Кіріспе
Бір адамның екіншісінің өзін-өзі құртуға ұмтылуына жағдай жасаушы қарым-қатынас түрі. Психологияда, өзара тәуелділік – бұл бір адамның екінші адамның тәуелділік, нашар психикалық денсаулық, ересек болмауы, жауапкершіліксіздік немесе өнімсіздік сияқты өзін-өзі құртуға алып келетін мінез-құлқына мүмкіндік беру арқылы теңгерімсіз қарым-қатынастарды түсіндіруге бағытталған теория. Өзара тәуелділіктің анықтамалары әртүрлі, бірақ көбінесе жоғары деңгейде өзіне құрбандық шалу, басқалардың қажеттіліктеріне басымдық беру, өз сезімдерін жасыру және басқа адамдардың мәселелерін бақылауға немесе түзетуге тырысу сипатталады. Өзін өзара тәуелді деп санаған адамдардың өзіне сенімсіздігі төмен болуы мүмкін, бірақ бұл өзара тәуелділікпен байланысты ерекшеліктердің себебі ме, әлде салдары ма, әлі анық емес. Өзара тәуелділік тек некеде, серіктестікте немесе романтикалық қарым-қатынастармен ғана шектелмейді, сонымен қатар әріптестер, достар және отбасы мүшелері де өзара тәуелді болуы мүмкін.
In psychology, codependency is a theory that attempts to explain imbalanced relationships where one person enables another person's self destructive behavior such as addiction, poor mental health, immaturity, irresponsibility, or under achievement. Definitions of codependency vary, but typically include high self sacrifice, a focus on others' needs, suppression of one's own emotions, and attempts to control or fix other people's problems. People who self identify as codependent are more likely to have low self esteem, but it is unclear whether this is a cause or an effect of characteristics associated with codependency. Codependency is not limited to married, partnered, or romantic relationships, as co workers, friends, and family members can be codependent as well.
Тарих
"Қо-тәуелділік" термині, ең болмаса, 1970-жылдардың соңында Миннесота штатында "қо-алкоголик" деген сөзден туындады, сол кезде алкоголизм және басқа да есірткіге тәуелділік "химиялық тәуелділік" деп біріктірілді. Бұл термин көбінесе Анонимді алкоголиктермен және алкоголизмдің тек қана тәуелді адам туралы емес, сонымен қатар алкоголик үшін әлеуметтік желі құрайтын отбасы мен достары туралы екенін түсінумен байланысты. "Қо-тәуелді" термині алғаш рет отбасы мүшелері мен достардың "шамадан артық көмек көрсетуі" арқылы есірткіге тәуелді адамның қалпына келуіне кедергі келтіруін сипаттау үшін қолданылды. Өзін-өзі қолдау қауымдастығы қо-тәуелділік тұжырымдамасын қолдануға ықпал етті. 1986 жылы психиатр Тиммен Сермак "Қо-тәуелділікті диагностикалау және емдеу: мамандарға арналған нұсқаулық" атты кітап жазды. Ол кітапта және "Психоактивті заттар журналында" жарияланған мақаласында Сермак психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында қо-тәуелділікті жеке тұлғалық бұзылу ретінде енгізуді ұсынды, бірақ ол сәтті болмады. Ол бұл жағдайдың тек тәуелділікке ғана емес, кез келген психикалық бұзылысы бар адамдарға жақын адамдарға да әсер етуін анықтады. Мелоди Битти 1986 жылы "Қо-тәуелділік енді жоқ" атты кітабымен қо-тәуелділік тұжырымдамасын танымал етті, ол сегіз миллион дана сатылды, ал 1992 және 2022 жылдары жаңартылған басылымдары шықты. Ол өзінің есірткіге тәуелділікпен күресу тәжірибесіне және осы аурумен күрескен адамға қамқорлық жасауына сүйене отырып, Al-Anon ұйымынан көмек алған адамдармен де сұхбаттасты. Биттидің жұмысы 1986 жылы құрылған "Қо-тәуелділердің анонимді ұйымы" деп аталатын он екі қадамдық ұйымның негізін қалады, бірақ бұл ұйым қо-тәуелділіктің ешқандай анықтамасын немесе диагностикалық критерийлерін қолдамайды.
Анықтама
Бір-біріне тәуелділіктің психикалық денсаулық саласында белгілі бір анықтамасы немесе диагностикалық критерийлері жоқ. Ол DSM немесе ICD басылымдарының ешқайсысында жағдай ретінде көрсетілмеген. Бір-біріне тәуелділік үш потенциалды мағынаны қамтиды. Біріншіден, ол отбасыларға түсіндірілген кезде, оларға өз сезімдерін қалыпқа келтіруге көмектесетін және назарын тәуелді адамнан өздерінің дисфункционалды мінез-құлқы үлгілеріне аударуға мүмкіндік беретін пайдалы құралды сипаттауы мүмкін. Екіншіден, ол психологиялық тұжырымдаманы, адам мінез-құлқын сипаттау және түсіндірудің ықшам тәсілін білдіруі мүмкін. Үшіншіден, ол психологиялық бұзылысты сипаттауы мүмкін, яғни жеке адамдарда елеулі дисфункция тудыратын тұрақты қасиеттер немесе мінез-құлықтардың үлгісі бар екенін көрсетеді. Бір-біріне тәуелділік туралы пікірталас көбінесе терминнің «ауру» моделіне бағытталған, бірақ бір-біріне тәуелділіктің бұзылыс екендігіне келісім жоқ, сондай-ақ мұндай ауруды қалай анықтау және диагностикалау мәселесі де шешілмеген. Мелоди Бити өзіне көмектесу кітабында былай деді: «Бір-біріне тәуелділіктің анық анықтамасы: тәуелділікте серіктес болу. Бұл анықтама шындыққа жақын, бірақ әлі де толыққанды емес». Бити осыны былай түсіндірді: «Бір-біріне тәуелді адам – басқа адамның мінез-құлқына ықпал етуге және оны бақылауға тырысатын адам». Тағы бір өзіне көмектесу авторы, психолог Дарлин Лансер былай мәлімдейді: «Бір-біріне тәуелді адам – өзінің табиғи жанынан жұмыс істей алмайтын, керісінше ойлау мен мінез-құлқын зат, процесс немесе басқа адамдарға бағындыратын адам». Лансер өзінің анықтамасына барлық тәуелділерді қосады. Ол «жоғалған өзіндік» бір-біріне тәуелділіктің түпкі себебі екеніне сенеді. Сау және функционалды қарым-қатынастарды дамытуға ұмтылатын адамдарға арналған өзін-өзі қолдау ұйымы Co Dependents Anonymous «бір-біріне тәуелділіктің анықтамасын немесе диагностикалық критерийлерін ұсынбайды», бірақ оны бейтаныс адамдар өзін-өзі бағалау үшін пайдалана алатын «бір-біріне тәуелділіктің үлгілері мен сипаттамаларын» ұсынады. АҚШ Ұлттық медицина кітапханасы қолданатын Медициналық тақырыптар тізілімінде бір-біріне тәуелділік «Адамның басқалармен қарым-қатынас арқылы өмірлік мағына табуға тырысатын қарым-қатынас үлгісі» ретінде сипатталған. Mental Health America бір-біріне тәуелділікті «қарым-қатынас тәуелділігінің» синонимі деп санайды және өзіне сенімсіздігі төмен, дисфункционалды отбасы мүшесінде орынбасарлық қанағаттану іздейтін адамдарға сілтеме жасайды.
Теориялар
Психологиялық бұзылыс ретінде тәуелділік теорияларына сәйкес, қарым-қатынастағы тәуелді серіктес көбінесе өзін қабылдауы, көзқарастары және мінез-құлқы арқылы қарым-қатынастағы проблемаларды азайтудың орнына күшейтуге бағытталған болып сипатталады. Көптеген жағдайларда, тәуелділікке бейім адамдардың дисфункционалды отбасыларда өскені немесе ерте жасында тәуелділік мінез-құлқына тап болғаны, нәтижесінде олар өз серіктерінің ұқсас мінез-құлқына жол беруіне себеп болады.
Қарым-қатынастар
Кодепендентті қарым-қатынастар көбінесе жақындық мәселелерімен, тәуелділікпен, бақылаумен (оның ішінде күтіммен), жоққа шығарумен, бұрыс қарым-қатынаспен және шекаралармен, сондай-ақ жоғары сезімталдықпен сипатталады. Қарым-қатынаста тепе-теңдік болмауы мүмкін, онда бір адам зорлық-зомбылық көрсетуі немесе басқаруы, немесе екінші адамның тәуелділігін, нашар психикалық денсаулығын, ерекелігін, жауапсыздығын немесе жетістіксіздігін қолдауы немесе оған мүмкіндік беруі мүмкін. Осы кодепенденттіктің түсінігі бойынша, кодепендент адамның қарым-қатынастағы мақсаты – серігінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ең жоғары құрбандықтарға баруға негізделген. Кодепендентті қарым-қатынастар – денсаулыққа зиянды "жабысу" және мұқтаждық деңгейін көрсетеді, онда бір адамның өзін-өзі қамтамасыз етуі немесе дербестігі жоқ. Бір немесе екі тарап та қанағат алу үшін жақындарына сенеді.
Жекелік бұзылыстары
Адамның анықталған жеке тұлғалық бұзылыстары бар адамдармен қарым-қатынас кезінде өзара тәуелділік туындауы мүмкін. Шекаралық жеке тұлғалық бұзылу – Шекаралық жеке тұлғалық бұзылу (ШЖТБ) бар адамдардың жақындары "қамқор" рөліне түсіп, өз өміріндегі мәселелерге емес, ШЖТБ бар адамның өміріндегі қиындықтарға басымдық береді және назар аударады. Өзара тәуелді серік өзін "саналы" немесе "жауапты" деп есептелу арқылы өзін-өзі бағалай алады. Нарциссикалық жеке тұлғалық бұзылу – Нарциссистер, өздерінің көзқарастарына басқаларды "сендіру" және оны іске асыруға көмектесу қабілеттері арқасында, өздерінен бұрын басқалардың қажеттіліктерін қоятын серіктестерді іздейді және тартады. Өзара тәуелді адам нарциссисті мойынсұнғыш және мұқият тыңдайтын тыңлаушымен қамтамасыз ете алады. Бұл жұптың өзара байланысқан қарым-қатынасында нарциссистің маңызды және ерекше болу қажеттілігі және басқаларға осы сезімді сезінуге көмектесуге ұмтылатын тәуелді адамның қажеттілігі бар.
Отбасылық динамика
Дисфункционалды отбасында бала ата-ананың қажеттіліктері мен сезімдерін қанағаттандыруға бейімделеді, ал керісінше емес. Әдетте, өз қажеттіліктерін (эмоционалдық және физикалық) салауатты түрде қанағаттандыратын ата-ана жақсы күтім көрсетеді, ал өзгеге тәуелді ата-ана балаға тиімсіз күтім көрсетуі мүмкін, тіпті оған зиян келтіруі де мүмкін. Өзгеге тәуелді қарым-қатынастар көбінесе мүмкіндік беру арқылы көрінеді, әсіресе ата-аналар мен олардың балалары арасында. Басқаша айтқанда, нәрестенің қажеттіліктері қажетті, бірақ уақытша, ал өзгеге тәуелді адамның қажеттіліктері үздіксіз болады. Өз сезімдерін назарға алмайтын немесе жоққа шығаратын өзгеге тәуелді ата-аналардың балалары өзгеге тәуелді болуы мүмкін.
Қалпына келтіру және болжамы
Кодепенденттілікті қалай анықтауға келісім болмағандықтан және ресми диагностикалық критерийлердің жоқтығынан, психикалық денсаулық мамандары кодепенденттілікті диагностикалау және емдеу туралы әртүрлі пікірлерде. Денелік тәуелділігі бар адамға күтім көрсету әрқашан ауру емес. Күтімшіге тек өзінің пікірін айту дағдылары және тәуелділік үшін жауапкершілікті екінші адамға жүктеу қабілеті қажет болуы мүмкін. Осы тақырыпта көптеген өзін-өзі жетілдіру нұсқаулықтары жазылған. Кодепенденттіліктен жазылуға тырысқанда, адамдар тым жоғары пассивті немесе тым жомарт болудан тым агрессивті немесе өте өзімшіл болуға бейімделеді деп ұсынылған. Терапевтер клиентке дені сау өзінің пікірін айту арқылы тепе-теңдікті дамыруға көмектесуге тырысады, бұл оған мейірімді болуға және дені сау күтім көрсетуге мүмкіндік береді, сонымен қатар өзімшілдік, зорлық-зомбылық немесе қақтығысқа тәуелділікті көрсететін мінез-құлықты азайтады. Жәбірленуші рөлінде қалу (жәбірленуші психологиясына ие болу) кодепенденттіліктен жазылуды білдірмейді. Жәбірленуші психологиясы кодепенденттіліктің бастапқы күйінің бір бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін (күштің жоқтығы адамды оқиғалардың "субъектісі" ретінде сезінуіне алып келеді, ал емес күшті әрекет етуші ретінде). Кодепенденттіліктен толық жазылған адам өзін күшті сезінеді және өмірі мен іс-қимылдарының авторы ретінде сезінеді, сыртқы күштердің ықпалында емес. Жәбірленуші психологиясы пассивті-агрессивті бақылау мәселелерімен бірге туындауы мүмкін. Жәбірленуші болудан арылу тұрғысынан қарағанда, кешіру және өткенді ұмыту қабілеті (өте ауыр зұлымдық жағдайларын қоспағанда) кодепенденттіліктен толық жазылудың белгісі болуы мүмкін, бірақ одан әрі зұлымдыққа төзуге дайындық болмайды.
Дау
Кодепенденция – диагностикаланатын психикалық денсаулық мәселесі емес, оның анықтамасы бойынша медициналық консенсус жоқ. Клиникалық анықтамасы болмағандықтан, бұл термин көптеген мінез-құлыққа оңай қолданылады және кейбір өзін-өзі дамыту авторлары мен қолдау топтары оны тым көп пайдаланған. Psychology Today журналындағы мақаласында клиницист Кристи Пикевич кодепенденция термині клишеге айналғанша жиі қолданылатынын, ал пациентті кодепендент деп белгілеу олардың қазіргі қарым-қатынастарын қалыптастырған жарақыларға назар аударуын қабылдауға мүмкіндік бермейтінін айтты. Кейбір ғалымдар мен емдеушілер кодепенденцияны қате бағытталған жақсы ниет ретінде қарастыру керек дейді және адамдар арасындағы мінез-құлықты тәуелділік немесе ауру ретінде қарастыруға, сондай-ақ әйелдерге тән жекелік ерекшеліктерді патологияландыруға қарсы тұрады. Кодепенденциямен байланысты сипаттамаларды зерттеу көрсеткендей, кодепенденция болмаған жағдайда еркектік қасиеттер байқалады, ал кодепенденция өзін-өзі құрбан ету, өзіне сенімсіздік және өзін-өзі мойындамау сияқты жағымсыз әйелдік қасиеттермен байланысты. Кодепенденцияны анықтау және өлшеу үшін 1990 жылы ұсынылған Шпанн-Фишердің кодепенденция шкаласы қолданылады. Зерттеушілер кодепенденция тұжырымдамасын қолдауға және оның қалай дамып, қалай көрінетінін түсінуге тырысады.
or displaying low self esteem. Efforts to define and measure codependency include the Spann Fischer co dependency scale, proposed in 1990. Researchers have attempted to build support for the concept of codependency, and to try to build an understanding of how it develops and manifests.