Карелия тілі: тарихы, диалектілері мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Карелияның фин тілі, Ресей мен Финляндияда

| notice = ДА
| map = 2.2a Карел және Людик дәстүрлі.png
| mapcaption = 20 ғасырдың басындағы карел және людик тілдерінің таралуы

Карел тілінің бірде-бір стандартты түрі жоқ, сондықтан карел тілі үш үлкен диалектінің тобы болып табылады. Үш үлкен диалект – Солтүстік карел (Ақ теңіз карел), Оңтүстік карел, Олонец карел (Ливви карел) және Тверь карел. Людик карел де жазуда кездеседі. Барлық нұсқалары латын әліпбиіне негізделген карел әліпбиімен жазылады, бірақ бұрын кириллица қолданылған. Әр автор өз диалектісіне сәйкес карел тілінде жазады.

Жіктеу

Карел тілі урал тілдерінің фин тілдері тобына жатады және фин тілімен тығыз байланысты. Фин және карел тілдерінің ортақ түбі темір дәуірінде Ладога көлінің жағасында сөйленген протокарел тілінде. Карел тілі фин тілінің шығыс диалектілерімен бір диалектілік континуумды құрайды. Бұрынғыда кейбір фин тіл білімі мамандары карел тілін фин тілінің диалектісі деп санаған, кейде ескі фин әдебиетінде «Raja Karjalan murteet» («Шекаралық карел диалектілері») деп аталған, бірақ қазіргі таңда карел тілі жеке тіл ретінде қарастырылады. Карел және фин тілдерінен өзге, фин тілдері тобына эстон тілі және Балтық теңізі маңындағы аз санымен сөйленетін тілдер де кіреді.

Қолданылуы

Карель тілі – жойылу қаупі төніп тұрған тіл, оның сөйлеушілерінің 45%-ы 65 жастан асқан, ал шамамен 1%-ы 15 жасқа дейін. Карелия Республикасының көп бөлігі бұл тілді білмейді немесе қолданбайды, тілді қолданушылардың саны шамамен 43%-ты құрайды.

Географиялық таралуы

Ресейде карель тілінде шамамен 13 880 адам сөйлейді (2020), бірақ жақындағы бағалаулар бойынша тілді тіпті аз білетін адамдардың саны 30 000-ға жетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қозғалыс және ішкі миграция салдарынан карельдер қазір Финляндияның барлық аймақтарында шашырап орналасқан, ал карель тілі ендігіде жергілікті қауымдастықтың тілі ретінде қолданылмайды.

Ресми мәртебесі

Карелия Республикасында карель тілі азшылық тілі ретінде ресми мәртебеге ие, ал Тверь облысындағы карельдер ұлттық-мәдени автономияға ие, ол мектептерде және бұқаралық ақпарат құралдарында карель тілін қолдануға кепілдік береді. Финляндияда карель тілі Еуропалық өңірлік немесе азшылық тілдері хартасы шеңберіндегі өңірлік емес ұлттық азшылық тілі ретінде ресми мәртебеге ие.

Орфографиялық

Карел тілі фин тіліне ұқсас орфографиямен жазылады. Дегенмен, карел тілінің кейбір ерекшеліктері, соның ішінде орфографиясы, фин тілінен өзгеше: карел тіліндегі сибилянттар жүйесі кең, ал фин тілінде тек біреуі бар: фонемалық дыбысталу болады. Карел тілінде палаталдану сақталады, әдетте апострофпен белгіленеді (мысалы, d'uuri). Кейбір мәтіндерде 'ü' әрпі 'y' әрпінің орнына қолданылуы мүмкін. 'c' әрпі кейде 'ts' орнына қолданылса да, көбінесе 't' дыбысын білдіреді. 'c' әрпі орыс тілінен алынған сөздерде жиі кездеседі. Сибилянттар әрпінің тіркесімі Alt. IPA Олонец карел тілі Твер карел тілі Карел тілі (Солтүстік) Фин тілі č ch čoma, seiče šoma, šeiččimen šoma, šeiččemen soma, seitsemän s s se že še se se se š sh nišku niška niska z z tazavaldu tažavalda tašavalta tasavalta ž zh kiža, liedžu kiza, liedžu kisa kisa, lie(t)su

/c/ және /č/ дыбыстарының ұзындық деңгейлері болатынын ескеріңіз, бұл стандартты фин тілінде кездеспейді. Мысалы, «Калевалада» Лённроттың орфографиясы metsä : metsän түпнұсқа материалдың шындығында , аффрикаттың палаталдануымен жасырылғанын көрсетеді. Дегенмен, нақты ерекшеліктер диалектіге байланысты. Yleiskielen ts:n murrevastineet бетіне қараңыз. Карел тілі шын мәнінде дыбысын дауысты альвеолярлық үскірік ретінде қолданады. (Фин тілінде z әрпі «Z» әрпінің шетелдік жазылуы болып табылады.) , және дыбыстары дауысталуы мүмкін. (Фин тілінің көптеген диалектілерінде олар дыбыссыз , , және дыбыстарынан ажыратылмайды. Сонымен қатар, Карелияда, Солтүстік Карелиядан басқа, дауысты консонанттар тек қана фин тіліндегідей қарыздан емес, сонымен қатар жергілікті сөздерде де кездеседі.) č, š және ž дыбыстары карел тіліне тән, бірақ фин тіліне емес. Фин тілінде сөйлейтіндер және дыбыстарын , және (орталық) немесе (бастапқы) дыбыстарынан ажыратпайды. Мысалы, жергілікті карел тіліндегі kiza, šoma, liedžu және seičemen сөздері стандартты фин тілінде kisa, soma, lietsu және seitsemän болып табылады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Барлық басқа фин тілдері сияқты, карель тілі де прото-фин тілінен тараған, ал прото-фин тілі өз кезегінде прото-ұрал тілінен тараған. Карель тілінің диалектілерінің ең соңғы атасы – 9 ғасырда Ладога көлінің батыс жағасында сөйленген тіл түрі, ол ескі карель (фин. muinaiskarjala) деп аталады. Карель тілі әдетте шығыс фин тілдері тобына жатқызылады. Кейбір болжамдар бойынша, кейінгі прото-фин тілі үш диалектіге дамыған: Батыс Финляндияда қолданылған солтүстік диалекті; қазіргі Эстония және солтүстік Латвия аумағында сөйленген оңтүстік диалекті және оңтүстік диалектіден шығысқа қарай сөйленген шығыс диалекті. 6 ғасырда шығыс диалекті Ладога көлінің батыс жағалауына келген, ал 9 ғасырда солтүстік диалекті де сол аймаққа жеткен. Осы екі диалекті бірігіп, ескі карель тілін құрады.

Орта ғасырлар

13 ғасырдың соңына қарай көне карел тілінде сөйлейтіндер Финляндияның шығысындағы Саво аймағына жетіп, Батыс Финляндия халқымен көбірек араласа бастады. 1323 жылы Нотеборг шарты бойынша Карелия Швеция мен Новгород арасында бөлінді, бұл протокарел тілінің ұрпақтарын біртіндеп бөліп, алыстатуды бастады. Швецияның билігіндегі аймақтарда көне карел тілі фин тілінің диалектілеріне – савон және оңтүстік-шығыс диалектілеріне айнала бастады. №292 қайың қабығындағы хат – фин тілдерінің ең көне мәлім құжаты. Құжат 13 ғасырдың басына жатады. Ол 1957 жылы Артемий Арциховский басқарған советтік экспедициясы Новгородтың сол жағалауындағы Нерев қазбаларында табылған. Құжатта қолданылған тіл – Олонец Карелиясында сөйленген карел тілінің диалектісінің ежелгі түрі деп саналады. Кейінірек жазылған №403 қолжазба (14 ғасырдың екінші жартысы), салық жинаушыға тиесілі болса керек, карел тіліндегі сөздердің қысқаша сөздігін және олардың аудармаларын қамтиды. Новгород билігіндегі аймақтарда прототіл карел тіліне дамуына мүмкіндік берді. 1617 жылы Новгород Столбово шарты бойынша Карелияның бір бөлігін Швецияға жоғалтты, бұл карел тілінде сөйлейтін халықты өз үйлерінен қашуға мәжбүр етті. Осының нәтижесінде Тверь және Валдай аймақтарында карел тілінде сөйлейтін халық пайда болды.

Кеңес дәуірі

1921 жылы Кеңес үкіметі тұсында өткен алғашқы Карелиялық съезде фин тілі немесе карелия тілінің жаңа "Карелия еңбек коммунасының" (Karjalan Työkommuuni, Карялан тыöкоммууни кириллицада) ресми тілі болуы мәселесі талқыланды. Кеңес Карелиясына көшіп келген фин коммунистері және Солтүстік Америкадан келген финдер саяси пікірсайыста басымдық танытты, себебі олар жергілікті карельдерге қарағанда көбінесе жақсы білім алған еді. Олар фин тілін қолдауды қалаған, ол 80 жыл бойы Финляндияның түрлі диалектілеріне негізделген стандартизация кезеңінен өтті – ал финдер карелия тілін жай ғана фин диалектілері деп қарастырды. Нәтижесінде фин тілі ресми "жергілікті" тіл ретінде бекітілді. Фин тілін кеңінен таратудың қарқынды бағдарламасы басталды, бірақ ол "карелиялау" деп аталды, және Кеңес Карелиясының барлық аймақтарында фин тіліндегі мектептер ашылды. Газеттер мен әдеби журналдар құрылды, орыс әдебиеті фин тіліне аударылды, ал фин тілінде Кеңес Карелиясынан шыққан көптеген әдебиеттер жарияланды. Хорват әншісі Юрика Попович 1999 жылы "H.O.T. Hold On To Your Tradition" әніне Тильна Толваненмен бірлесіп сөз жазды, оның бір бөлігі карелия тілінде болды.

Карель тіліндегі ақпарат құралдары

"Ома муа" Олонец карел тілінде жарық көреді. "Vienan Karjala" Солтүстік Карелия диалектісінде жарық көреді. "Кариэлан шана" Тверь карел тілінде жарық көреді. Karjal Žurnualu – Финляндиядағы Karjalan Kielen Seura ұйымы басып шығаратын, ай сайын жарық көретін карел тіліндегі журнал. Yle Uudizet karjalakse – Карел тіліндегі жаңалықтар мақалалары мен апталық радио жаңалықтар бағдарламасын Финляндия радио хабар тарату компаниясы жариялайды.