Кіріспе
Тірі организм жеке тұлға ретінде қарастырылады.
Адам (контекстке қарай адамдар немесе тұлғалар) – ақыл-ой, мораль, сана немесе өзіне-өзі сынық көру сияқты белгілі бір қабілеттері мен ерекшеліктері бар, сондай-ақ туыстық, мүлікке иелік ету немесе заңдық жауапкершілік сияқты мәдени тұрғыдан қалыптасқан әлеуметтік қарым-қатынастардың бір бөлігі болып табылатын тірі жандама. Адамның тұлғалық қасиеттері, демек, адамды адам деп санауға не себеп болады, мәдениеттер мен жағдайлар бойынша әртүрлі болады. Әртүрлі пікір таластар әртүрлі санаттағы тірі жандардың тұлғалығы туралы сұрақтарға арналған. Тарихи тұрғыдан алғанда, әйелдер мен құлдардың тұлғалығы әлеуметтік дүрбелеңнің туындауына себепкер болды. Көптеген қазіргі қоғамдарда жаңа туған адамдар тұлға ретінде танылады. Сонымен қатар, корпорациялар, тәуелсіз мемлекеттер және басқа да саяси құрылымдар, немесе мүліктік құқықтар бойынша иелік ететін мүліктер сияқты кейбір заңды тұлғалар заң бойынша тұлға ретінде қарастырылады. Дегенмен, кейбір адамдар басқа топтарды да қосу қажет деп есептейді; теорияға байланысты, «адам» санатына туа біткен балалар, жануарлар, жасанды интеллект немесе ғарыштық өмір сияқты адам емес тірі жандар кіруі немесе кірмеуі мүмкін.
Жеке тұлға
Жеке тұлға – уақыт өте келе адамдардың ерекше, бірегей болмысы. Яғни, бір уақыттағы және басқа уақыттағы адамның бір және сол адам екенін анықтайтын қажетті және жеткілікті шарттар, олар уақыт ағынында сақталады. Қазіргі заманғы сана философиясында бұл жеке тұлға ұғымы кейде жеке тұлға сәйкестігінің диахрондық мәселесі деп аталады. Синхрондық мәселе – нақты бір уақытта адамды сипаттайтын қасиеттер мен белгілерге қатысты сұрақтарға негізделген. Тұлға мәселесі континенттік және аналитикалық философияның екеуі үшін де маңызды. Континенттік философиядағы басты сұрақ – әлем туралы біздің бұрынғы көзқарастарымыздың көптегені дұрыс емес екенін түсінгенде, сәйкестік туралы қазіргі заманғы түсініктерді қалай сақтай аламыз? Жеке сәйкестік мәселесіне ұсынылған шешімдерге физикалық дененің үзділігі, материалдық емес сананың немесе жанның үзділігі, сананың немесе есте сақтаудың үзділігі, өзіндік жиын теориясы, физикалық дененің өлімінен кейін тұлғаның сақталуы, сондай-ақ уақыт өте келе ешқандай адам немесе жекелік болмайды деген пікірлер жатады.
Тұжырымдаманың дамуы
Ежелгі Римде персона (латынша) немесе просопон (πρόσωπον; көне грекше) сөзі бастапқыда сахнадағы актерлер киетін маскаларға қатысты. Әр түрлі маскалар сахнадағы әртүрлі "тұлғаларды" білдірді. Адам ұғымы табиғат сөзіне қарама-қайшы келетін 4-ші және 5-ші ғасырлардағы Троицалық және Христологиялық пікірталастар кезінде одан әрі дамыды. Теологиялық пікірталастар кезінде кейбір философиялық құралдар (тұжырымдамалар) қажет болды, сондықтан пікірталастар барлық теологиялық мектептерге ортақ негізде өткізілуі мүмкін болды. Талқылаудың мақсаты – логос (Λóγος/Verbum) пен Құдай арасындағы қарым-қатынасты, ұқсастықтарды және айырмашылықтарды анықтау. Адамның философиялық тұжырымдамасы грек театрынан "просопон" (πρόσωπον) сөзін алып, пайда болды. Сондықтан Логос (Λóγος/Verbum), Мәсіхке теңеліп, Құдайдың "адам" ретінде түсіндірілді. Бұл ұғым кейіннен Киелі Рухқа, періштелерге және барлық адамдарға қатысты қолданылды. Троицаға сенушілердің айтуынша, Құдай үш тұлғадан тұрады. Содан бері сөздің мағынасы мен қолданылуында бірқатар маңызды өзгерістер болды және оны әртүрлі дәрежеде қабылдау мен ықпал ету арқылы қайта анықтауға тырысты. Жорг Ноллердің айтуынша, кем дегенде алты тәсілді ажыратуға болады: "Адамның онтологиялық анықтамасы – рационалды табиғаттағы жеке зат" (Боэций). Адамның өзіндік санаға негізделген анықтамасы – "өзін өзі ретінде түсіне алатын" (Джон Локк). Адамның адамгершілік философиялық анықтамасы – "өз-өзіне мақсат" (Иммануил Кант). Қазіргі талдамалық пікірталаста назар дене организмі мен адам арасындағы қарым-қатынасқа ауысты. Анимализм теориясы (Эрик Т. Олсон) адамдардың негізінен жануарлар екенін және олардың жеке басына психикалық немесе психологиялық атрибуттар әсер етпейді деп айтады. Конституция теориясы (Линн Бейкер) адамды табиғи және сонымен бірге өзін-өзі сезінетін зат ретінде анықтауға тырысады: дене организмі оған ұқсамай-ақ адамды құрайды. Қайта, олармен "бірлікте" болады. Адамның табиғи рационалды бірлігін түсінудің [басқа бір идеясы] жақында "адам өмірі" (Марья Шехтман) деген түсінікте пайда болды. Басқа теориялар тұлғаны ішкі немесе әмбебап құндылыққа ие деп саналатын жағдайларға береді. Құн теориясы жалпыға ортақ құндылық деп саналатын жағдайларды өз табиғаты бойынша анықтауға тырысады, бұл жағдайларға тұлғалық ұғымды беруге мүмкіндік береді. Мысалы, Крис Келли адамдардың, олардың дүние-мүлкі, жануарлар мен табиғи ортаның аспектілеріне интуитивті түрде берілген құндылық "байлық" деп аталатын құндылық монизмге байланысты деп айтады. Келли байлық – бұл "түрлілік" және "бірлік" өнімдері деп санайды. Келлидің пікірінше, адамдар мен жануарлар адамгершілік тұрғыдан бағаланады және тұлға мәртебесіне ие, өйткені олар күрделі организмдер, олардың көптеген психологиялық және биологиялық компоненттері әдетте кез-келген сәтте бір мақсатқа бағытталған, салыстырмалы үйлесімділікпен жұмыс істейді. Primus адамдарды тек қана олардың қалаулары ретінде анықтайды, мұнда қалаулар – кездейсоқ немесе мүлдем мақсатсыз ізделетін күйлер. Primus көзқарасы бойынша, қалаулар, анықтама бойынша, әрқайсысы өз бетінше және өз бетінше мақсат ретінде ізделеді және логикалық тұрғыдан алғанда, адам елестете алатын ең қымбат (бағалы) күйлер болып табылады. Primus құмарлық күйлерін (немесе "қажеттілік") мақсатқа жетудің құралы ретінде (күшті "қажет" негізінде) құрал ретінде ізделетін күйлерден ажыратады. Примустың тәсілін Канттың адам туралы моральдық философиялық анықтамасына қарастыруға болады: Категорикалық императивтің екінші тұжырымдамасы бойынша, ақылға қонымды жандар ешқашан мақсатқа жетудің құралы ретінде қарастырылмауы керек және олар әрқашан мақсат ретінде қарастырылуы керек, Primus адамдар (және кейбір жануарлар) қалаған аспектілер және тек сол аспектілер ғана, анықтама бойынша, мақсаттар болып табылады.
"The ontological definition of the person as "an individual substance of a rational nature" (Boethius). The self consciousness based definition of the person as a being that "can conceive itself as itself" (John Locke). The moral philosophical definition of the person as "an end in itself" (Immanuel Kant). In current analytical debate, the focus has shifted to the relationship between bodily organism and person. The theory of animalism (Eric T. Olson) states that persons are essentially animals and that mental or psychological attributes play no role in their identity. Constitution theory (Lynne Baker), on the other hand, attempts to define the person as a natural and at the same time self conscious being: the bodily organism constitutes the person without being identical to it. Rather, it forms with it a "unity without identity". [ Another idea] for conceiving the natural rational unity of the person has emerged recently in the concept of the "person life" (Marya Schechtman)." Other theories attribute personhood to those states that are viewed to possess intrinsic or universal value. Value theory attempts to capture those states that are universally considered valuable by their nature, allowing one to assign the concept of personhood upon those states. For example, Chris Kelly argues that the value that is intuitively bestowed upon humans, their possessions, animals, and aspects of the natural environment is due to a value monism known as "richness." Richness, Kelly argues, is a product of the "variety" and the "unity" within an entity or agent. According to Kelly, human beings and animals are morally valued and entitled to the status of persons because they are complex organisms whose multitude of psychological and biological components are generally unified towards a singular purpose in any moment, existing and operating with relative harmony. Primus defines people exclusively as their desires, whereby desires are states which are sought for arbitrary or nil purpose(s). Primus views that desires, by definition, are each sought as ends in and of themselves and are logically the most precious (valuable) states that one can conceive. Primus distinguishes states of desire (or 'want') from states which are sought instrumentally, as a means to an end (on the basis of perceived 'need'). Primus' approach can thus be contrasted to Kant's moral philosophical definition of a person: whereas Kant's second formulation of the categorical imperative states that rational beings must never be treated merely as a means to an end and that they must also always be treated as an end, Primus offers that the aspects that humans (and some animals) desire, and only those aspects, are ends, by definition.