Кіріспе

Қоғамдық жағдайларды олардың қажеттілігіне қарай бағалайтын функция. Дауыс беру және саясат контекстінде осы ұғымды талқылау. Игілік-қалыңдық экономикасы және әлеуметтік таңдау теориясында әлеуметтік игілік функциясы – әлеуметтік реттеу, бағалау, пайдалылық немесе таңдау функциясы деп те аталады. Әлеуметтік игілік функциясы екі мүмкін нәтижені қарастырады, содан кейін әрбір адамның қалауларын біріктіріп, қайсысының қоғам үшін жақсырақ екенін анықтайды. Функцияға енгізілетін деректер қоғамның әл-ауқатына әсер ететін кез келген факторларды қамтуы мүмкін. Экономистер әлеуметтік таңдау функцияларын ұжымдық шешімдерді қабылдауда, қоғам үшін қай нәтиже жақсырақ екенін анықтау үшін пайдаланады, мысалы, табыстың оңтайлы бөлілуін анықтау, сондай-ақ демократиялық үкіметтер сайлаушылардың пікіріне сүйене отырып, бірнеше нұсқаның арасынан таңдау жасау үшін қолданады. Әлеуметтік игілік ұғымы тұтынушылар теориясының пайдалылық функциясына ұқсас, бірақ ең маңызды айырмашылығы – әлеуметтік игілік функциясы қоғамдағы әрбір адамның жеке қалауларын немесе бағалауларын көрсетеді, онда ұжымдық таңдаулар барлық адамдарға қолданылады, жеке қалаулар өндіріс факторларына (өзгермелі) шектеулерге қарамастан. Экономистер қолданатын әлеуметтік игілік функцияларының екі түрі бар: Ординалдық (немесе бағалау) функциялары екі нұсқаның қайсысы жақсырақ екенін анықтайды. Кардиналдық (немесе бағалау) функциялары әртүрлі нұсқаларды сандық түрде салыстыруға тырысады, бір таңдаудың екіншісінен қаншалықты жақсырақ екенін анықтау үшін.

Әлеуметтік тәртіпті құру

Кейбір авторлар әлеуметтік таңдау немесе реттеу функциясы арасындағы айырмашылықты сақтайды: таңдау функциясы бір ғана ең жақсы нәтижені таңдайды, ал реттеу функциясы барлық мүмкін нәтижелерді тізімдейді. Сайлауларда әлеуметтік таңдау функциясы – бір жеңімпазды анықтайтын дауыс беру жүйесі. Кез келген әлеуметтік реттің ең жоғары бағаланған нәтижесін қарастыра отырып, оны таңдау функциясына айналдыруға болады. Алайда, әрбір әлеуметтік таңдау функциясы да реттеу функциясы болып табылады. Ең жақсы нәтижені жойып, жаңа жеңімпазды анықтағанда, екінші орынға ие болады. Осы процесті қайталаса, барлық үміткерлердің толық тізімі жасалады. Осы құрылым екі функцияны бірдей қарастыруға мүмкіндік беретіндіктен, әлеуметтік реттеу және таңдау функциялары көбінесе терминологияны дұрыс қолданбау арқасында шатастырылады.

Харсаньи теоремасы

Бір қосымша аксиоманы енгізу – «голландиялық кітаптардың» болмауы, немесе эквивалентті түрде әлеуметтік таңдаудың рационалды таңдау аксиомаларына сәйкес келуі – әлеуметтік таңдау функциясы утилитарлық қағидаға сәйкес болуын білдіреді, яғни салмақ функциясы әрбір жеке тұлғаның пайдалылық функциясына тең болуы керек. Бұл нәтиже Харсаньидің утилитарлық теоремасы ретінде белгілі.