Кіріспе

Ресейдің Астрахань облысының әкімшілік орталығы.

Этимология

Атауы Хаштарханның бұрмалануы, өзінің бұрмалануы Хаджи Тархан – ортағасырлық жазбаларда кеңінен кездесетін атау. Тархан, мүмкін түркі-моңғолдық титул, "үлкен хан" немесе "патша" деген мағынаны білдірсе, хаджи немесе хаджжи – Меккеге қажылық жасаған адамға берілетін атақ. Екеуі де "Меккеге барып қайтқан патша" дегенді білдіреді. Қала, жас қарақұл қойларының терілеріне, әсіресе олардан жасалатын дәстүрлі бас киімдерге атын берген. Жергілікті жұрт арасында қала Астра деп аталады. Тағы бір кең таралған лақап аты – Каспий астанасы.

Ортағасырлық тарих

Астрахань Волга өзенінің дельтасында орналасқан, онда бекіреш және экзотикалық өсімдіктер көп. Бұрын осы құнарлы аймақта Хазария мен Алтын Орданың астаналары болған. Астраханды саяхатшылар 13 ғасырдың басында Хацитархан деп атаған. 1395 жылы Алтын Ордамен соғысқан кезде Тамерлан оны толығымен өртеп жіберді. 1459-1556 жылдары Хацитархан Астрахан татарларының Астрахан хандығының астанасы болды. Археологтар бұл ортағасырлық елді мекеннің қираған қалдықтарын қазіргі қаладан 12 шақырым жоғарыда тапты. 1324 жылы танымал бербер мұсылман саяхатшысы Ибн Баттута өзінің туған қаласы Танжерден (қазіргі Марокко) Меккеге қажылық сапарына шықты. 7500 мильді (12070 км) құрайтын, шамамен 29 жылға созылған саяхаты барысында Баттута көптеген жаңа мәдениеттермен танысты. Ол саяхатында өткен нақты бір ел – Шыңғыс ханның ұрпақтары басқарған Алтын Орда, ол Ресейдің оңтүстігіндегі Волга өзенінде орналасқан; Баттута оны Атал өзені деп атады. Ол Атал өзенін "дүниедегі ең ұлы өзендердің бірі" деп сипаттайды. Қыс мезгілінде хан Астраханда тұрады. Судың мұзық болуына байланысты, Өзбек хан Астрахан халқына тоңған өзенге көптеген шөп будаларын төсеуді бұйырды. Ол мұның арқасында адамдар мұз үстінде қауіпсіз жүре алады деп ойлады. Баттута мен хан Константинопольге сапарлау туралы сөйлескенде, хан оған рұқсат берді, сосын Баттутаға 1500 динар, көптеген жылқылар және құрмет киімі сыйлады. 1556 жылы хандықты Иван Грозный басып алды, ал 1558 жылы Волгаға қарап тұрған тік төбеде жаңа бекініс, яки кремль салдырды. Осы жыл қазіргі қаланың негізі қаланған жыл ретінде саналады. 1569 жылы орыс-түрік соғысы кезінде Астраханды османдықтар қоршап алды, бірақ тәртіпсіздікке ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Бір жыл өткен соң Осман сұлтаны Астраханға деген талаптарынан бас тартып, Волга өзенін ресейлік кемелер үшін толығымен ашты. Осман империясы әскери тұрғыдан жеңілгенімен, Орталық Азиядан келген мұсылман қажылары мен саудагерлеріне қауіпсіз өтуді талап етті, сондай-ақ Терек өзеніндегі орыс бекінісін бұзуды талап етті. 17 ғасырда қала Ресейдің Шығысқа қарайтын қақпасы ретінде дамыды. Армения, Сафави Персиясы, Моғол Үндісі және Хива хандығынан келген көптеген саудагерлер қалаға қоныстанды, осылайша қалаға халықаралық сипат берді.

Қазіргі тарих

1670-1671 жылдары он жеті ай бойы Астраханды Стенка Разин және оның қазақтары басып ұстады. Келесі ғасырдың басында Ұлы Петр мұнда кеме жасау шебін салып, Астраханды Парсыға қарсы әскери қимылдарының базасына айналдырды. Қала 1707 жылдан бастап Булавин көтерілісі кезінде Кондратий Булавинның қазақтарымен ұсталды, бірақ келесі жылы олар жеңіліске ұшырады. Осыған дейін бірнеше жыл бұрын Калмык ханы кремльді шабуылға алған болатын. 1717 жылы Астрахан губернаторлығының орталығы болды, ал алғашқы губернаторлары Артемий Петрович Волынский мен Василий Никитич Татищев болды. Алты жылдан кейін Астрахан Ресейдің Орталық Азияға жасаған алғашқы жорығының базасы ретінде қызмет етті. 1702, 1718 және 1767 жылдары қала өрттен қатты зардап шекті; 1719 жылы Сафавид парсылары қаланы тонады; ал 1830 жылы холера тұрғындардың көп бөлігін мерт етті. 1941 жылы Кеңес Одағына жасалған неміс шабуылы – «Барбаросса» операциясы кезінде Астраханнан Архангельскке дейінгі АА желісі неміс әскери операциялары мен оккупациясының шығыс шегі болуы тиіс еді. Алайда, Германия екі қаланы да, Мәскеуді де басып алған жоқ, сондықтан бұл жоспар іске аспады. 1942 жылдың күзінде Астраханның батысындағы аймақ «Көк шегініс» (Case Blue) шабуылы кезінде, Сталинград шайқасына әкелген неміс Вермахтының Кеңес Одағына басып кірген ең шығыс нүктелерінің біріне айналды. Германияның А армиялық тобының жеңіл брондалған күштері Астраханға 35 км-ге дейін барлау миссияларын жүргізіп, кейін шегінді. Осы кезеңде Люфтваффеге қарасты KG 4 және KG 100 бомбалаушылық қанаттарының бөлімдері Астраханға шабуыл жасап, бірнеше әуе шабуылдарын жүргізіп, қаланың мұнай терминалдары мен портын бомбалады. 1943 жылы Астрахан РСФСР құрамындағы Кеңес облысының орталығы болды. Облыс 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін тәуелсіз Ресей Федерациясының құрамындағы ұлттық провинция ретінде сақталды. Қазіргі таңда Астрахан – Ресейдің Волга аймағындағы ірі өнеркәсіптік орталық, халқы 500 000-нан астам. Шамамен 400 жыл бұрын басталып, бүгінге дейін жалғасып келе жатқан Астрахан Ресейдің балық өңдеу орталығы болып табылады. Балық нарығы қала экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Каспий теңізінің ортақ шекарасының арқасында Астрахан Ресей мен Әзербайжан арасындағы қарым-қатынастарда маңызды рөл атқарады. Әзербайжан үкіметі қаланың әл-ауқатын арттыруға көп инвестиция жасағандықтан, Астрахан екі ел арасындағы достықтың символы болып қалыптасты. 2010 жылы Әзербайжанның қаржылай көмегімен «Достық көпірі» аталған көпір салынды. Сонымен қатар, Әзербайжан үкіметі ұлттық көшбасшы Гейдар Әлиевтің есімімен аталатын №11 мектепті және «Арман» балалар ойын-сауық орталығын демеушілік етті. Бұдан басқа, Астрахан қаласының орталығында екі ел арасындағы достыққа арналған саябақ салынды. Соңғы 5 жылда Әзербайжанның жоғары деңгейдегі делегациялары бірнеше рет Астраханға келді. 2012 жылғы қала әкімі сайлауында заңбұзушылықтар болды деп айтылып, «Біріккен Ресей» партиясының үміткері жеңіске ие болғаннан кейін, 2011-2012 жылғы Ресейдегі наразылықтарды ұйымдастырушылар жеңілген үміткер Олег В.Шейнді аштыққа шақырды. Реформа қозғалысын қолдаған белгілі тұлғалардың қолдауымен 14 сәуірде өткен митингке 5000-ға жуық адам жиналды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Астрахань – облыстың әкімшілік орталығы. Әкімшілік-территориялық бөлініс шеңберінде ол Астрахань облысының облыстық маңызы бар қаласы ретінде, аудандармен бірдей мәртебедегі әкімшілік бірлік ретінде құрастырылған. Муниципалдық бөлініс ретінде Астрахань облысының облыстық маңызы бар қаласы Астрахань қалалық округі болып табылады. Астрахань қаласы төрт әкімшілік ауданға бөлінеді: Кировский, Ленинский, Советский және Трусковский.

Дін

Астрахан – Ресей Православ шіркеуінің метрополияларының бірінің және (Астрахан мен Енотаевка секілді) епархияларының архиепископтық орталығы. Оның басқа бір ғана суфраган епархиясы – Ахтубинск. Католик қауымы да бар, олар Марияның көтерілуі шіркеуімен (Астрахан) қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, Астрахан татарлары және басқа мұсылмандардан құралған ірі мұсылман халқы да бар. 1777 жылы ақ мешіт салынды, ал 1907–1909 жылдары Баку мешіті тұрғызылды.

География

Қала Волганың екі жағасында, Волга дельтасының жоғарғы бөлігінде, Каспий теңізінен 100 шақырым қашықтықтағы Каспий маңы ойпатының он бір аралында жатыр. Теңіз деңгейінен 28 метр төменде орналасқандықтан, ол Ресейдегі ең төмен қала болып табылады.

Климат

Астраханьда суық қыстар мен ыстық жаздармен бірге орташа континенталды "Аралия" жартылай құрғақ климат (Кёппен климаттық жіктелімі: BSk) бар. Астрахань – Еуропадағы ең құрғақ қалалардың бірі. Жауын-шашын аз, бірақ жыл бойы біркелкі таралады, алайда ыстық маусымда (жылдың ең ыстық алты айы) жауын-шашынның 58%-ы түседі, бұл "Аралия" типін анықтайды ("Түркімен" типінен өзгеше, онда суық айларда жауын-шашын көп болады). Астраханның теңіз деңгейінен төмен орналасуы климатқа әсер етеді. Бұл және мұхиттан алыс болуы салдарынан, жазда Еуропаның батысындағы және 46° солтүлік ендіктегі әлемнің басқа аймақтарындағы температураға қарағанда Астраханда температура әлдеқайда жоғары болады (тек АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысы ерекше жағдай). Жаңбырдың тең таралуы және жылдық температураның салыстырмалы түрде төмендігі қаланың құрғақ климат емес, осы климаттық категорияға жатуына себеп болады. Қыстар қалада суық болады, бірақ ресейлік стандарттар бойынша, Астрахандағы қыстар салыстырмалы түрде жұмсақ. Жазда температура жоғары болуы мүмкін. Орташа жылдық температура амплитудасы (ең ыстық және ең суық айлардың орташа айлық температурасының айырмасы) шілдеде және қаңтарда тең болады, сондықтан климат шын мәнінде континенталды (амплитудасы артық немесе тең болса континенталды климатты анықтайды, ал жартылай континенталды климаттарда амплитудалар мен арасында өзгереді). Көктем мен күз – негізінен жаз бен қыс арасындағы ауысу маусымдары.

Білім

Астраханда бес жоғары оқу орны бар. Ең танымалдары – Астрахан мемлекеттік техникалық университеті және Астрахан мемлекеттік университеті.

Көлік

Қалаға Нариман Нариманов атындағы Нариманово әуежайы қызмет көрсетеді. Оны «Астрахан әуежайы» АҚ басқарады. 2011 жылдың ақпан айында қайта жаңартылып, халықаралық сектор ашылғаннан кейін Нариманово әуежайы Ресейдегі ең заманауи өңірлік әуежайлардың біріне айналды. Астрахан мен Актау, Стамбул, Санкт-Петербург және Мәскеу қалалары арасында тікелей рейстер бар. Жақын жерде әскери әуе базасы (Астрахань (әуе базасы)) орналасқан. Астрахань теміржол арқылы солтүстікке (Волгоград және Мәскеу), шығысқа (Атырау және Қазақстан) және оңтүстікке (Махачкала және Баку) байланысты. Мәскеу, Волгоград, Санкт-Петербург, Баку, Киев, Брест және басқа да қалаларға тікелей пойыз қатынасы бар. Қалааралық және халықаралық автобустар да қолжетімді. Жергілікті қоғамдық көліктер негізінен автобустар мен маршруткалар арқылы қамтамасыз етіледі. 2007 жылға дейін трамвайлар, ал 2017 жылға дейін троллейбустар жұмыс істеді.