

Only the dates of the first editions are included. 1531 On the Errors of the Trinity. De Trinitatis Erroribus. Haguenau printed by Hans Setzer. Without imprint mark or mark of printer, nor the city in which it was printed. Signed as Michael Servete alias Revés, from Aragon, Spanish. Written in Latin, it also includes words in Greek and in Hebrew in the body of the text whenever he wanted to stress the original meaning of a word from Scripture. 1532 Dialogues on the Trinity. Dialogorum de Trinitate. Haguenau, printed by Hans Setzer. Without imprint mark or mark of printer, nor the city where it was printed. Signed as Michael Serveto alias Revés, from Aragon, Spanish. The 19th century expert in Servetus, Henri Tollin (1833–1902), considered him to be "the father of comparative geography" due to the extension of his notes and commentaries. 1536 The Apology against Leonard Fuchs. In Leonardum Fucsium Apologia. Lyon, printed by Gilles Hugetan, with Parisian prologue. Signed as Michel de Villeneuve. The physician Leonhart Fuchs and a friend of Michael Servetus, Symphorien Champier, got involved in an argument via written works, on their different Lutheran and Catholic beliefs. Servetus defends his friend in the first parts of the work. In the second part he talks of a medical plant and its properties. In the last part he writes on different topics, such as the defense of a pupil attacked by a teacher, and the origin of syphilis. 1537 Complete Explanation of the Syrups. Syruporum universia ratio. Paris, printed by Simon de Colines. Signed as Michael de Villeneuve. This work consists of a prologue "The Use of Syrups", and 5 chapters: I "What the concoction is and why it is unique and not multiple", II "What the things that must be known are", III "That the concoction is always ", IV "Exposition of the aphorisms of Hippocrates" and V "On the composition of syrups". Michel de Villeneuve refers to experiences of using the treatments, and to pharmaceutical treatises and terms more deeply described in his later pharmacopeia Enquiridion or Dispensarium. Michel mentions two of his teachers, Sylvius and Andernach, but above all, Galen. This work had a strong impact in those times. 1538 Apologetic discourse of Michel de Villeneuve in favour of Astrology and against a certain physician. Michaelis Villanovani in quedam medicum apologetica disceptatio pro Astrologia. Paris, unknown printer. Servetus denounces Jean Tagault, Dean of the Faculty of Medicine of Paris, for attacking astrology, while many great thinkers and physicians praised it. He lists reasonings of Plato, Aristotle, Hippocrates and Galen, how the stars are related to some aspects of a patient's health, and how a good physician can predict effects by them: the effect of the moon and sun on the sea, the winds and rains, the period of women, the speed of the decomposition of the corpses of beasts, etc. 1542 Holy Bible according to the translation of Santes Pagnino. Biblia sacra ex Santes Pagnini tralation, hebraist. Lyon, edited by Delaporte and printed by Trechsel. The name Michel de Villeneuve appears in the prologue, the last time this name would appear in any of his works. 1542 Biblia sacra ex postremis doctorum (octavo). Vienne in Dauphiné, edited by Delaporte and printed by Trechsel. Anonymous. 1545 Holy Bible with commentaries. Biblia Sacra cum Glossis. Lyon, printed by Trechsel and Vincent. Called "Ghost Bible" by scholars who denied its existence. There is an anonymous work from this year that was edited in accordance with the contract that Miguel de Villeneuve made with the Company of Booksellers in 1540. The work consists of 7 volumes (6 volumes and an index) illustrated by Hans Holbein. This research was carried out by the scholar Julien Baudrier in the sixties. Recently scholar González Echeverría has graphically proved the existence of this work, and demonstrating that contrary to what experts Barón and Hillard thought, this work is also anonymous. "Manuscript of Paris" (c. 1546). This document is a draft of the Christianismi Restitutio. Written in Latin, it includes a few quotes in Greek and Hebrew. This work has paleographically the same handwriting as the "Manuscript of the Complutense". 1553 The Restoration of Christianity. Cristianismi Restitutio. Vienne, printed by Baltasar Arnoullet. Without imprint mark or mark of printer, nor the city in which it was printed. Signed as M. S. V. at the colophon though "Servetus" name is mentioned inside, in a fictional dialog. Servetus uses Biblical quotes in Greek and in Hebrew on its cover and in the body of the text whenever he wanted to stress the original meaning of a word from Scripture.

Серветтің анонимді басылымдары

1553 жылы Лион баспашысы Жан Фрелон француз инквизициясына Михаэль Серветтің өзінің баспаханасында жұмыс істегенін, оған басқа да еңбектермен қатар бірнеше латын грамматикалық трактаттарды испан тіліне аударғанын және "somme espagnole" еңбегімен айналысқанын мойындады. Жаңа зерттеулер Серветтің грамматикалық, медициналық және Киелі кітаптарға қатысты анонимді басылымдардың авторы екенін көрсетті – оның 1545 жылғы Biblia cum glossis сияқты, бұл басылымдар да осы баспаханадан шыққан. Бұл еңбектер толығымен жаңа емес, бірақ Серветтің 1535 жылғы Птолемейдің географиясы сияқты, басқа авторлардың бұрынғы еңбектеріне қосымшалар мен түсіндірмелер енгізілген, байытылған басылымдары болды. Бұл еңбектер төрт себепке байланысты анонимді болды: (басты себебі) Серветтің Париж университетінің медицина, құқық және теология факультеттері арқылы алған қатаң жазасы; бұл еңбектерде Испания империясында тыйым салынған және Сорбонна теология факультетінің қарсылығын тудырған авторларға сілтемелер болды, мысалы, Эразм мен Роберт Этьен; бұл еңбектерде Матурин Кордье және Роберт Этьен сияқты кейбір авторлардың Джон Кальвинге жақындығы; Испания империясының қолдауымен кез келген халық тіліне Киелі кітапты аударуға тыйым салынғандығы. Жан Фрелонның баспаханасында Серветтің негізгі еңбектері:

1543 жылы "Disticha de moribus nomine Catonis", Лион, Жан мен Франсуа Фрелон баспасында басылған. Бұл Эразм мен Матурин Кордье еңбектерінен аударылған, испан тіліне латын грамматикасы бойынша трактаттардың бірі. 1543 жылы "Ескі өсиет тарихының суреттері" ("Retratos o tablas de las Historias del Testamento Viejo"), Лион, Жан мен Франсуа Фрелон баспасы. Бұл испандық "sommes", яғни Ескі өсиеттің нақты тарауларының тұжырымдамалары. Алғаш рет 1538 жылы Лионда Мелхиор мен Гаспар Трехсел баспасында, Ханс Холбейннің ағаш кескіндемелерімен (иконка) басылған. 1539 жылы француз тілінде де басылым болған. Бұл испан тіліндегі басылымға Сервет 92 ағаш кескіндемеге арналған өлеңдер қосты. 1543 жылы "Диоскоридтер", Лион, Жан мен Франсуа Фрелон баспасы. Бұл еңбек – Педаний Диоскоридтің "De Materia Medica" еңбегі, оны Париждің көрнекті дәрігері Жан Руэль редакциялаған. Сервет 20 ұзақ түсініктеме және 277 шетке жазылған түсініктеме қосты. Бұл Диоскоридтің 1554 жылы, Сервет өлім жазасына кесілгеннен кейін бір жыл өткен соң жарық көрген тағы бір басылымы (немесе "еске алу басылымы") бар. Бұл 1554 жылғы басылымда баспагерлер Б. Арнольет, Фрелон, Винсент және Г. Руилле 1543 жылғы Диоскоридтен Серветтің кейбір түсініктемелерін енгізіп, Андреа Маттиолидің қолмен жазылған түсініктемелерін қосты. Сонымен қатар, Серветтің 1543 жылғы Диоскоридке қатысты кең көлемді қолжазбасы бар сияқты: Дионис Коррониус жариялаған 1537 жылғы Диоскоридтің көшірмесі, оны Сервет Париж мен Монпельеде медицина студенті болған кезде медициналық идеяларын дамыту үшін жұмыс дәптері ретінде пайдаланған. Бұл көшірме Мадридтегі Комплутенсия университетінде сақталады. 1543 жылы "Enchiridion. Dispensarium vulgo vocant", Лион, Жан мен Франсуа Фрелон баспасы. Бұл – фармакологиялық формулалар туралы нұсқаулық. Оның алдыңғы басылымын Тибо Лесплини мен Франсуа Шаппуи аяқтаған. Сервет 224 жаңа формула қосты, олардың 21-ін өзінің ұстазы профессор Сильвийге жатқызды, сондай-ақ осы профессорға қатысты жеке оқиғаларды айтты. Бұл 1543 жылғы Диоскоридтің туындысы, ол "жай және күрделі заттар туралы нұсқаулықтар" жинағын құрады. 1549 жылы "De octo orationis partium constructione", Лион, Жан Фрелон баспасы. Бұл испан тіліне латын грамматикасы бойынша трактат, оны бұрын Коле, Лили, Эразм және Юниен Ранвье редакциялаған. 1548–1550 жылдары Жан Фрелон баспасында Галленнің "Opera Omnia" еңбегінің Гюнтина басылымы жарық көрді. Бұл – Галленнің еңбектерінің 6 томдық, кең көлемді филологиялық қайта қаралуы. Оның алғашқы басылымы Венециядағы Giunta баспаханасында жарық көрген. 1551 жылы "Biblia Sacrosancta veteris et Novi Testamenti", Лион, Жан Фрелон баспасы. Бұл басылымға Сервет Сантес Пагниноның 1542 жылғы Киелі кітап аудармасына қатысты өз түсініктемелерін қосты.

1543 Disticha de moribus nomine Catonis, Lyon, printed by Jean and François Frellon. One of the several Latin grammar treatises to Spanish, originally authored by Erasmus and Mathurin Cordier. 1543 Retratos o tablas de las Historias del Testamento Viejo, Lyon, printed by Jean and François Frellon. The Spanish "sommes" or summaries of specific chapters from the Old Testament. Originally printed in 1538 at Lyon by Melchior & Gaspard Trechsel, with woodcuts by Hans Holbein (Icones). There had been also a French edition in 1539. In this Spanish edition Servetus included a poem for each of the 92 woodcuts. 1543 Dioscorides, Lyon, printed by Jean and François Frellon. This work was a De Materia Medica, originally authored by Pedanius Dioscorides, and edited by the eminent Dr. Jean Ruel from Paris. Servetus added 20 long commentaries and 277 marginalia. There is also a different edition (or "homage edition") of this Dioscorides which was published in 1554, a year after Servetus’s execution. In this 1554 edition printers B. Arnoullet, Frellon, Vincent and G. Rouillé included some of Servetus' comments from the 1543 Dioscorides, and added signed comments by Andrea Mattioli. In addition, there seems to be an extensive manuscript by Servetus related to this Dioscorides of 1543: a copy of a 1537 Dioscorides published by Dionisus Corronius, which Servetus used as a workbook for developing his medical ideas while he was a medical student in Paris and Montpelier. The copy is kept at the Complutesian University, in Madrid. 1543 Enchiridion. Dispensarium vulgo vocant, Lyon, printed by Jean and François Frellon. A pharmacological formulas handbook. Its previous edition had been completed by Thibault Lespleigney & François Chappuis. Servetus added 224 new formulas, credited 21 of them to his teacher prof. Sylvius, and also revealed some personal anecdotes regarding this professor. This is the twin work of 1543 Dioscorides, which formed a set for simples & compounds handbook. 1549 De octo orationis partium constructione, Lyon, printed by Jean Frellon. One of the Latin grammar treatises to Spanish, previously edited by Colet, Lily, Erasmus, and Junien Ranvier – Robert Estienne’s print corrector. 1548–1550 A Giuntina edition of Galen’s Opera Omnia, Lyon, printed by Jean Frellon. A massive philological revision of Galen's works, in 6 volumes. Its first edition had been published by printer Giunta in Venice. 1551 Biblia Sacrosancta veteris et Novi Testamenti, Lyon, printed by Jean Frellon. In this Bible edition, Servetus included an expanded version of his own commentaries from the 1542 Holy Bible according to the translation of Santes Pagnino.

Тарихнама

Хьюз, Питер. "Серветті зерттеулердің қазіргі жағдайы, сексен жыл өткен соң". Унитариандық универсалистік тарих журналы (2010/2011), 34-том, 47–70-беттер.