Тұтынушы таңдауы теориясы

Кіріспе

Экономиканың бір саласы

Тұтынушы таңдау теориясы – микроэкономиканың тұтынушылардың қалауларын тұтынуға жұмсалатын шығындарға және тұтынушылардың сұраныс қисығына байланыстыратын саласы. Ол тұтынушылардың тұтынудың қалауын (олардың шығындарына шектеу қойылып, олардың басымдықтары бойынша өлшенген) тұтынушылық бюджеттің шектеуіне байланысты пайдалылықты барынша арттыру арқылы қалай барынша арттыратынын талдайды. Тұтынушылардың тауарлардың пайдалылығын бағалауына әсер ететін факторларға: табыс деңгейі, мәдени факторлар, өнім туралы ақпарат және физиологиялық-психологиялық факторлар жатады. Тұтыну логикалық тұрғыдан өндірістен бөлек қарастырылады, себебі екі түрлі экономикалық агент қатысады. Бірінші жағдайда тұтынуды жеке адам анықтайды. Олардың ерекше талғамдары немесе басымдықтары олар тұтынатын тауарлар мен қызметтерден алатын пайдалылық мөлшерін анықтайды. Екінші жағдайда өндірушінің тұтынушыдан өзгеше мақсаты болады, олар өздерінің пайдасына ұмтылады. Бұл өндіруші теориясымен толыққанды түсіндіріледі. Тұтынушы теориясын құрайтын модельдер шектеулі оңтайландыру гипотезасы негізінде жеке сатып алушының болжамды байқалатын сұраныс үлгілерін көрсету үшін қолданылады. Тауардың сатып алынуын (талап етілуін) түсіндіру үшін қолданылатын маңызды айнымалылар: тауардың бірлігіне арналған баға, байланысты тауарлардың бағасы және тұтынушының байлығы. Сұраныс заңына сәйкес, тауардың бағасы өскенде тұтыну деңгейі төмендейді, тіпті тұтынушы жоғары бағаның салдарынан ақшалай өтемақы алған жағдайда да; бұл алмастыру эффектісі деп аталады. Тауардың бағасы өскенде тұтынушылар сол тауардан басқа тауарларға көшуге бейімділік көрсетеді. Егер бағаның өсуіне өтемақы төленбесе, онда бағаның өсуіне байланысты жалпы сатып алу қабілетінің төмендеуі көптеген тауарлар үшін сұраныстың одан әрі төмендеуіне әкеледі; бұл табыс эффектісі деп аталады. Жеке тұлғаның байлығы өскенде көптеген өнімдерге сұраныс артады, бұл сұраныс қисығын барлық мүмкін бағаларда жоғарылатады. Сонымен қатар, адамдардың пікірлері мен шешімдеріне жүйелі бұрмалаушылықтар немесе эвристикалар жиі әсер етеді және шешімдер қабылданатын жағдайға қатты байланысты, шешім қабылдау ортасындағы шағын немесе тіпті күтпеген өзгерістер олардың шешімдеріне елеулі әсер етуі мүмкін. Тұтынушы теориясының негізгі мәселесі келесі кірістерді қабылдайды:
Тұтыну жиынтығы C – тұтынушы тұтына алатын барлық топтамалардың жиынтығы. C топтамалары бойынша басымдық қатынасы. Бұл басымдық қатынасын тұтынушының әрбір топтамадан алатын пайдалылығын сипаттайтын реттік пайдалылық функциясы ретінде сипаттауға болады. Баға жүйесі – әрбір топтамаға баға тағайындайтын функция. Бастапқы қор – тұтынушының бастапқыда иеленетін C-ден алынған топтама. Тұтынушы бастапқы топтамасының барлығын немесе бір бөлігін берілген бағамен сата алады және басқа топтаманы берілген бағамен сатып ала алады. Ол берілген бағалар мен бюджет шегінде пайдалылығын барынша арттыру үшін қандай топтама сатып алу керектігін шешеді.

The theory of consumer choice is the branch of microeconomics that relates preferences to consumption expenditures and to consumer demand curves. It analyzes how consumers maximize the desirability of their consumption (as measured by their preferences subject to limitations on their expenditures), by maximizing utility subject to a consumer budget constraint. Factors influencing consumers' evaluation of the utility of goods include: income level, cultural factors, product information and physio psychological factors. Consumption is separated from production, logically, because two different economic agents are involved. In the first case, consumption is determined by the individual. Their specific tastes or preferences determine the amount of utility they derive from goods and services they consume. In the second case, a producer has different motives to the consumer in that they are focussed on the profit they make. This is explained further by producer theory. The models that make up consumer theory are used to represent prospectively observable demand patterns for an individual buyer on the hypothesis of constrained optimization. Prominent variables used to explain the rate at which the good is purchased (demanded) are the price per unit of that good, prices of related goods, and wealth of the consumer. The law of demand states that the rate of consumption falls as the price of the good rises, even when the consumer is monetarily compensated for the effect of the higher price; this is called the substitution effect. As the price of a good rises, consumers will substitute away from that good, choosing more of other alternatives. If no compensation for the price rise occurs, as is usual, then the decline in overall purchasing power due to the price rise leads, for most goods, to a further decline in the quantity demanded; this is called the income effect. As the wealth of the individual rises, demand for most products increases, shifting the demand curve higher at all possible prices. In addition, people's judgments and decisions are often influenced by systemic biases or heuristics and are strongly dependent on the context in which the decisions are made, small or even unexpected changes in the decision making environment can greatly affect their decisions. The basic problem of consumer theory takes the following inputs:
The consumption set C – the set of all bundles that the consumer could conceivably consume. A preference relation over the bundles of C. This preference relation can be described as an ordinal utility function, describing the utility that the consumer derives from each bundle. A price system, which is a function assigning a price to each bundle. An initial endowment, which is a bundle from C that the consumer initially holds. The consumer can sell all or some of his initial bundle in the given prices, and can buy another bundle in the given prices. He has to decide which bundle to buy, under the given prices and budget, in order to maximize their utility.

Әдептік экономика

Әдептік экономика неоклассикалық тұтынушы таңдау теориясын сынға алды, себебі шындық теорияның өзі анықтай алатыннан әлдеқайда күрделі. Біріншіден, тұтынушылар эвристика қолданады, яғни шешімдерді тым мұқият зерделемей, жалпылама тұжырымдарға келеді. Сонымен қатар, нақты мінез-құлықтың құндылығын анықтауға тырысудың мәні жоқ деп есептеледі. Эвристика – бұл шешім қабылдау процесін жеңілдету үшін кейбір ақпаратты жою немесе елемеу арқылы, баламалардың белгілі бір элементтеріне ғана назар аудару тәсілі. Кейбір эвристикаларды мақсатты түрде және әдейі пайдалану қажет болса, ал кейбіреулерін саналы түрде ойланбастан, салыстырмалы түрде оңай қолдануға болады. Жеке тұлғалардың тұтынуына әдетте жарнама мен тұтыну әдеттері де әсер етеді. Екіншіден, тұтынушылар стандартты пайдалылықты анықтауға күш жұмсамай, әртүрлі нұсқаларды басымдық ретімен бағалайды, бұл ординалдық пайдалылық деп аталады. Үшіншіден, тұтынушының әрқашан рационалды болып, өзінің пайдалылығын барынша арттыратын таңдау жасауы ықтимал емес. Кейде адамдар ақылға сыймас мінез-құлық көрсетеді. Мысалы, импульсивті сатып алу – рационалды таңдау емес. Интернет пен әлеуметтік желілердің дамуы тұтынушылар мінез-құлқының өзгеруіне алып келуі мүмкін, нәтижесінде сатып алу процестері жоспарлы және ақылға қонымды болады. Төртіншіден, адамдар кейбір заттарға ақша жұмсауға тартыншақтап, ақыл-есептеріне сәйкес, «жақсы заттарға» жұмсай алатын сомаға шектеу қояды. Соңғысынан, нарықтағы өнімдерді бөліп қарау оңай емес. Кейбір тауарлар, мысалы, электромобиль немесе тоңазытқыш, сирек сатып алынады және математикалық түрде бөліне алмайды.

Мысал: біртекті бөлінбейтін тауарлар

X және Y деп аталатын екі түрлі біртекті бөлінетін тауарлар бар экономиканы қарастырайық. Тұтыну жиынтығы – бұл барлық жұптардың жиынтығы , мұнда және әрбір жиынтықта X тауарының теріс емес саны және Y таварының теріс емес саны болады. Типтік қалау қатынасын байқалма қисықтарының жиынтығы арқылы көрсетуге болады. Әр қисық тұтынушыға бірдей пайдалылықты беретін жиынтықтарды білдіреді. Типтік пайдалы функция – Кобб-Дуглас функциясы: , ол төмендегі суретте көрсетілген. Типтік баға жүйесі тауардың әр түріне баға тағайындайды, сондықтан жиынтықтың құны жеке тұлға үшін типтік бастапқы мүлік – бұл бекітілген табыс, ол тауарлардың ашық бағаларымен бірге бюджеттік шектеуді білдіреді. Тұтынушы диаграммадағы бюджеттік шектеу сызығының үстінде немесе астындағы кез келген нүктені таңдай алады. Бұл сызық төмен қарай және сызықтық, өйткені ол теңсіздіктің шекарасын көрсетеді. Басқаша айтқанда, екі тауарға жұмсалған сома тұтынушының табысынан кем немесе тең болады. Тұтынушы өзінің бюджеттік шектеуі шегінде қол жетімді ең жоғары пайдалылықты қамтамасыз ететін байқалма қисығын таңдайды. I3 байқалма қисығындағы барлық нүктелер бюджеттік шектен тыс. Осылайша, жеке тұлға үшін ең оңтайлы нүкте I2 байқалма қисығының бюджеттік шектеуге жанасқан жері болып табылады. Осының нәтижесінде жеке тұлға X таварын және Y таварын сатып алады. Байқалма қисығын талдау пайдалы функциясынан басталады. Пайдалы функциясы пайдалылықтың индексі ретінде қарастырылады. Қажеттісі – пайдалылық индексі артықшылықты жиынтықтар тұтылғанда өзгеруі. Байқалма қисығы мен бюджеттік сызық арасындағы жанасу нүктесі – тұтынушының қанағаттануын барынша арттыратын нүкте. Байқалма қисықтары әдетте артықшылықты жиынтықтар тұтылған сайын нөмірленеді, нөмірлердің өсуі байқалма қисықтың артуын көрсетеді. Сандардың нақтылы мәні жоқ; мысалы, егер үш байқалма қисығы 1, 4 және 16 деп белгіленсе, бұл 4-ші байқалма қисықтағы жиынтықтар 1-ші байқалма қисықтағы жиынтықтардан артықшылықты екенін ғана білдіреді. Табыс әсері және баға әсері тауардың бағасының өзгеруі тауардың тұтылуын қалай өзгертетінін түсіндіреді. Тұтынушы таңдау теориясы адамдардың тұтынушы ретінде бағалар мен олардың табысы өзгерген кезде жасайтын сауда-саттықтар мен шешімдерді зерттейді.

Consider an economy with two types of homogeneous divisible goods, traditionally called X and Y. The consumption set is , i. e. the set of all pairs where and Each bundle contains a non negative quantity of good X and a non negative quantity of good Y. A typical preference relation can be represented by a set of indifference curves. Each curve represents a set of bundles that give the consumer the same utility. A typical utility function is the Cobb–Douglas function: , which is shown in the figure below. A typical price system assigns a price to each type of good, such that the cost of bundle is A typical initial endowment for an individual is fixed income, which along with transparent prices of goods implies a budget constraint. The consumer can choose any point on or below the budget constraint line In the diagram. This line is downward sloped and linear since it represents the boundary of the inequality In other words, the amount spent on both goods together is less than or equal to the income of the consumer. The consumer will choose the indifference curve with the highest utility that is attainable within their budget constraint. Every point on indifference curve I3 is outside the budget constraint. As a result the most optimal point for the individual is where the indifference curve I2 is tangent to the budget constraint. As a result, the individual will purchase of good X and of good Y.

Indifference curve analysis begins with the utility function. The utility function is treated as an index of utility. All that is necessary is that the utility index change as more preferred bundles are consumed. The tangent point between the indifference curve and the budget line is the point at which consumer satisfaction is maximized. Indifference curves are typically numbered with the number increasing as more preferred bundles are consumed. The numbers have no cardinal significance; for example, if three indifference curves are labeled 1, 4, and 16 respectively that means nothing more than the bundles "on" indifference curve 4 are more preferred than the bundles "on" indifference curve 1. The income effect and price effect explain how the change in price of a good changes the consumption of the good. The theory of consumer choice examines the trade offs and decisions people make in their role as consumers as prices and their income change.

Бейтарафтық қисығының сипаттамалары

Бейтараптық қисықтары – микроэкономикада тұтынушының бюджеттік шектеулерімен қатар тұтынушының қалауларын графикалық түрде көрсетуге арналған эвристикалық құралдар. Бейтараптық қисық тұтынушыны бірдей қанағаттандыратын екі тауардың әртүрлі комбинацияларын көрсетеді. Мысалы, жоғарыдағы суретте көрсетілгендей, X және Y тауарларының бірегей комбинациясын көрсететін I1 бейтараптық қисығының кез келген нүктесі тұтынушыға бірдей пайда әкеледі. Бейтараптық қисықтардың сипатын түсіндіретін бірнеше негізгі қағида бар. Біріншіден, бейтараптық қисықтар әдетте график түбіріне қарай дөңес болады. Бұл, белгілі бір тұтынушы бір тауарды тұтынуды азайтуға дайын болуы мүмкін, екінші тауарды көбірек тұтыну үшін. Осылайша, бейтараптық қисықтың кез келген нүктесіндегі еңісін көрсететін, шекті алмастыру шамасы (ШАШ), берілген бейтараптық қисықтан төмен қарай жылғанда кемиді. Тұтынушының қалауына байланысты бейтараптық қисықтар әртүрлі пішіндерде болуы мүмкін. Екіншіден, белгілі бір тұтынушы үшін оның бейтараптық қисықтары қиылыспайды. Себебі, бір жеке тұлға үшін тұтынудың бірдей жиынтығы екі түрлі пайданы білдіре алмайды. Үшіншіден, адамдардың бастапқы нүктеден алыс орналасқан бейтараптық қисықтағы тауар жиынтымынан алуға ықтималдығы жоғары. Жоғарыдағы графиктен көрініп тұрғанындай, I3 бейтараптық қисығы тұтынушыға ең жоғары пайданы, ал I1 – ең төменгі пайданы береді. Жоғарыдағы суретте көрсетілген бейтараптық қисықтар дөңес болуы, қиылыспауы және бейтараптық қисық түбірден алшақтаған сайын пайдасының артуы сияқты үш қағидаға сәйкес келеді.

Мысал: жер

Екінші мысал ретінде L үлкен жер иелігінен тұратын экономиканы қарастырайық. Тұтыну жиынтығы – L-дің барлық ішкі жиындары, яғни барлық жер учаскелері. Типтік қалау қатынасын әрбір жер учаскесіне оның жалпы "өнімділігін" (сол жерде өсірілетін астықтың жалпы көлемі) тағайындайтын пайдалылық функциясы арқылы көрсетуге болады. Типтік баға жүйесі әрбір жер учаскесіне оның ауданына сәйкес баға белгілейді. Бастапқы мүлік жиынтығы – тұтынушыға берілген белгілі бір кіріс немесе бастапқы жер учаскесі, оны тұтынушы сату арқылы басқа жер учаскесін сатып ала алады.

Жоқ шығынның әсері

Экономикалық логика заңдарына сәйкес, батқан шығындар және шешім қабылдау ешқандай маңызға ие болмауы керек. Алайда, адамдардың нақты инвестициялық, өндірістік және күнделікті қызметтерінде шешімдерді қабылдағанда батқан шығындарды ескеретін кең таралған иррационалдық байқалады. Жеке тұлғалар үшін батқан шығындар – ағымдағы жағдайларға қарамастан, олар осы тауар немесе қызмет үшін төлегендігіне негізделген шешімдер қабылдау арқылы көрінеді. Мысалы, концертке билет алған адам, билетін босқа жібермеу үшін, дауыл болса да концертке баруы мүмкін. Тағы бір мысал, фитнес-клуб мүшелері үшін әртүрлі төлем кестелері әртүрлі деңгейдегі батқан шығындарға әкеліп, тұтынушылардың фитнес-клубқа бару жиілігіне әсер етеді. Яғни, ай сайын төлеуге қарағанда, сирек төлем (мысалы, тоқсан сайын, жарты жыл сайын немесе жыл сайын) төлем кестесі батқан шығындарды азайтып, психологиялық әсерін төмендетеді, ал айқын батқан шығындар адамдардың фитнес-клубқа баруын күшейтеді. Қорыта айтқанда, осы екі мысалдағы тұтынушылардың мінез-құлқы, шығынның пайдадан үлкен болып көрінетін қағидаға сәйкес келеді.

Уақытша шектеу әсерінің рөлі

Тұтынушы таңдауын зерттеу және түсіну үшін уақыт шектеуінің ролі маңызды. Бұл эффект тұтынушылардың өнім немесе қызметті сатып алу туралы шешім қабылдамас бұрын қолда бар уақытына байланысты. Тұтынушылар әлеуметтік желілер, теледидар, билбордтар және радио арқылы бизнеспен үнемі байланыста болғандықтан, уақыт шектеуі осы тұтынушылардың шешім қабылдау процесіне елеулі әсер ете алады. Бір зерттеуде уақыт шектеуі кезінде сәл ерекшеленетін өнімдер жиынтығынан өнімді таңдау кезінде қатысушылардың есептеу процестерін өлшеу үшін зерттеу жүргізілді. Зерттеу супермаркет сияқты ортада эксперимент арқылы жүргізілді, онда қатысушылардан 3, 9 немесе 16 ұқсас өнімнен экраннан бір тағамды таңдау сұралды. Нәтижелер тұтынушылардың іздеу процесінде көрген өнімдерді оңтайландыруға қабілетті екенін көрсетті, яғни олар "көрген жиынтықтан" оңай таңдау жасай алады. Сондай-ақ, нәтижелер тұтынушылардың гибридтік модельді тұтынушы таңдауы үшін есептеу процесі ретінде жиі қолданатынын көрсетті. Деректер оптималдық немесе қанағаттанарлық модельдерге қарағанда гибридтік модельмен сапалы жағынан үйлеседі. Алайда, бұл импульсивті деректерге сүйену бүгінгі нарықтың толық бейнесін бермейді, өйткені пандемия кезінде тұтынушылар онлайн-саудаға көшуге мәжбүр болды, бұл бәсекелестерді салыстыруды жеңілдетті, саудагерлердің бақылауынан тыс зерттеулер мен пікір алмасуға мүмкіндік берді және өнімге қажеттілікті бағалауды жеке қарқынмен аяқтауға ықпал етті. Бұл уақыт шектеуінің әсері бастапқыда айтылғандай, тұтынушы таңдауын толық бақыламайтындығын көрсетеді. Дегенмен, сатып алудың уақыттық аспектілерін ескеру қажет. Бір зерттеу тұтынушылардың шешімнің шұғыл екендігіне байланысты алдын алуға немесе жаңалыққа ұмтылуға бейім екенін анықтады. Алдын алу көзқарасы – мақсаттардың міндеттемелермен сәйкес болу қажеттілігінен туындайды, ал жаңалыққа ұмтылу – жаңа тәжірибелерді іздеумен байланысты. Сатып алу кезінде тұтынушылар көбінесе алдын алу көзқарасын қабылдаса, сатып алу алыс болғанда жаңалыққа ұмтылу көзқарасы басым болады. Қорытындылай келе, тұтынушы таңдауын түсіндіруде уақыт шектеуінің ролі маңызды. Қашық сауда арқылы уақыт шектеуін ұзарту мүмкіндігі тұтынушыларға көбірек ақпарат негізінде шешім қабылдауға көмектеседі, бірақ сатып алу уақыты келгенде тұтынушылар көбінесе алдын алуға бағытталған ой-пікірлерге түседі.

Highly relevant to the study and understanding of consumer choice is the role of time contraint effects. This effect is related to the available time consumers have before making their decision on whether to buy a product or service and which product or service to buy. With the incessant exposure consumers have to businesses through the avenues of social media, television, billboards and radio, time constraint effects can significantly impact the decision making process of these consumers. A study was conducted to measure the computational processes of subjects when faced with a decision to choose a product from a bundle of slightly differentiated products, whilst faced with a time constraint. The study was conducted through an experiment in which participants were in a supermarket like environment and were asked to pick a snack food item from a screenshot out of a set of either 4, 9 or 16 similar items with a 3 second time window. The results show that consumers are typically good at optimizing items that they have seen within the search process, i. e., they can easily make a choice from the “seen set” of items. The results also show that consumers mostly use the hybrid model as a computational process for consumer choice. The data is most qualitatively consistent with the hybrid model rather than the optimal or satisfying models. This reliance on impulsive data however isn't necessarily representative of today's market, throughout the pandemic consumers where largely forced to use online shopping methods making browsing between competitors easier, allowing for indulgence in research and conversations outside of the retailers control and evaluation of the need for a product to be completed at the individuals pace. This indicates that the time constraint effect may be less controlling of consumers choice than initially discussed. However, important consideration should be made based temporal effects of a purchase. A study found that consumers often fall into a prevention promotion mindset depending on the urgency of a decision. A prevention mindset comes from the need for your goals to align with your responsibilities. A promotion mindset revolves around the experience of new things. When faced with a purchase consumers were found to adopt the prevention mindset however when the purchase was distant a promotion mindset was adopted. In conclusion the role of the time constraint effect on consumer choice is highly relevant when informing consumer choices. With the ability to extend the time constraint by using remote shopping consumers can often make a more informed decision however when the time for purchase arrives consumers often fall into a prevention focus mindset.

Онлайн-қараудың әсері

Онлайн сауда жасау кезінде саудагерлер тұтынушыларды электрондық коммерция сайттары мен әлеуметтік желілер сияқты цифрлық платформаларда өнімдерге қатысты пікірлерін бөлісуге ынталандырады, бұл өз кезегінде басқа сатып алушыларға өнімді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Онлайн тұтынушылардың пікірлері, тұтынушылар сатып алу туралы шешім қабылдамас бұрын өнім туралы ақпарат беруде маңызды рөл атқарады. Бұл пікірлер, тілектерге, қалауларға және мінез-құлқы туралы мәліметтерге толы болғандықтан, тұтынушылар мен бизнес үшін құнды деректер көзі болып табылады. Тұтынушылардың мінез-құлқы мен қалауларын түсіну арқылы бизнес өз қызметтерінің сапасын жақсарту және ұсыныстарын клиенттердің қажеттіліктеріне сәйкес ету үшін стратегиялық жоспарлар әзірлеуге болады. Мысалы, тұтынушылар онлайн іздеу жасағанда, қонақүйлердің бағаларын, орналасқан жерлерін, қызметтерін және басқа да аспектілерін салыстыра алады. Платформа пайдаланушының іздеу тарихы мен қалауларына негізделген жеке ұсыныстарды да ұсына алады. Әрбір қонақүйдің сипаттамаларын ескере отырып, тұтынушылар өз қалаулары мен қонақүйдің көрсеткіштері арасындағы сәйкестікке негізделген хабардар шешім қабылдай алады – бұл классикалық көп атрибутты шешім қабылдау (MADM) мәселесі. Онлайн пікірлерге сөздікке негізделген сезімталдық талдауы енгізіліп, пікірдің сезімталдық көрсеткіші, өнімнің брендтік рейтингі және пікірдің пайдалылығын ескеретін өнімдердің рейтингін жасау үшін қолданылады. Саяхат контекстінде, саяхатшылардың мейрамханаларды таңдағандағы таңдаулары мен мінез-құлқы олардың саяхат мақсатына (мысалы, демалыс, бизнес немесе шытырман оқиғалар) байланысты болады. Зерттеу нәтижелері саяхатшылардың тамақтану мінез-құлқына қатысты әртүрлі қалауларға ие екенін көрсетеді, бұл орта, асүй түрі, баға диапазоны және диеталық шектеулер сияқты факторларға байланысты. Зерттеу мейрамханаларды таңдау процесі туралы маңызды түсініктер ұсынса да, шектеулерді мойындайды және тұтынушылардың қалауларын әртүрлі жағдайларда одан әрі зерттеу үшін басқа зерттеу бағыттарын ұсынады. Дегенмен, онлайн пікірлердің көп саны және шешім қабылдау кезінде әртүрлі атрибуттарды қарастыру қажеттілігі тұтынушылар үшін қиындық тудыруы мүмкін. Көп жағдайда, шынайы пікірлерді жалған пікірлерден немесе маркетингтік мазмұннан ажырату қиын. Сондықтан, тұтынушыларға басқа тұтынушылардың пікірлері мен олардың қалауларына негізделген өнімдерді бағалауға көмектесетін, хабардар таңдау жасауға көмектесетін құралдар мен әдістерді әзірлеу қажет. Жасанды интеллект пен машиналық оқыту алгоритмдерін пайдалану үлкен көлемдегі деректерді саралап, пайдалы түсініктерді алуға және тұтынушыларға жеке ұсыныстар беруге мүмкіндік береді. Қысқасы, онлайн тұтынушылардың пікірлері сатып алушылар мен бизнес үшін маңызды ресурс болып табылады. Осы ақпаратты пайдалану арқылы бизнес тұтынушылардың қалауларын жақсырақ түсіне алады, ұсыныстарын жақсарта алады және тұтынушылардың қанағаттануын арттыра алады. Тұтынушылар үшін жинақталған, маңызды және сенімді ақпаратқа қол жеткізу олардың шешім қабылдау процесі мен жалпы онлайн сауда тәжірибесін жақсарта алады.

During the online shopping process, retailers encourage customers to share their product reviews on digital platforms such as e commerce websites and social media, which in turn helps other shoppers to have a better understanding of the product. Online consumer reviews play a crucial role in providing product information before consumers make a purchase decision. These reviews, full of desires, preferences and behavioural insights, are a valuable source of data for both consumers and businesses. By understanding consumer behaviour and preferences, businesses can develop strategic plans to improve the quality of their services and tailor their offerings to better meet the needs of their customers. For example, when consumers do an online search for hotels, they can compare prices, locations, services and other aspects of various potential hotels on the site. The platform can also provide personalised recommendations based on a user's search history and preferences. Based on the attributes listed for each hotel, consumers can make an informed decision that is influenced by the consistency between their perceived hotel performance and their preferences – a classic multi attribute decision making (MADM) problem. Vocabulary based sentiment analysis is incorporated into online reviews to create product rankings that take into account the sentiment score of the review, the brand ranking of the product and the usefulness of the review. In the context of travel, travellers' choices and behaviours when selecting restaurants are heavily influenced by their travel classification or purpose, such as leisure, business or adventure. The study's modelling results suggest that travellers show diverse preferences in terms of dining behaviour, depending on factors such as environment, type of cuisine, price range and dietary restrictions. While the study provides valuable insights into restaurant decision making, it also acknowledges limitations and suggests other directions for research to further explore consumer preferences in various contexts. However, the sheer volume of online reviews and the need to consider various attributes when making decisions can be overwhelming for consumers. In many cases, it can be a challenge to discern genuine reviews from fake ones or marketing driven content. Therefore, tools and methods must be developed to help consumers make informed choices by helping them rank product candidates based on other consumers' reviews and their preferences. The use of artificial intelligence and machine learning algorithms has the potential to help sift through large amounts of data, extract useful insights and provide personalised recommendations to consumers. In short, online consumer reviews are an important resource for shoppers and businesses alike. Using this information can help businesses better understand consumer preferences, improve their offerings and ultimately increase customer satisfaction. For consumers, having access to aggregated, relevant and trustworthy information can greatly enhance their decision making process and overall online shopping experience.

Баға өзгеруінің әсері

Байқамау қисықтары және бюджеттік шектеу бюджеттік шектеудегі өзгерістердің әсерін болжау үшін қолданылуы мүмкін. Төмендегі графикте Y тауарының бағасының өсуінің әсері көрсетілген. Егер Y тауарының бағасы өссе, бюджеттік шектеу өзгереді. X тауарының бағасы өзгермегендіктен, егер тұтынушы тек X тауарын сатып алуды қаласа, ол X тауарының сол мөлшерін сатып ала алады. Екінші жағынан, егер тұтынушы тек Y тауарын сатып алуды қаласа, Y тауарының бағасы өскендіктен, ол Y тауарынан кемірек сатып ала алады. Енді X және Y тауарларын тұтыну Y тауарының бағасының өзгеруін ескере отырып қайта бөлінеді. Олардың пайдасын барынша арттыру үшін, тұтыну жиынтығы ең жоғары байқамау қисығына жанасатын болады. Бұл тұтыну жиынтығы қазір (X1, Y1) болады, бұл төмендегі суретте көрсетілген. Нәтижесінде, Y тауарының сатып алынған мөлшері Y2-ден Y1-ге, ал X тауарының сатып алынған мөлшері X2-ден X1-ге ауысты. Егер Y тауарының бағасы төмендесе, бюджеттік шектеу өзгереді, және тұтынушылардың пайдасын барынша арттыратын ең жоғары байқамау қисығы I2-ден I3-ке ауысады. Егер осы қисықтар Y тауарының әртүрлі бағалары үшін салынса, Y тауарына сұраныс қисығын құруға болады. Төмендегі диаграмма Y тауарының бағасы өзгере қалғандағы сұраныс қисығын көрсетеді. Сонымен қатар, егер Y тауарының бағасы тұрақты болса және X тауарының бағасы өзгерсе, X тауарына сұраныс қисығын құруға болады.

Кемелді алмастырушылар

Толық алмастырғыш – бұл қандай да бір тауар немесе қызметтің орнына дәл сол мақсатта қолданыла алатын тауар немесе қызмет. Бірін-бірі толық алмастыратын өнімдердің бейтараптық қисығында (оң жақтағы суретте көрсетілгендей) түзу сызықтар болады. Бұл бір тауардың салыстырмалы пайдалылығы екінші тауардың салыстырмалы пайдалылығымен бірдей екенін, олардың санына қарамастан, көрсетеді. Толық алмастырғыштардың мысалы – Coca Cola мен Pepsi Max. Бұл өнімдерді толық алмастырғыш деп санайтын тұтынушы өзінің барлық бюджетін тек біреуіне немесе екіншісіне жұмсауға дайын болады.

Керемет көмекші

Кемелдікті толықтыратын тауар немесе қызмет – бұл оның тартымдылығы, толықтыратын тауардың танымалдылығы артаған сайын өсетін тауар немесе қызмет. X және Y тауарлары арасындағы қатынас, тұтынудың өзге тұтынуға тәуелділігімен қатар, бір-біріне табиғи түрде байланысты. Кемелдікті толықтыратын өнімдер графикалық түрде бір-біріне тік бұрышпен орналасқан екі сызықты бейтараптық қисығында көрсетіледі (оң жақтағы суретте көрсетілгендей). Бұл, бір тауарға деген сұраныс пен тұтыну екінші тауармен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Яғни, бір тауардың тұтынуы артса, толықтыратын тауардың тұтынуы да артады. Толықтыратын тауарлардың мысалы оң жақтағы суретте көрсетілген. Сол және оң жақ аяқ киімдері кемелдікті толықтыратын тауарлар деп есептелуі мүмкін, өйткені сол және оң жақ аяқ киімдерінің сатылым арақатынасы 1:1-ден ешқандай айтарлықтай өзгеріссіз қалады.

Пайдалану құны

Маркстің саяси экономиканы сынаған еңбектерінде кез келген еңбек өнімінің құны мен тұтыну құны болады, ал егер ол нарықта тауар ретінде саудаланса, онда ол айырбас құнына ие болады, көбінесе ақшамен өлшенген баға түрінде. Маркс тауарлардың саудаға түсуінің жалпы пайдалылығы бар екенін мойындайды, яғни адамдардың оларға деген қажеттілігін, бірақ ол мұның өзі олар өндірілген және сатылған экономиканың ерекшелігі туралы ештеңе көрсетпейді деп санайды.

Еңбек пен демалыс арасындағы тепе-теңдік

Тұтынушы теориясы еңбек пен бос уақытты алмастыруды қарастырғанда да маңызды, бұл бізге тұтынушылардың қалаулары мен шектеулеріне негізделген таңдауларды қарауға мүмкіндік береді. Бұл талдауда еңбек пен демалыс екеуі де тауарлар болып саналады. Тұтынушының уақыты шектелгендіктен, ол демалысты (тұтыну үшін табыс әкелмейді) және еңбекті (тұтыну үшін табыс әкеледі) таңдауға мәжбүр. Осы әдіс арқылы олардың шешімдерінің мүмкіндік құны тұтынушылардың әрекеттерін анықтай алады. Тұтынушы таңдау теориясының бұрынғы моделі тек шағын өзгерістермен қолданылады. Біріншіден, жеке адамның бөлуге арналған уақытының жалпы көлемі оның "уақыт қоры" деп аталады және көбінесе T деп белгіленеді. Еңбекке (L) және демалысқа (ℓ) бөлінетін жеке адамның мөлшері T-мен шектеледі:

Тұтыну (C), яғни адам ала алатын тауарлар немесе қызметтердің мөлшері, таңдалған еңбектің көлемі, еңбек сағатына төленетін жалақыға (көбінесе w деп белгіленеді) көбейтілуімен анықталады. Осылайша, адам тұтынатын мөлшер:

Осылайша, егер тұтынушы демалысты таңдамаса, онда және осы еңбек-демалыс сауда-саттық моделінде, алмастыру эффектісі мен табыс эффектісі әлеуметтік төлемдер, еңбек салығы немесе салық жеңілдіктері салдарынан болатын түрлі өзгерістерді талдау үшін қолданылуы мүмкін. Еңбек пен демалыс арасындағы сауда-саттыққа тұтынушылардың нормалары, қалаулары және басқа да экономикалық емес факторлар да әсер ететінін атап өту маңызды. Сондықтан, осы қатынастың нақты қолданылуы тұтынушылардың мінез-құлқындағы қателіктерді болдырмау үшін жоғарыда аталған факторларды түсінумен негізделуі керек.