Ұйқас: Тілдегі дыбыстық қайталаулар

Кіріспе

Тілдегі ұқсас дыбыстардың қайталануы

Рифма – екі немесе одан көп сөздің соңғы басылған буындары мен одан кейінгі буындардағы ұқсас дыбыстардың (көбінесе бірдей фонемалардың) қайталануы. Көбінесе, осы сияқты толық рифма өлеңдер мен әндердің соңғы жолдарында музыкалық немесе эстетикалық әсер үшін саналы түрде қолданылады. Көбірек мағынада, рифма екі немесе одан көп сөздің соңына жақын орналасқан басқа да ұқсас дыбыстарды да білдіруі мүмкін. Бұған қоса, рифма сөзі кейде қысқа өлеңдерді атау үшін қолданылатын жиынқы термин ретінде де қолданылады, мысалы, балалар өлеңдері немесе Баллиол өлеңдері.

Этимология

Сөздің шығу тегі рима немесе ұйқас сөзінен басталады, ол герман тіліндегі "серия" немесе "тізбе" деген мағына беретін сөзден туындаған болуы мүмкін. Бұл сөз ежелгі ағылшыл тілінде (ежелгі ағылшын тілінде: rīm – "санау", "серия" немесе "сан") және арифметикалық түбірге, грек тіліндегі ἀριθμός ("сан") сөзіне байланысты. Балама ретінде, ежелгі француз сөздері ῥυθμός (грекше, ритм) сөзінен шыққан rhythmus сөзінен туындаған болуы мүмкін. "Рифм" (түпнұсқалық "рима" сөзінен) правописаниесі қазіргі ағылшын тілінің басында латын тіліндегі "rhythmus" сөзімен байланыстырып, білімді (бірақ этимологиялық тұрғыдан дұрыс емес) қауымдастық арқылы енгізілді. Мұндай "супер ұйқастың" мысалы – толық ұйқас, онда тек дауысты ғана емес, сонымен қатар ұйқас буынның басы да бірдей болады, мысалы, "gun" және "begun". "Bare" және "bear" сияқты әдемі ұйқастар да толық ұйқасқа жатады. Ұйқас соңғы дыбысты дауыстыдан бұрын басталуы мүмкін. Егер ол жолдың басына дейін созылып, екі жолдың дыбысы өте ұқсас немесе бірдей болса, онда ол толық ұйқас ("For I scream/For ice cream") деп аталады. Поэзияда мұндай сәйкестіктер ұйқас емес, толық сәйкестік деп есептеледі.

Араб тілі

Рифмалар 6 ғасырдың шамасында Арабия түбегінде кеңінен таралды, хаттарда, өлеңдерде және әндерде, сондай-ақ ұзақ, рифмаланған қасидалар түрінде. Классикалық кезеңнен кейін бұл ережелер қолданыстан шығып, халық поэзиясында қарапайым әуендестік көбінесе жеткілікті болады, мысалы, ирландтық гэль тіліндегі дәстүрлі ән Bríd Óg Ní Mháille-де мынадай көрінеді:

Мұнда дауыстылар бірдей, бірақ дауыссыз дыбыстар, екеуі де жіңішкертілген болса да, бардтық рифма схемасында бір топқа жатпайды.

Қытай

Дауысты/дәйексіз дыбыстарға қатысты рифмдеудің өзінен бөлек, қытай рифмдері рифмді анықтаудың маңызды тіл білімі факторы ретінде ән үнінің сапасын (яғни, ән үнінің өрнегін) жиі қамтиды. Классикалық қытай поэзиясында рифмдеу көбінесе, бірақ әрқашан емес, жұп өлең түрінде кездеседі, мұнда әр жұптың соңғы буыны рифмделеді. Қытай тілін зерттеуде рифмнің тағы бір маңызды аспектісі – орта қытай сияқты, қытай тілінің бұрынғы түрлерін зерттеу және қайта құру болып табылады.

Француз тілі

Француз поэзиясында, ағылшын тілінен айырмашылығы, бірдей рифмалар кездеседі, онда жолдардың соңғы буындарының дауыстылары ғана емес, сонымен қатар олардың басындағы дауыстылар ("consonnes d'appui") да рифмаланады. Ағылшын поэзиясына үйренген адамға мұндай рифма өте әлсіз сезілуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі ұн мен гүл сияқты омофондардың толық рифмасы әлсіздей көрінеді, ал француз тіліндегі doigt ("саусақ") және doit ("міндетті") немесе point ("нүкте") және pot ("құмыра") сияқты омофондардың рифмасы ғана емес, қалыпты жағдай, сонымен қатар жиі қолданылады. Рифмалар кейде "кедей рифма" ("rime pauvre"), "жеткілікті рифма" ("rime suffisante"), "бай рифма" ("rime riche") және "өте бай рифма" ("rime richissime") санаттарына бөлінеді, бұл екі сөздің немесе екі жолдың бөліктеріндегі рифмалық дыбыстардың санына байланысты. Мысалы, "tu" сөзін "vu" сөзімен рифмалау – кедей рифма (сөздерде тек дауысты дыбыс ортақ), "pas" сөзін "bras" сөзімен рифмалау – жеткілікті рифма (дауысты және үнсіз дыбыс ортақ), ал "tante" сөзін "attente" сөзімен рифмалау – бай рифма (дауысты, басындағы және соңғы дыбыс ортақ). Дегенмен, мамандар осы санаттардың арасындағы шекараны нақты қайда жүргізу керектігі туралы келіспейді. Классикалық француз рифмасы ағылшын рифмасынан тек басындағы дыбыстарды өңдеу әдісімен ғана ерекшеленбейді. Ол сонымен қатар соңғы дыбыстарға да ерекше көңіл бөледі. Француз тілінде бірнеше соңғы әріптер қазір айтылмайды және кейбір жағдайларда ешқашан айтылмаған. Мұндай айтылмаған соңғы әріптер классикалық француз өлеңдерінің ережелеріне сәйкес рифмаға әсер етуді жалғастырады. Олар 20-ғасырға дейінгі француз өлеңдерінің көпшілігінде кездеседі, бірақ 20-ғасырдан бастап бұл рифма ережелері көбінесе ескерілмейді. Ең маңызды "үнсіз" әріп – "e" әрпі. Қазіргі француз тілінде соңғы "e" кейбір аймақтық акценттерде (мысалы, Парижде) дауыстылардан кейін жіберіліп қалады, бірақ классикалық француз поэзиясында ол рифманың ажырамас бөлігі деп есептеледі, тіпті дауыстыдан кейін келсе де. "Joue" сөзі "boue" сөзімен рифмаланады, бірақ "trou" сөзімен емес. Осы "e" әрпімен аяқталатын сөздер "қос рифма" құрайды, ал "e" әрпімен аяқталмайтын сөздер "бір рифма" құрайды. Строфа құру қағидасы бойынша, бір және қос рифмалар строфада кезектесуі керек. 17-ғасырғы француз пьесаларының көпшілігінде еркек және әйел александрин жұптары кезектеседі. Қазір үнсіз болып кеткен соңғы дауыссыз әріптер күрделірек жағдайды тудырады. Олар да дәстүрлі түрде рифманың ажырамас бөлігі болды, сондықтан "pont" сөзі "vont" сөзімен рифмаланады, бірақ "long" сөзімен емес. (Дыбыстардың айналуы байланыста жоғалып, ескерілмейді, сондықтан "pont" сөзі "rond" сөзімен де рифмаланады.) Архаикалық француз тіліндегі көптеген соңғы дауыссыз дыбыстарға қатысты бірнеше ереже бар: дауысты және дауыссыз дыбыстар арасындағы айырмашылық соңғы позицияда жоғалады. Сондықтан "d" және "t" (екеуі де /t/ деп айтылады) рифмаланады. Сол сияқты "c", "g" және "q" (барлығы /k/), "s", "x" және "z" (барлығы /z/) да рифмаланады. /z/ дыбысымен аяқталатын рифмалар "көпше рифмалар" деп аталады, өйткені көптеген есімдер мен сын есімдер "s" немесе "x" әріптерімен аяқталады. Мұрындық дауыстылар "m" немесе "n" әрпімен жазылғанда рифмаланады (мысалы, "essaim" сөзі "sain" сөзімен рифмаланады). Егер сөз "s" жалғауымен аяқталса, тоқтату дыбысы үнсіз болып, рифмалау мақсатында ескерілмейді (мысалы, "temps" сөзі "dents" сөзімен рифмаланады). Архаикалық орфографияда осы үнсіз тоқтату дыбыстары кейде әріптерден де алынып тасталады (мысалы, "dents" орнына "dens").

In French poetry, unlike in English, it is common to have identical rhymes, in which not only the vowels of the final syllables of the lines rhyme, but their onset consonants ("consonnes d'appui") as well. To the ear of someone accustomed to English verse, this often sounds like a very weak rhyme. For example, an English perfect rhyme of homophones, flour and flower, would seem weak, whereas a French rhyme of homophones doigt ("finger") and doit ("must") or point ("point") and point ("not") is not only acceptable but quite common. Rhymes are sometimes classified into the categories of "rime pauvre" ("poor rhyme"), "rime suffisante" ("sufficient rhyme"), "rime riche" ("rich rhyme") and "rime richissime" ("very rich rhyme"), according to the number of rhyming sounds in the two words or in the parts of the two verses. For example, to rhyme "tu" with "vu" would be a poor rhyme (the words have only the vowel in common), to rhyme "pas" with "bras" a sufficient rhyme (with the vowel and the silent consonant in common), and "tante" with "attente" a rich rhyme (with the vowel, the onset consonant, and the coda consonant with its mute "e" in common). Authorities disagree, however, on exactly where to place the boundaries between the categories. Classical French rhyme not only differs from English rhyme in its different treatment of onset consonants. It also treats coda consonants in a distinctive way. French spelling includes several final letters that are no longer pronounced and that in many cases have never been pronounced. Such final unpronounced letters continue to affect rhyme according to the rules of Classical French versification. They are encountered in almost all of the pre 20th century French verse texts, but these rhyming rules are almost never taken into account from the 20th century. The most important "silent" letter is the "mute e". In spoken French today, final "e" is, in some regional accents (in Paris for example), omitted after consonants; but in Classical French prosody, it was considered an integral part of the rhyme even when following the vowel. "Joue" could rhyme with "boue", but not with "trou". Rhyming words ending with this silent "e" were said to make up a "double rhyme", while words not ending with this silent "e" made up a "single rhyme". It was a principle of stanza formation that single and double rhymes had to alternate in the stanza. Virtually all 17th century French plays in verse alternate masculine and feminine Alexandrin couplets. The now silent final consonants present a more complex case. They, too, were traditionally an integral part of the rhyme, such that "pont" rhymed with "vont" but not with "long". (The voicing of consonants was lost in liaison and thus ignored, so "pont" also rhymed with "rond".) There are a few rules that govern most word final consonants in archaic French pronunciation:
The distinction between voiced and unvoiced consonants is lost in the final position. Therefore, "d" and "t" (both pronounced /t/) rhyme. So too with "c", "g" and "q" (all /k/), and "s", "x" and "z" (all /z/). Rhymes ending in /z/ are called "plural rhymes" because most plural nouns and adjectives end in "s" or "x". Nasal vowels rhyme whether spelled with "m" or "n" (e. g., "essaim" rhymes with "sain"). If a word ends in a stop consonant followed by "s", the stop is silent and ignored for purposes of rhyming (e. g., "temps" rhymes with "dents"). In the archaic orthography some of these silent stops are omitted from the spelling as well (e. g., "dens" for "dents").

Холорим

Холорим – бір өлеңнің барлығын қамтитын аса бай рифманың ең жоғары дәрежесі. Альфонс Аллаис – холоримнің белгілі шебері. Міне, Марк Монньеден алынған холорим жұптамасының мысалы:

еврейше

Ежелгі еврей тілінде рифма сирек қолданылған, мысалы, Шығу кітабы 29:35: ועשית לאהרן ולבניו כָּכה, ככל אשר צויתי אֹתָכה (екі рифмалы сөздің бірдей бөлігі /'axa/). Рифм еврей тіліндегі поэзияның тұрақты, тіпті міндетті ерекшелігіне айналды, шамамен 4-ші ғасырда. Бұл Византия империясы кезінде жазылған еврейлердің литургиялық поэзиясында кездеседі. Ғалымдар бұл жайтты жақында ғана Қайыро Генизасында табылған мыңдаған пиюттардың арқасында түсінді. Рифм қағидасы еврей литургиялық поэзиясынан сириялық христиан поэзиясына (арамей тілінде жазылған) көшкен деп болжанады, және осы делдалдық арқылы латын поэзиясына, содан кейін Еуропаның басқа тілдеріне енгізілді. Поляк тіліндегі парокситондық акцентацияға байланысты, әйел рифмалары әрқашан басым болды. Польша рифмасының ережелері 16 ғасырда қалыптасты. Ол кезде тек әйел рифмаларын ғана сөздік өлең жүйесінде қолдануға рұқсат етілді. Силлабо-акценттік метрлерді енгізумен бірге, поляк поэзиясында еркек рифмалары пайда бола бастады. Олар 19 ғасырдың соңында ең танымал болды. Ежелгі поляк поэзиясында (16-18 ғасырлар) ең көп қолданылған рифма схемасы AABBCCDD жұп өлеңі болды, бірақ итальян тілі мен әдебиетін жақсы білетін поляк ақындары басқа схемалармен тәжірибе жасады, оның ішінде оттава рима (ABABABCC) және сонет (ABBA ABBA CDC DCD немесе ABBA ABBA CDCD EE). Мицкевичтің сонетінің метрі – поляк александрині (тридекасиллаб, полякша "trzynastozgłoskowiec"): 13(7+6), ал оның рифмалары әйелдік: [anu] және [odzi].

Ресей

Рифм орыс поэзиясына 18 ғасырда енгізілді. Халық поэзиясы көбінесе рифмасыз болған, әсер үшін дактильдік жол аяқталуына сүйенген. Екі сөздің соңғы буыны басымды дауыссыз дыбыспен аяқталса, олар ғана рифма деп есептеледі, егер олардың алдындағы дауыссыз дыбысы бірдей болса. Дауысты буындар жұбы рифмаласады, тіл білмейтін адамдар оларды бірдей естімесе де. Егер екі буын да рифмасыз болса, онда олар рифма жұбы болып саналмайды. Француз тіліндегідей, формальды поэзияда әдетте еркек және әйел рифмалары кезектесіп келеді. 18 ғасырдың басындағы поэзияда мінсіз рифмалар, сондай-ақ грамматикалық рифмалар қажет болды, яғни зат есімнің соңғы буыны зат есімнің соңғы буынымен, етістіктің соңғы буыны етістіктің соңғы буынымен рифмалануы керек. Мұндай морфологиялық жұрнақтарға негізделген рифмалар қазіргі орыс поэзиясында сирек кездеседі, ал жуық рифмалар жиірек қолданылады. Александр Пушкин мен одан кейінгі орыс ақындарының рифмалау ережелері француз өлеңіне көп қарыз. Владимир Набоковтың «Просодия туралы жазбаларында» баяндалған негізгі ережелер мыналар: Француз тіліндегідей, рифмалар сөздің соңғы немесе алдынан екінші буынына түсетін басымды дыбысқа қарай еркек және әйел рифмаларына бөлінеді. Екі түрлі еркек рифмасы немесе екі әйел рифмасы қатарынан келуі мүмкін емес. Сөздің үшінші буынынан бұрынғы немесе сөз басында басымды дыбысы бар рифмалық схемалар кейбір өлеңдерде кездеседі, бірақ олар ұзын өлеңдерде сирек. Француз тіліндегідей, бірдей айтылатын, бірақ мағынасы әртүрлі екі сөз рифмалануы мүмкін, мысалы, супру́га («әйел») және супру́га («ер»). Дауысты буынмен аяқталатын сөздер (мысалы, вода́) тек дауысты буын алдындағы бірдей дауыссыз дыбысы бар сөздермен ғана рифмалануы мүмкін (мысалы, когда́). Бір дауыстының алдында басқа дауыстымен аяқталатын сөздер, сондай-ақ /j/ алдындағы дауыстымен аяқталатын сөздер бір-бірімен рифмалануы мүмкін: моя́, тая́ және чья рифмаласады. Набоковтың айтуынша, любо́вь («махаббат») сөзінің өзгертілген түрі любви́ үшін ерекше рұхсат беріледі, оны /i/ дауысымен аяқталатын барлық сөздермен рифмалауға болады (мысалы, твои́). Кейбір ақындар, Пушкин сияқты, одан да әрі барып, любви́ сөзін /i/ әрпімен аяқталатын кез келген сөзбен рифмалайды. А және о әріптері (мысалы, жа́ло және Ура́ла) бір-бірімен рифмалануы мүмкін. Көптеген қазіргі орыс тіліндегі адамдар үшін бұл әріптер басымсыз буында /ə/ ретінде бірдей естіледі. Орыс тіліндегі дауыстылардың қысқаруына және аканьеге де қараңыз. Басымсыз буындарда /ɨ/, /ɨj/ және /əj/ дыбыстары шамамен бірдей деп есептеледі: сондықтан за́лы, ма́лый және а́лой сөздерін рифмалауға болады. Набоков /ɨ/ дыбысын /ɨj/ дыбысымен рифмалауды «әдепсіз емес» деп сипаттайды, ал /ɨj/ дыбысын /əj/ дыбысымен рифмалауды «толық дұрыс» деп атайды.

Rhyme was introduced into Russian poetry in the 18th century. Folk poetry had generally been unrhymed, relying more on dactylic line endings for effect. Two words ending in an accented vowel are only considered to rhyme if they share a preceding consonant. Vowel pairs rhyme—even though non Russian speakers may not perceive them as the same sound. Consonant pairs rhyme if both are devoiced. As in French, formal poetry traditionally alternates between masculine and feminine rhymes. Early 18th century poetry demanded perfect rhymes that were also grammatical rhymes—namely that noun endings rhymed with noun endings, verb endings with verb endings, and so on. Such rhymes relying on morphological endings become much rarer in modern Russian poetry, and greater use is made of approximate rhymes. The rules for rhyming used by Alexander Pushkin and subsequent Russian poets owe much to French verse. The basic rules, as laid out by Vladimir Nabokov in his Notes on Prosody, are as follows:

As in French, rhymes are divided into masculine and feminine according to whether the word is stressed on the last or second to last syllable. Two different masculine rhymes or two feminine rhymes cannot normally occur in succeeding lines. Rhyme schemes involving words stressed on the third to last syllable or earlier in the word are found in some poems but are relatively rare, especially in longer poetry. As in French, two words with the same pronunciation but different meanings can be rhymed, e. g., супру́га ("wife") and супру́га ("husband's"). Words ending in a stressed vowel (e. g., вода́) can only rhyme with other words which share the consonant preceding the vowel (e. g., когда́). Words ending in a stressed vowel preceded by another vowel, as well as words ending in a stressed vowel preceded by /j/, can all be rhymed with each other: моя́, тая́ and чья all rhyme. According to Nabokov, a special dispensation is made for любви́, an inflected form of любо́вь ("love"), allowing it to be rhymed with all words ending in a vowel followed by /ˈi/ (e. g., твои́). Some poets, including Pushkin, go further and rhyme любви́ with any word ending in /ˈi/. Unstressed а and о (e. g., жа́ло and Ура́ла) can be rhymed with each other. For most contemporary Russian speakers these letters when unstressed are pronounced identically as /ə/. See also vowel reduction in Russian and akanye. In unstressed syllables, /ɨ/, /ɨj/ and /əj/ are considered more or less equivalent: thus за́лы, ма́лый and а́лой can all be rhymed. Nabokov describes rhyming /ɨ/ with /ɨj/ as "not inelegant" and rhyming /ɨj/ with /əj/ as "absolutely correct".

Санскрит тілі

Бай өлең үлгілері (праса) қазіргі санскрит поэзиясында белгілі бір рөл атқарады, бірақ тарихи санскрит мәтіндерінде олардың маңызы азырақ. Олар пададағы (метрлік табан) орналасуына қарай жіктеледі: адипраса (бірінші буын), двитиякшара праса (екінші буын), антяпраса (соңғы буын) және т.б.

Тамил тілі

Дравид тілдерінде, мысалы тамил тілінде, ерекше ұйқас жүйелері бар. Атап айтқанда, этукай (анафора) деп аталатын ұйқас әр жолдың екінші дауыссыз әрпінде кездеседі. Басқа ұйқастар мен оған байланысты үлгілер монай (аллитерация), тотай (эпифора) және иратай килави (параллелизм) деп аталады. Кейбір классикалық тамил поэзиясының түрлері, мысалы веṇпа, ұйқас үшін өте қатаң грамматикалық ережелерге ие, тіпті оларды контекстсіз грамматика түрінде беруге болады.