Солмайтын тағам: Ескі дәуірден жеткен дәстүрлі тамақ
Pemmican
Пеммикан – энергияға толы, ұзақ сақтауға арналған тағам. Құрамында май, кептірілген ет, жидектер бар. Тарихы терең, дәстүрлі тағам ретінде қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұзақ сақталу мерзіміне ие тағам қоспасы, кейде аман қалу үшін қолданылатын тағам ретінде пайдаланылады.
Food mix with long shelf life, sometimes used as survival food
Пеммикан (ескі дереккөздерде – пемикан) – май, кептірілген ет және кейде кептірілген жидектердің қоспасы. Жоғары калориялы тағам ретінде оны дайын тағамдардың құрамына қосуға немесе шикі күйінде жеуге болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Солтүстік Американың белгілі бір аймақтарындағы жергілікті халықтардың тағамының маңызды бөлігі болды және бүгінге дейін дайындалады. Атауы кри тіліндегі ᐱᒦᐦᑳᓐ (pimîhkân) сөзінен шыққан, ол ᐱᒥᕀ (pimî) – ‘май, қыш’ деген сөзден туындаған. Лакота (немесе Сиукс) тілінде wasná деп аталады, бастапқыда «сүйек кемігінен алынған майды» білдіреді, ал ‘wa’ сөзі есімдік жасауға, ‘sná’ – бір нәрсеге жабысқан кішкентай бөлшектерді білдіруге қолданылады. Оны Солтүстік Американың түпкілікті халықтары ойлап тапқан. Пеммиканды еуропалықтар, тері саудасына қатысқандар, сондай-ақ Арктика және Антарктиканы зерттеушілер, мысалы, капитан Роберт Бартлетт, Эрнест Шеклтон, Ричард Е. Бёрд, Фридтжоф Нансен, Роберт Фалькон Скотт, Джордж В. ДеЛонг, Роберт Пирри, Мэтью Хенсон және Роалд Амундсен энергияға толы тағам ретінде кеңінен пайдаланды.
Pemmican (also pemican in older sources) is a mixture of tallow, dried meat, and sometimes dried berries. A calorie rich food, it can be used as a key component in prepared meals or eaten raw. Historically, it was an important part of indigenous cuisine in certain parts of North America and it is still prepared today. The name comes from the Cree word ᐱᒦᐦᑳᓐ (pimîhkân), which is derived from the word ᐱᒥᕀ (pimî), 'fat, grease'. The Lakota (or Sioux) word is wasná, originally meaning 'grease derived from marrow bones', with the wa creating a noun, and sná referring to small pieces that adhere to something. It was invented by the Indigenous peoples of North America. Pemmican was widely adopted as a high energy food by Europeans involved in the fur trade and later by Arctic and Antarctic explorers, such as Captain Robert Bartlett, Ernest Shackleton, Richard E. Byrd, Fridtjof Nansen, Robert Falcon Scott, George W. DeLong, Robert Peary, Matthew Henson, and Roald Amundsen.
Құрамында бар заттар
Пеммикан дәстүрлі түрде сол кезде қол жетімді болған еттен жасалған: бизон, бұғы, қашан немесе моос сияқты ірі аңдардың еті, сондай-ақ somon сияқты балық және қаз сияқты кішкентай аңдар; ал қазіргі заманғы пеммиканға сиыр еті де қосылуы мүмкін. Ет кептіріліп, ұсақталады, содан кейін ерітілген жануар майымен (tallow) араластырылады. Көкжидек, саскатун жидектері (кри misâskwatômina), тіпті қаражидек, шие, бүлдірген және қарақат сияқты құрғақ жемістер қосылуы мүмкін, бірақ кейбір аймақтарда олар негізінен салтанатты және тойлардағы пеммикан үшін ғана қолданылады. Еуропалық тері саудагерлері қант қосылғанын да атап өткен.
Pemmican has traditionally been made using whatever meat was available at the time: large game meat such as bison, deer, elk, or moose, but also fish such as salmon, and smaller game such as duck; while contemporary pemmican may also include beef. The meat is dried and chopped, before being mixed with rendered animal fat (tallow). Dried fruit may be added: cranberries, saskatoon berries (Cree misâskwatômina), and even blueberries, cherries, chokeberries, and currants—though in some regions these are used almost exclusively for ceremonial and wedding pemmican—and European fur traders have also noted the addition of sugar.
Дәстүрлі дайындау
Дәстүрлі түрде ет жұқалап кесіліп, ақырын отта немесе ыстық күнде қатты әрі сынғыш болатынша кептірілетін. Пеммиканға жарамды құрғақ ет дайындау үшін шамамен бір тонна ет қажет. Бұл жұқа, сынғыш ет кри тілінде pânsâwân деп, ал Солтүстік Америка ағылшын тілінде құрғақ ет деп аталады. Pânsâwân кейін жерге бекітілген былғарыға жайылып, содан соң күректермен соғылып немесе екі үлкен тас арасында ұнтақталғанша ұсақталған, нәтижесінде ұнтаққа ұқсас консистенцияға ие болған. Әдетте, ерітілген май – майға айналған майлы май болған. Кейде көкжидек, шоколад, жәндік немесе саскатун сияқты кептірілген жемістер ұнтақталған да, ет майы қоспасына қосылған. Алынған қоспа сақтау үшін былғары қаптарға салынып, суытылып, содан соң пеммиканға айналдырылған. Бірақ, салқын жертөледе сақталған пеммикан он жыл немесе одан да көп уақыттан кейін қауіпсіз түрде желінгені туралы әңгімелер бар. Қызыл өзен метистері шамамен салмағы бір тонна болатын бизон пеммиканына "таureau" (француз тілінде "бұқа" деген мағынасы) деген ат берген. Бұл қаптар (с.ғ.с. (сөзбе-сөз аударма) "бұқалар"), сілекей майымен араластырылғанда "taureau fin", сүйек майымен араластырылғанда "taureau grand", ал жидекпен араластырылғанда "taureau à grains" деп аталған. Бір "таureau" қапты толтыру үшін бір бизонның еті жеткілікті болған.
Traditionally, the meat was cut in thin slices and dried, either over a slow fire or in the hot sun until it was hard and brittle. Approximately of meat are required to make of dried meat suitable for pemmican. This thin brittle meat is known in Cree as pânsâwân and colloquially in North American English as dry meat. The pânsâwân was then spread across a tanned animal hide pinned to the ground, where it was beaten with flails or ground between two large stones till it turned into very small pieces, almost powder like in its consistency. Typically, the melted fat would be suet that has been rendered into tallow. In some cases, dried fruits, such as blueberries, chokecherries, cranberries, or saskatoon berries, were pounded into powder and then added to the meat fat mixture. The resulting mixture was then packed into rawhide bags for storage where it would cool, and then harden into pemmican. but there are anecdotal stories of pemmican stored in cool cellars being safely consumed after a decade or more. A bag of bison pemmican weighing approximately was called a taureau (French for "bull") by the Métis of Red River. These bags of taureaux (lit. (literal translation) "bulls"), when mixed with fat from the udder, were known as taureaux fins, when mixed with bone marrow, as taureaux grand, and when mixed with berries, as taureaux à grains. It generally took the meat of one bison to fill a taureau.
Тарих
Сүйек майы пеммиканның маңызды құрамы болғандықтан, археологтар оның өндірісіне қатысты мәліметтерді пеммикан жасаудың сенімді белгісі деп есептейді. Ұлы жазықта б.з. 1-ші ғасырында сүйек майын өндіруге байланысты археологиялық жазбалар (сүйек сынықтары мен қайнату шұңқырлары) жиі кездеседі, бірақ оның одан да ертерек пайда болған болуы мүмкін. Дегенмен, Палеоүндістер дәуірінен қалған кальцийленген сүйек сынықтары қайнату шұңқырларының және басқа да қолданылу мүмкіндіктерінің болмауына байланысты нақты мәліметтер бермейді. Сондай-ақ, пеммиканның 40-60 мың жыл бұрын Беринг бұғазы арқылы келген болуы мүмкін деген пікір бар. Пеммикан туралы алғашқы жазбаша мәліметтер 1541 жылы Франсиско Васкес де Коронадоның Керечос және Теяс тайпалары туралы жазғандарынан табылды. Олар кейін Техас Панхандле деп аталатын аймақты кезіп, бизон етін күнде кептіріп, ұсақтап, содан кейін бизон майымен бірге қайнатып дайындаған. Алғашқы жазбаша ағылшын тіліндегі қолданылуы Джеймс Ишемге тиесілі, ол 1743 жылы «пиммеган» ұсақталған құрғақ ет, май және жусан жемісінен тұратын қоспа екенін жазды. Солтүстік Америкадағы тері саудасымен айналысқан саяхатшылардың көктем мен жаз айларында, көлдер мен өзендер мұздан арылғанда, жерден күнкөріс табуға уақыты болмады. Олар барлық азық-түліктерін өзімен бірге алып жүруге мәжбүр болды, өйткені жол бойында қайта толықтыру мүмкін болмады. Алты адам мен 25 стандартты буданы алып жүретін солтүстік каноэіне (canot du nord) 805 шақырым саяхаттау үшін шамамен төрт буда азық-түлік қажет болды. Монреальдегі каноэшілер теңіз арқылы немесе жергілікті өсірілген азық-түлікпен қамтамасыз етілуі мүмкін. Олардың негізгі тағамы құрғақ бұршақ, кептірілген нан, тұздалған шошқа еті болды. (Батыс каноэшілері Монреальдегі әріптестерін «шошқа етін жеушілер» деп атады.) Ұлы көлдер аймағында жүгері мен жабайы күрішті жергілікті жерден алуға болады. Сауда Виннипег көліне жеткен кезде пеммикан саудасы дамыды. Даланың шетінде тұратын халық үшін пеммикан саудасы солтүстіктегі халықтар үшін бобёр саудасы сияқты маңызды тауар көзі болды. Бұл сауда жаңа және ерекше метис қоғамының қалыптасуына үлкен әсер етті. Пеммикан пакеттері солтүстікке жіберіліп, ірі тері бекеттерінде сақталды: Форт-Александр, Камберленд үйі, Île à la Crosse, Форт-Гарри, Норвегия үйі және Эдмонтон үйі. Пеммиканның маңыздылығы соншалық, 1814 жылы губернатор Майлз Макдоннелл Ред-Ривер колониясынан пеммикан экспортын тыйым салған қысқа мерзімді Пеммикан жарлығын қабылдап, метистермен Пеммикан соғысын бастады. Александр Маккензи 1793 жылы Канададан Тынық мұхитына жасаған экспедициясында пеммиканға сүйенді. Солтүстік полюсті зерттеуші Роберт Пири 1886 жылдан 1909 жылға дейінгі үш экспедициясында да өзінің және итттерінің тағамы ретінде пеммиканды қолданды. 1917 жылы жарық көрген «Полярлық саяхаттың құпиялары» атты кітабында ол осы тағамға бірнеше бет арнап, «Полярлық экспедиция үшін пеммиканның маңыздылығын бағалауға болады. Бұл – қажетті шарт. Ол болмаса, экспедиция мүшелері саяхатты сәтті аяқтау үшін қажетті жүкті тасымалдай алмайды» деді. Британдық полярлық экспедициялары иттеріне «мұз үстінде жүруге арналған рацион» ретінде пеммиканның бір түрін берді. «Bovril pemmican» немесе жай ғана «ит пеммиканы» деп аталатын бұл ет өнімі көлем бойынша 2/3 ақуыз және 1/3 майдан (яғни, ақуыз бен майдың 2:1 арақатынасы) тұрады, көмірсуларсыз. Кейіннен, итттер осы тағаммен тірі қалғанымен, бұл олар үшін пайдалы және дені сау диета емес екені анықталды, себебі оның құрамында ақуыз тым көп болды. Эрнест Шеклтонның 1914-1916 жылдарғы Антарктика экспедициясының мүшелері Антарктика жазында мұзда қалып қойғанда ит пеммиканын жеуге мәжбүр болды. Екінші Бур соғысы кезінде (1899-1902) британдық әскерлерге пеммиканнан және 4 унция шоколад пен қанттан жасалған темір рационы берілді. Пеммикан ондаған жылдар бойы сапасын жоғалтпай сақталады. Ол Африкада қолданылатын аң етінің бір түрі – бильтонгтан әлдеқайда жақсы деп есептелді. Бұл темір рацион екі кішкентай банкаға (бір-біріне дәнекерленген) салынып, сарбаздардың белбеуіне бекітілді. Бұл соңғы рацион болды және ол тек командирдің бұйрығымен ғана қолданылды. Адам аштықтан әлсіремей тұрып, осы рационмен 36 сағат жүре алатын еді. Оңтүстік Африкада британдық армиясының скауттар басшысы болған америкалық авантюрист Фредерик Рассел Бернхам әрбір скауттың өзімен пеммикан алып жүруін талап етті. Пеммикан, ықтимал, конденсацияланған ет тақталары, 1920 жылдары Мароккода соғысқан француз әскерлерінің рационы ретінде қолданылды. 1945 жылы пеммиканды зерттеушілер оны аминоқышқылдарының жетіспеушілігіне байланысты, тек қана тірі қалу үшін пайдалануға сын көзбен қарады. Кейіннен АҚШ әскерилері 1969 жылдың қаңтарында «Арктикада тірі қалу рационы, III. Қысқы жағдайда пеммиканды бағалау» атты зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесінде, екі аштық кезеңінен өткен субъектілер пеммиканның 1000 калориясының көмегімен бірінші кезеңде аштықтан сақтануға қабілетті екені анықталды.
As bone grease is an essential ingredient in pemmican, archaeologists consider evidence of its manufacture a strong indicator of pemmican making. There is widespread archaeological evidence (bone fragments and boiling pits) for bone grease production on the Great Plains by AD 1, but it likely developed much earlier. However, calcified bone fragments from Paleo Indian times do not offer clear evidence, due to lack of boiling pits and other possible usages. It has also been suggested that pemmican may have come through the Bering Strait crossing 40–60 centuries ago. The first written account of pemmican is considered to be Francisco Vázquez de Coronado records from 1541, of the Querechos and Teyas, traversing the region later called the Texas Panhandle, who sun dried and minced bison meat and then would make a stew of it and bison fat. The first written English usage is attributed to James Isham, who in 1743 wrote that "pimmegan" was a mixture of finely pounded dried meat, fat and cranberries. The voyageurs of the North American fur trade had no time to live off the land during the short season when the lakes and rivers were free of ice. They had to carry all of their food with them if the distance traveled was too great to be resupplied along the way. A north canoe (canot du nord) with six men and 25 standard packs required about four packs of food per 500 mile (805 km). Montreal based canoemen could be supplied by sea or with locally grown food. Their main food was dried peas or beans, sea biscuit, and salt pork. (Western canoemen called their Montreal based fellows mangeurs de lard or "pork eaters".) In the Great Lakes, some maize and wild rice could be obtained locally. By the time trade reached the Lake Winnipeg area, the pemmican trade was developed. For these people on the edge of the prairie, the pemmican trade was as important a source of trade goods as was the beaver trade for the Indigenous peoples farther north. This trade was a major factor in the emergence of the new and distinct Métis society. Packs of pemmican would be shipped north and stored at the major fur posts: Fort Alexander, Cumberland House, Île à la Crosse, Fort Garry, Norway House, and Edmonton House. So important was pemmican that, in 1814, governor Miles Macdonell started the Pemmican War with the Métis when he passed the short lived Pemmican Proclamation, which forbade the export of pemmican from the Red River Colony. Alexander Mackenzie relied on pemmican on his 1793 expedition from the Canadas to the Pacific. North Pole explorer Robert Peary used pemmican on all three of his expeditions, from 1886 to 1909, for both his men and his dogs. In his 1917 book, Secrets of Polar Travel, he devoted several pages to the food, stating, "Too much cannot be said of the importance of pemmican to a polar expedition. It is an absolute sine qua non. Without it a sledge party cannot compact its supplies within a limit of weight to make a serious polar journey successful." British polar expeditions fed a type of pemmican to their dogs as "sledging rations". Called "Bovril pemmican" or simply "dog pemmican", it was a beef product consisting, by volume, of 2/3 protein and 1/3 fat (i. e., a 2:1 ratio of protein to fat), without carbohydrate. It was later ascertained that although the dogs survived on it, this was not a nutritious and healthy diet for them, being too high in protein. Members of Ernest Shackleton's 1914–1916 expedition to the Antarctic resorted to eating dog pemmican when they were stranded on ice during the antarctic summer. During the Second Boer War (1899–1902), British troops were given an iron ration made of of pemmican and 4 ounces of chocolate and sugar. The pemmican would keep in perfect condition for decades. It was considered much superior to biltong, a form of cured game meats commonly used in Africa. This iron ration was prepared in two small tins (soldered together) that were fastened inside the belts of the soldiers. It was the last ration used and it was used only as a last resort—when ordered by the commanding officer. A man could march on this for 36 hours before he began to drop from hunger. While serving as chief of scouts for the British Army in South Africa, American adventurer Frederick Russell Burnham required pemmican to be carried by every scout. Pemmican, likely condensed meat bars, was used as a ration for French troops fighting in Morocco in the 1920s. A 1945 scientific study of pemmican criticized using it exclusively as a survival food because of the low levels of certain vitamins. A study was later done by the U. S. military in January 1969, entitled Arctic Survival Rations, III. The Evaluation of Pemmican Under Winter Field Conditions. The study found that during a cycle of two starvation periods the subjects could stave off starvation for the first cycle of testing with only 1000 calories worth of pemmican.
Қазіргі қолданысы
Бүгінде Солтүстік Америкадағы көптеген жергілікті қауымдастықтар пеммиканды жеке, қоғамдық және рәсімдік мақсаттар үшін жасауды жалғастыруда. Кейбір заманауи пеммикан рецепттеріне соңғы 500 жылда Америкаға әкелінген ингредиенттер, оның ішінде сиыр еті де қосылады. Оңтүстік Дакота штатындағы Пайн-Ридж үнді резервациясында орналасқан "Tanka Bar" сияқты жергілікті компаниялар пеммиканды немесе дәстүрлі пеммикан рецепттеріне негізделген тағамдарды коммерциялық тарату үшін өндіреді.
Today, people in many indigenous communities across North America continue to make pemmican for personal, community, and ceremonial consumption. Some contemporary pemmican recipes incorporate ingredients that have been introduced to the Americas in the past 500 years, including beef. There are also indigenous owned companies, such as Tanka Bar, based on Pine Ridge Indian Reservation in South Dakota, that produce pemmican or foods based on traditional pemmican recipes, for commercial distribution.