Кіріспе

Ертедегі генеративтік грамматиканың архитектурасы. Терең құрылым және беткі құрылым (сондай-ақ D құрылым және S құрылым, дегенмен бұл қысқартылған түрі кейде ерекше мағыналарда қолданылады) – лингвистикада, әсіресе трансформациялық генеративтік грамматиканың Чомский дәстүріндегі синтаксисті зерттеуде қолданылатын ұғымдар. Тілдік өрнектің терең құрылымы – бірнеше байланысты құрылымдарды біріктіруге бағытталған теориялық құрылым. Мысалы, "Пэт Кристі жақсы көреді" және "Крис Пэттен жақсы көріледі" деген сөйлемдер шамамен бірдей мағынаны білдіреді және ұқсас сөздерді қолданады. Кейбір лингвистер, әсіресе Чомский, осы ұқсастықты түсіндіру үшін бұл екі сөйлемнің ортақ (немесе өте ұқсас) терең құрылымнан туындаған ерекше беткі түрі екенін болжайды.

Шығу тегі

Чомsky 1960 жылдардың басында «терең құрылым» және «үстіңгі құрылым» терминдерін енгізіп, танымал етті. 1975 жылы американ лингвисі Сидни Лэмб Чомский «вероятно, бұл терминді Хокеттен алған» деп жазды. Американ лингвисі Чарльз Хокетт алғаш рет «терең грамматика» мен «үстіңгі грамматика» дихотомиялық жұбын 1958 жылы «Заманауи лингвистика курсы» атты кітабында қолданды. Чомский бұл Хокеттік концепцияларды алғаш рет 1962 жылы «Лингвистикалық теорияның логикалық негізі» атты мақаласында (кейін 1964 жылы «Лингвистикалық теориядағы қазіргі мәселелер» деп жарияланды) атады. Онда Чомский «байқау және сипаттамалық жеткіліктілік арасындағы айырмашылық Хокеттің (1958) «үстіңгі грамматика» мен «терең грамматика» арасындағы айырмашылығымен байланысты, және ол қазіргі лингвистиканың көлемі негізінен біріншісімен шектелгенін атап көрсетуде сөзсіз дұрыс» деп мәлімдеді. «Терең грамматика» және «үстіңгі грамматика» тіркестерін Людвиг Витгенштейн өзінің «Философиялық зерттеулер» (1953) еңбегінде осыған ұқсас идеяларды білдіру үшін қолданған.

Хомский тіл білімі

Ертедегі трансформациялық синтаксисте терең құрылымдар – контекстсіз тілдің туынды ағаштары. Бұл ағаштар ағаш қайта жазу операцияларының (“өзгерістер”) тізбегі арқылы беткі құрылымдарға айналдырылады. Беткі құрылым ағашының соңғы нәтижесі, беткі форма, зерттеліп отырған тілдің грамматикалық сөйлем болатыны болжанады. Чомски теорияларын дамытқаннан кейін терең құрылымның рөлі мен маңызы көп өзгерді, ал 1990 жылдардың ортасынан бастап терең құрылым мүлдем қолданылмайды (минималистік бағдарламаны қараңыз). Терең құрылымдарды мағынаны бейнелейтін, ал беткі құрылымдарды осы мағынаны жеткізетін сөйлемдерді бейнелейтін деп қарауға құлшынуға болады, бірақ бұл Чомски ұстаған терең құрылым тұжырымдамасы емес. Керісінше, сөйлем терең құрылыммен, одан туындаған беткі құрылыммен және беткі құрылымды өңдеу нәтижесінде алынған қосымша фонетикалық формамен тікелей байланысты. Сөйлемнің түсіндірілуі оның терең құрылымымен, терең және беткі құрылымдарының үйлесімімен немесе басқа да бейнелеу деңгейімен (логикалық форма) анықталады деген пікірді 1977 жылы Чомскидің шәкірті Роберт Мэй айтқан. Чомски 1960 жылдардың басында осы идеялардың біріншісін қарастырған болуы мүмкін, бірақ ол тез арада екіншісіне, содан кейін үшіншісіне көшті. 1960 және 1970 жылдары генеративтік семантика қозғалысы бірінші нұсқаны қызу қорғады, бұл “Лингвистика соғыстары” деп аталған қатыгез пікірталасқа әкелді. Чомски өзінің ерте жылдары терең құрылымдарды беткі құрылымдардан бөлу арқылы, “тілдің шалысу” жағдайларын (адамның ойламаған нәрсені айтуы) терең құрылымдар көзделген беткі құрылымға аударылмаған жағдайлар ретінде түсіндіруге болатынын атап өтті.

Басқа салаларға кеңейту

Терең құрылым тұжырымдамасының "беткейлік" тартымдылығы көп ұзамай байланыссыз салалардағы адамдарды (сәулет, музыка, саясат және тіпті ритуалдарды зерттеу) өз жұмыстарында әртүрлі ұғымдарды білдіру үшін осы терминді қолдануға итермеледі. Күнделікті қолданыста бұл термин көбінесе жалпыға ортақ грамматиканың синонимі ретінде қолданылады – Чомскийдің адамзатқа қолжетімді тілдік өрнектің жалпы формаларын басқаратын шектеулері. Бұл, әдетте, Чомскийдің әмбебап грамматика туралы алғашқы еңбектерінде терең құрылымның маңызды рөліне байланысты, бірақ оның әмбебап грамматика тұжырымы кез келген теориялық құрылымнан, соның ішінде терең құрылымнан логикалық жағынан тәуелсіз. Миддлтонның (1990) пікірінше, музыканы Шенкерлік талдау Чомскийдің терең құрылым туралы ұғымымен сәйкес келеді, ол мелодия, гармония және ырғақ үшін екі деңгейлі генеративтік құрылымды қамтиды, ал Лидің (1985) ырғақты құрылымды талдауы осының бір мысалы болып табылады. (Сондай-ақ қараңыз: Аккорд тізбегі § Блюз өзгерістері.)