Кіріспе

Философияда Платонның эпистемологиясы – грек философы Платон және оның ізбасарлары жасаған білім туралы теория. Платондық эпистемологияда Платондық идеялар туралы білім туа біткен, сондықтан оқу – жанның тереңіне жасырылған идеяларды дамыту болып табылады, көбінесе тергеушінің анаға ұқсас жетекшілігімен. Платонның көптеген диалогтарында Сократ кейіпкері әрбір жанның дүниеге келмес бұрын Жақсылық Формасымен және идеялардың толық білімімен болғанын айтады. Сондықтан, идея "оқытылған" кезде, ол іс жүзінде "еске түсіріледі". Платон нақты білім мен қарапайым, нақты емес пікірдің арасына қатаң шекара салды. Пікірлер – сезімдердің өзгермелі әлемінен туындайды, ал білім – уақыттан тыс формалар немесе мәнділер әлемінен туындайды. "Республика" еңбегінде бұл ұғымдар Күн метафорасы, бөлінген сызық аналогиясы және үңгір туралы аллегория арқылы бейнеленген.

Платонның есте сақтау туралы ілімі

Платонның есте сақтау, немесе анамнез туралы доктринасы – біз барлық біліммен туатындығымыз және осы білімді түсінуіміз оны ашуға байланысты деген көзқарас. Бұл доктринаны әдепкі бойынша қабылдау керек пе, жоқ па – бұл пікірталас тудыратын мәселе. Жан денеде тұтқындалған. Жан бұрынғыдағы Формалармен тікелей байланыста болған, бірақ қазір денеге ие. Ол бұрын Формалардың бәрін білген, бірақ оларды ұмытып кеткен. Есте сақтау – бұл ұмытылған білімімізді есімізге қайтару процесі. Осы доктрина ешбір нәрсені жаңадан үйренбейміз, тек еске түсіреміз немесе есте сақтаймыз дегенді білдіреді. Қысқасы, біз білетіннің бәрі туған кезден бастап-ақ дайын күйде болады, ал сезімдеріміз санамыздағы қабаттасқан ақпаратты анықтап, тануға мүмкіндік береді. Есте сақтау, бір жағынан, дененің шатастырулары мен алаңдатуларын жеңуді, екінші жағынан, есте сақтау эпизодаларын тудыру немесе бастау үшін дененің шатастыруларын тиімді пайдалануды қамтиды. Есте сақтау теориясын ең толық ашатын негізгі еңбектер – «Федон» және «Мено», алайда бұл теория «Федр» атты еңбекте де маңызды рөл атқарады.

Күннің метафорасы

Республикада (VI 507b 509c) Платонның кейіпкері Сократ Күнді "ақыл-ойдың нұрының" бастауы ретінде метафора ретінде пайдаланады, оны ол "Жақсылықтың Идеясы" деп есептейді. Бұл метафора соңғы шындықтың мәнісі және оны қалай тануға болатыны туралы. Ол көзге қатысты басталады, Сократтың айтуынша, ол сезім органдарының арасында ерекше, себебі оның жұмыс істеуі үшін орташа орта, атап айтқанда жарық қажет. Күн – ең күшті және ең жақсы жарық көзі, оның көмегімен біз заттарды айқын көре аламыз. Сол сияқты, түсінікті заттар үшін кез келген жеке нәрсені түсіну үшін Жақсылықтың Идеясы қажет. Демек, егер біз нәрселердің неліктен осылай екенін түсінуге тырыссақ және бізді қоршап тұрған әртүрлі нәрселерді түсіну үшін қандай жалпы категорияларды қолдануға болатынын білгіміз келсе, ешқандай идеяларға (жалпыламаларға) сілтеме жасамасақ, біз толығымен сәтсіздікке ұшыраймыз. Ал "ақиқат пен шындықтың жарқырап тұрған әлемі" – Платонның идеялар әлемі, ол идеялардың ең жоғарысы, яғни Жақсылықпен жарықтандырылған.

Бөлінген сызық

Республиканың алтыншы кітабында екіге бөлінген сызық, түсінікті әлемді және кішірек көрінетін әлемді көрсететін екі бөліктен тұрады. Осы екі бөліктің әрқайсысы тағы да бөлінеді, түсінікті әлемдегі сегменттер жоғары және төменгі деңгейдегі түсініктерді, ал көрінетін әлемдегі сегменттер – қарапайым көрінетін заттарды, олардың көлеңкелерін, бейнелерін және басқа да ұқсас нәрселерді білдіреді. Сызық сегменттері тең емес, олардың ұзындығы "олардың салыстырмалы айқындығы мен күңгірттігін" және "нақтылығы мен шындығын" көрсетеді, сондай-ақ біздің бұл заттар туралы біліміміздің немесе тек пікіріміздің болуын анықтайды.

Үңгірдің аллегориясы

Өзінің ең танымал "Республика" диалогында Платон адамның сезім қабілетін үңгір қабырғасындағы көлеңкелерге теңеді – бұл Платонның үңгір туралы аллегориясы ретінде белгілі.

Артқы күймеші аңызы

Осы басқа аллегориялармен қатар, Платонның «Федрос» (245c-257b) еңбегіндегі арбашы мифі де айрықша назарға лайық. Ақылдың рухани және одан да жоғары әлемдерге көтерілуі екі қанатты жылқыға тіркелген арбашыға теңеледі, олардың бірі қара, екіншісі ақ. Бұл Платонның жанның үш бөліктен тұратын атақты моделін бейнелі түрде көрсетеді: арбашы – ақыл-ойды, қара жылқы – құштарлықты, ал ақ жылқы – ызалы мінезді бейнелейді. Арбашы екі жылқыны бағындырып, бақылауға ала білген жағдайда ғана көкке көтеріліп, құдайлық білімнің тойынан ләззат ала алады. Арбашы мифінің маңызды эпистемологиялық ерекшеліктері: 1) үңгір аллегориясындағыдай, нағыз білімді көтерілу ретінде бағалау, 2) нағыз білімге қол жеткізу үшін құштарлық табиғатты бақылау қажеттігі.

Мысал: махаббат және даналық

Платон білімді қалай меңгеруді ұсынатынына жақсы мысал – «Махаббат баспалдағы». «Симпозионда» (210а-211б) Платонның Сократы қаһин Диотиманы «сүйікті» деп, сүйетін адамды, ал сүйіспеншілікті – адамда жоқ нәрсені құмарлана іздейтін сезім деп түсіндіргенін келтіреді. Осы махаббаттың баспалдақ үлгісі бойынша, ғашық адам ең төменгі деңгейден бастап, таза махаббатқа қарай сатылап жоғалады:

Әдемі дене – Ғашық осы ең айқын махаббат түрінен бастайды. Барлық әдемі денелер – Егер ғашық өзінің сезімін зерттеп, ой-толғаныс жасаса, осы әдемі денедегі сұлулықтың бастауын таппайтынын, оны барлық әдемі денелердің ортақ қасиеті екенін түсінеді. Әдемі жандар – Ғашық, әдетте, барлық әдемі денелерді бағындыруға тырысқаннан кейін, егер бір ғана махаббат қанағаттандырмаса, көптеген махаббаттар да қанағаттандырмайды екенін сезінеді. Сондықтан, Платонның сөзімен айтқанда, «әрбір денені жақсы көретін» адам «бір адамға деген құмарлығын оның маңыздылығын азайту арқылы дұрыс пропорцияға келтіруі керек». Оның орнына, құмарлық одан да лайықты нысанаға – жанға ауысады. Заңдар мен институттардың сұлулығы – Келесі логикалық қадам – ғашықтың барлық әдемі жандарды жақсы көруі, содан кейін осы сүйіспеншілікті олардың пайда болуына жауапты нәрсеге – орташа, үйлесімді және әділ әлеуметтік құрылымға беруі. Білімнің сұлулығы – Осы жолмен жүріп, ғашық адам жақсы әлеуметтік институттарды жасап, түсіндіруге мүмкіндік беретін білімді аңсайды. Сұлулықтың өзі – Бұл Сұлулықтың формасы. Бұл нақты бір әдемі нәрсе емес, әдеміліктің мәні. Платон махаббаттың осы деңгейін «таңғажайып көрініс» деп сипаттайды, ол «ешқашан келмейтін және қартаймайтын, гүлдейтін де, солып қалмайтын мәңгілік сұлулық». Ол мәңгілік және «ешқандай денелік нәрсе» емес, «сөз» де, «білім» де емес, «өзінен және өзінде мәңгілік бірлікте тұрады, ал әрбір сүйкімді нәрсе одан үлес алады». Басқа нәрселер туралы білім де ізделіп отырған нәрсенің (қызыл, биік, жұқа, өткір және т.б.) қарапайым шындығынан (немесе көлеңкесінен) бастап, ізделіп отырған нәрсенің түпкі формасына немесе өзіне қарай жоғалады. Мұндай қадамдар Платонның күн метафорасы, үңгір туралы аллегориясы және бөлінген сызығы сияқты бір үлгіні ұстанады; прогресс адамды әр қадамда өткеннің салыстырмалы шындығын түсіндіре отырып, шындыққа жақындатады.