Кіріспе

Кет тілі (/k/ɛ/t/ KET) – Сібірдегі тіл. Бұрынғыда оқшаланған тіл деп есептелген, енисейлік тілдер отбасының жалғыз сақталған тілі. Бұл тілді Енисей өзенінің орталық бөлігінде кет халқы қолданады. Тілдің жойылып кету қаупі бар – 1926 жылы тілді ана тілі ретінде білген кеттердің саны 1225 болса, 1989 жылы 537-ге дейін азайды. ЮНЕСКО мәліметінше, қазіргі кезде бұл сан 150-ге жеткен. 2005 жылғы халық санауы 485 тілді білушіні көрсетсе де, бұл көрсеткіштің дәлдігі күмәнді. Жергілікті ақпарат көздерінің мәліметінше, кет тілінде сөйлейтін адамдардың саны шамамен 10-20-ға жуық. Енисейлік тағы бір тіл – юг, жақында жойылып кеткен болуы мүмкін.

Құжаттамалық

Тіл туралы алғашқы мәліметтерді 1788 жылы Петр Симон Паллас өзінің саяхат күнделігінде жариялаған ("Путешествия по разным провинциям Русского Государства, Puteshestviya po raznim provintsiyam Russkogo Gosudarstva"). Матиас Кастрен – котт тілін зерттеген соңғы адамдардың бірі. Кастрен Кан өзенінің жанында бес котт отбасымен бірге тұрды, олардың тілді білетін соңғы адамдар екеніне сенді. 1858 жылы Кастрен алғашқы грамматика мен сөздікті (Versuch einer jenissei ostjakischen und Kottischen Sprachlehre) шығарды, онда котт тіліне қатысты материалдар да болды. 19 ғасырда кеттерді фин-угр халқының ханты тайпасы деп жаңылыстырған. 1934 жылы А. Каргер алғашқы грамматиканы (Кетский язык Ketskij jazyk) және кет тілінің оқулығын (Букварь на кетском языке Bukvar' na ketskom jazyke) жариялады, ал 1968 жылы А. Креинович жаңа зерттеме жариялады.

Диалектілері

Кет тілінде үш диалект бар: оңтүстік, орталық және солтүстік. Барлық диалекттер бір-біріне өте ұқсас, сондықтан әртүрлі топтағы кеттер бір-бірін түсіне алады. Стандартталған жазу тілі үшін ең көп таралған оңтүстік диалекті пайдаланылды. Қалған үш кеттер көп шоғырланған елді мекендерде әртүрлі диалекттерде сөйлейді. Оңтүстік кет тілі Келлогта, орталық кет тілі Сургутикада, ал солтүстік кет тілі Мадуикада қолданылады.

Түсі

Кеттің сипаттамалары контрасттық реңктер саны бойынша кеңінен әртүрлі: сегізге дейін, тіпті нөлге дейін саналған. Осы үлкен келіспеушілікке байланысты, Кет тоналды тіл болып табылады ма, жоқ па деген мәселе даулы, бірақ Кетті зерттеушілер Эдвард Важда мен Стефан Георгтың жақындағы еңбектері тонның бар екенін дәлелдейді. Тоналды сипаттамаларда Кет әр буынға бір тонды қолданбайды, керісінше, әр сөзге бір тонды қолданады. Важданың Оңтүстік Кеттің сипаттамасына сәйкес, бес негізгі тон келесідей:

Тон аты Глоттализацияланған Жоғары Тіпті Көтерілгіш Төмендегіш Көтерілгіш-Төмендегіш Тон контуры (34’) (5) (13.31) (31) (13.53) Мысал 'адам' 'қан' 'қол-сырғанау' 'маржан' 'ябай үйректер'

Глоттализацияланған тонның ерекшелігі – көмекей немесе көмекейлік тарлу, немесе дауысты бұзып тұратын толық көмекейлік тоқтау. Георгтың 2007 жылғы Кет тонының сипаттамасы жоғарыда айтылғанмен ұқсас, бірақ негізгі тонемдер санын төртке дейін азайтады, ал көтерілгіш-төмендегіш тонды және оның нұсқасын тек көп буынды сөздерде кездесетін тонемдер класына жатқызады. Кейбір префикстердің немесе клитикалардың салдарынан туындаған ерекшеліктерден басқа, көп буынды сөздердегі тонның таралуы алғашқы екі буынмен шектеледі. Кейбір зерттеулер абсолют көпшеде тонның өзгеруін көрсеткен.

Грамматика

Кет синтетикалық тіл ретінде жіктеледі. Етістіктерде префикстер қолданылады, ал суффикстер сирек. Дегенмен, қосымша жасау кең дамыған. Морфемалардың арасындағы шекара бірігу арқылы анықталады. Сандилер де көп кездеседі. Негізгі сөз тіркесі – бастауыш-толықтауыш-баянды (SOV). Есімнің белгіленуі Ezāfe типінде, болжамдау сияқты.

Морфология

Есімдерде бастауыш негізгі жақ (иесі мен толықтауыш) және кеңістіктік қатынастарды білдіретін екінші жақтар жүйесі бар. Есімдердің үш класы бар: еркек, әйел және жансыз. Сібірдегі көрші тілдерден өзгеше, кет тілінде сөзбасы префикстері қолданылады. Кет тілінде екі сөзжасамдық түр бар, біреуі d әрпімен, екіншісі b әрпімен басталады. Екінші жақтағы жекеше түріндегі префикстер интранзитивті етістіктерде қолданылады.

Кет тілі инкорпорацияны кеңінен пайдаланады. Инкорпорация тек есімдермен ғана шектелмейді, сонымен қатар етістіктер, үстеулер, сын есімдер және тек инкорпорацияланған элементтердің рөлінде кездесетін байланысқан морфемаларды да қамти алады. Инкорпорация екі түрде кездеседі: лексикалық процесс ретінде – етістік пен инкорпорацияланған элементтің бірігісі жеке лексикалық бірлік ретінде қарастырылады, мағынасы көбінесе инкорпорацияланған элементке байланысты болады, – және парадигматикалық түрде, онда инкорпорация белгілі бір семантикалық және прагматикалық мақсат үшін спонтанды түрде жасалады. Инкорпорацияның түрлері:
Атаулық инкорпорация, көбінесе әрекеттің құралын сипаттау үшін қолданылады, бірақ кейде объектіні сипаттау үшін де қолданылады. Құралдық инкорпорация етістіктің өтімділігіне әсер етпейді (бірақ бұл инкорпорация түрі күйдің өзінен туындайтын өзгерістерді сипаттау үшін қолданылатын мысалдар бар), ал объектілік инкорпорация өтімді етістікті өтімсіз ете алады. Объектілік инкорпорация әдетте әрекеттің нәтижесінде толығымен өзгерген объектілер үшін қолданылады (мысалы, осы әрекет арқылы жаратылған); жалпы алғанда, әсер еткен объектілер көбінесе назардан тыс немесе екінші планға түскен кезде ғана инкорпорацияланады. Етістік инкорпорациясы, нақтырақ айтқанда, етістік түбірін емес, инфинитивін етістік құрамына енгізу. Бұл инкорпорация түрі аспектіні және себептік-салдарлық байланысты білдіру үшін қолданылады. Инкорпорацияланған инфинитив өзімен бірге инкорпорацияланған элементтерді де етістікке енгізе алады. Сын есімдік инкорпорациясы, онда инкорпорацияланған сын есім әрекеттің мақсатын немесе соңғы күйін сипаттайды. Үстеулік инкорпорация, онда қозғалыстың бағытын немесе жолын сипаттау үшін жергілікті үстеу қолданылады.

Төмендеу және қазіргі қолданылу

Кет халқы 1930 жылдары ұжымдастыру саясатына ұшырады. 1950-1960 жылдары, куәгерлердің естеліктеріне сәйкес, олар тек қана орыс тіліндегі интернаттарға жіберілді, бұл тілді ұрпақтан ұрпаққа беруді тоқтатты. Қазіргі таңда кейбір бастауыш мектептерде кет тілі оқытылады, бірақ оны еркін меңгергендердің саны азайып, көбінесе ересектер ғана сөйлейді және балаларын осы тілде тәрбиелейтіндердің саны шектеулі. Кет тілі Ресейдегі Келлогтағы мектептерде ғана оқытылады. Екінші сыныптан төртінші сыныпқа дейін арнайы оқулықтар бар, бірақ одан кейін тек кет мәдениетін сипаттайтын орыс әдебиеті оқытылады. 2006 жылға дейін ана тілінде сөйлейтін адамдар жоқ еді. 2013 жылы Крис Хогтонның «Аздап жоғалған» атты балалар кітабы кет тіліне аударылды. Александр Котусов – кет халқының халық әншісі және ақыны, ол 2019 жылы қайтыс болды. Бүгінгі күні кет тілін сөйлейтін халық тек үш елді мекенде – Келлог, Сургутика және Мадуикада қалды. Серково және Пакулиха сияқты басқа ауылдар 20-шы ғасырдың екінші жартысында қиратылып, жергілікті кет халқы жақын қалаларға тарап кетті.