Кіріспе

Қызыл-сары түсті цитрус жемісі цитрус жемісі Индонезия қаласы Мандарин – бұл қызыл-сары түсті цитрус жемісінің бір түрі, ол Citrus reticulata, мандарин апельсіні немесе Citrus tangerina атауымен тығыз байланысты түр ретінде немесе мандарин апельсінінің сорттарының будандастырылуы (Citrus × tangerina) ретінде қарастырылады, оған шамалы помело қосылған.

Этимология

Оксфорд ағылшын сөздігінде (OED) көрсетілгендей, "мандарин" сөзі бастапқыда "Танжер қаласына қатысты немесе Танжерде туған" деген мағынадағы сөйкес сөз болған, Танжер – Гибралтар бұғазында орналасқан Марокко порты, сондай-ақ "Танжердің тұрғыны" деген мағынаны да білдірген. Бұл атау алғаш рет Марокконың Танжер қаласынан келген, мандарин түрі ретінде сипатталған жеміске қолданылған. OED 1710 жылы Аддисонның "The Tatler" еңбегінен, сондай-ақ 1800 жылдардағы ұқсас мысалдардан осы қолданысқа сілтеме жасайды. Бұл сөйкес сөз бұрын ғылыми тұрғыдан "Citrus nobilis var. tangeriana" деп аталған, Танжер аймағында өсетін жеміске қатысты қолданылған. Осы қолданыс 1800 жылдары пайда болған.

Таксономия

Танака жіктелу жүйесі бойынша Citrus tangerina жеке түр деп есептеледі. Свингл жүйесінде мандариндер (C. reticulata) мандариннің бір тобының сорттары болып саналады. Олардың арасындағы айырмашылық кейде тек ауруға төзімділікте ғана болады. Қазіргі кезде бұл термин кез келген қызғылт-сары мандаринге (және кейбір елдерде мандаринге ұқсас гибридтерге, оның ішінде кейбір тангорларға) қолданылады.

Сипаттама

Мандариндер апельсиндерге қарағанда кішірек және дөңгелек келмейді. Дәмі апельсинге қарағанда аз қышқыл, сондай-ақ тәттірек және күштірек болады деп есептеледі. Піскен мандарин тығыз, сәл жұмсақ, терісі кедір-бұдыр, терең ойықтары жоқ және апельсин түсті болады. Қабығы жұқа, аздап ащы ақ мезокарппен жабылған. Бұл белгілердің барлығы мандариндерге тән. Мандариннің ең жақсы маусымы күзден көктемге дейін жалғасады. Мандариндерді көбінесе қабығын аршып, қолмен жейді. Жаңа жемістер салаттарға, десерттерге және негізгі тағамдарға қосылады. Қабығын жаңа немесе кептірілген күйінде пісіру және сусындарға хоштандыру үшін пайдаланады. АҚШ-та жаңа мандарин шырыны және қатырылған шырын концентраты кеңінен қолжетімді.

Номенклатура және сорттар

+ Мандарин өндірісі – 2021 жылғы ел өндірісі (миллион тонна) 25.0 2.0 1.8 1.2 1.08 1.05 1.0 Әлем 42.0

Мандарин алғаш рет Америкада Флорида штатының Палатка қаласындағы Майор Атвей есімді адам тарапынан жеке дақыл ретінде өсіріліп, өңделді. Атвей оларды Мароккодан (әсіресе оның үшінші ірі қаласы Танжерден) әкелгені айтылады, содан осы қаланың атымен мандарин деп атала бастады. 1843 жылы Майор Атвей өз бауларын Н. Х. Мораньге сатты, осылай Морань мандаринінің атына екінші бөлігі қосылды. Морань мандаринінен шыққан тұқымнан ең көне және танымал американдық сорттардың бірі – Данси мандарині (қабығын оңай ашатын, жұмсақ мандарин, балалар апельсині) өсіп шықты. Данси қазіргі кезде коммерциялық мақсатта кеңінен өсірілмейді, себебі оны сақтау және тасымалдау қиын, Alternaria саңырауқұлағына шалдығады және жылдар бойынша өнімділігі өзгереді. Данси мандарині жеке тұтыну үшін әлі де өсіріледі, сондай-ақ Данси гибридтері коммерциялық мақсатта өсіріледі. 1970 жылға дейін Данси АҚШ-та ең көп өсірілген мандарин болды, ал оның танымалдылығы "мандарин" терминінің маркетингтік атау ретінде қолданылуына әкелді. Флорида мандарин және оның гибридтерін сату және реттеу мақсатында мандарин ретінде жіктейді; сонымен қатар Sunbursts (ерте пісетін күрделі мандарин-апельсин-грейпфрут гибриді) де бар. Сондай-ақ, үш түрлі гибрид (5/8 мандарин, 1/4 апельсин және 1/8 грейпфрут) – Fallglo да өсіріледі.

Өндіріс

2021 жылы мандариннің (мандарин мен клементинді қоса алғанда) әлемдік өндірісі 42 миллион тоннаны құрады, оның 60% Қытайда өндірілді (кесте).

Тамақ

Мандариндердің құрамында 85% су, 13% көмірсулар және май мен ақуыздың өте аз мөлшері бар (кесте). Микроэлементтердің ішінде тек С витаминінің ғана мазмұны айтарлықтай жоғары (күнделікті қажетті мөлшердің 32%), ал қалған барлық қоректік заттардың мөлшері төмен.