Кіріспе

Түркі тілі мен халықтарын зерттеу

Түркология (немесе Түркітану) – түркі тілдерінде сөйлейтін халықтардың тілдерін, тарихын, әдебиетін, фольклорын, мәдениетін және этнологиясын хронологиялық және салыстырмалы контексте зерттейтін гуманитарлық ғылымдардың жиынтығы. Бұл Шығыс Сібірдегі сахалардан бастап Балқандағы түріктерге және Молдовадағы гагауздарға дейінгі этникалық топтарды қамтиды.

Тарих

Түркі тайпалары туралы этнологиялық мәліметтерді алғаш рет 11 ғасырдың түркі тіл білімі маманы Махмуд әл-Қашғари «Диван ул-луғат ит-түрк» (Түркі тілінің сөздігі) еңбегінде жүйелендірді. Көптілді сөздіктер 13 ғасырдың соңынан бастап халықаралық сауда және саяси өмірге қатысушылардың практикалық қолдануы үшін жасалды. Мұндай сөздіктердің бірі – Куман кодексі. Сондай-ақ, қыпшақ және армян тілдері, сондай-ақ қыпшақ және орыс тілдері үшін екі тілді сөздіктер де бар. Орта ғасырларда түркология Византия/грек тарихшылары, елшілер, саяхатшылар мен географтардың арасында дамыды. 15-17 ғасырларда түркологияның басты пәні Осман империясы мен түрік тілі, сондай-ақ Шығыс Еуропа мен Батыс Азияның түркі тілдерін зерттеу болды. 1533 жылы алғашқы қолжазба оқулығы пайда болды, ал 1612 жылы Жером Мегизердің грамматикасы жарық көрді, одан кейін Ф. Месгнен Менинскийдің 1680 жылы жарияланған төрт томдық «Thesaurus Linguarum Orientalium» басылымы шықты. П.С. Паллас түркологияға ғылыми көзқарас енгізіп, 1787 жылы «Барлық тілдер мен диалектілердің салыстырмалы сөздіктері» атты еңбегінде татар, мишар, ноғай, башқұрт және басқа түркі тілдерінен лексикалық материалдарды қосты. 19 ғасырда түркология М.А. Казембектің «Түрік татар тілінің грамматикасы» (1839) және О.Н. Бетлингтің «Якут тілінің грамматикасы» (1851) еңбектері арқасында одан әрі дамыды. Маңызды жетістік – В. Томсен мен В.В. Радловтың 1895 жылы ерте ортағасырлық Орхон жазуларын жазып шығаруы болды. 19 ғасырдың соңына қарай түркология тіл білімі, тарих, этнология, археология, өнер және әдебиетті қамтитын күрделі ғылым саласына айналды. 20 ғасырда түркология кешеніне физикалық антропология, нумизматика, генетика, көне түркі әліпбилік жазулары, типология, генезис және этимология, ономастика мен топонимия кірді. «Türkische Bibliothek» журналының (1905–1927) жарық көруімен арнайы мерзімді басылымдар ашылды, одан кейін «Mitteilungen zur Osmanischen Geschichte» (1921–1926) басылымы жарық көрді. Ғылыми жетістіктер дәл мерзімді анықтау, дендрохронология, металлургия, химия, тоқыма және басқа да мамандандырылған салалардың дамуына мүмкіндік берді, бұл түркологиялық зерттеулердің өркендеуіне үлкен үлес қосты. Ежелгі дереккөздерді терең зерттеу тұрақтанған және көшпелі қоғамдардың экономикалық, әлеуметтік, мифологиялық және мәдени күштерін жақсырақ түсінуге көмектесті. Тіл білімі зерттеулері әртүрлі халықтар арасындағы тілдік байланыстар мен өзара әсерлерін анықтады.

Кеңес Одағындағы қуғын-сүргін

1944 жылғы 9 тамызда КСРО-ның басқарушы партиясы – ВКП(б) Орталық Комитеті түркі тарихын "көнелендіруге" тыйым салатын жарлық шығарды. Осы жарлықтан кейін түркітанушы интеллигенцияның жаппай тұтқындалуы, түрмеге жабылуы және өлімге кесілуі, олардың орнына басқа ғалымдарды тағайындау, тарих беттерін өнеркәсіптік деңгейде қайта жазу жүрді. Ресейдегі көптеген түркология ғалымдары 1930-1940 жылдардағы Сталиннің саяси қуғын-сүргін науқаны, Ұлы тазалау кезінде, күмәнді ислами жазбалар мен жарияланымдарға сүйеніп қудаланды немесе тұтқындалды. Египтологтар мен японологтар сияқты басқа да мәдениеттанушылар да Сталиннің коммунистік Ресейді коммунизмге қарсы тұрған этникалық азшылықтардан тазарту науқанында саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1930 және 1940 жылдары қуғынға ұшыраған шығыстану және басқа да мәдени ғалымдардың көпшілігі (олардың ғылыми еңбектерімен бірге) 1956 жылы немесе одан кейін ресми түрде ақталу алды. Алайда, бұл жарлық түркологияға күтпеген пайда әкелді. Бірі – "түрк" сөзін қамтитын атаулар мен сөздерді "көшпенділер, сібірліктер, палеосібірліктер, ортаазиялықтар, скифтер, алтайлықтар, тувалықтар" сияқты эвфемизмдердің көптігімен алмастырған баламалы лексиканың дамуы, бұл ғылыми басылымдарды толтырды. Екіншісі – "дәптерге жазу", яғни жылдар бойы жасалған жемісті еңбектің нәтижелерін болашақта жариялау үшін жазып қою. Олардың жариялануына мұқтаждық болмады. Тағы бір жағдай – ғалымдардың Еуропалық Ресейден шалқап алыс аймақтарға қашуы, бұл Орталық Азияның көптеген шет аймақтарына бірінші сыныпты ғалымдарды жеткізді. Тағы бір жағдай – "дұрыс" тарихты іздеу процесінде түркологиялық деректердің көптеп табылуымен байланысты болды. Ал тағы бірі – тыйым салынған тақырыптарға деген қызығушылықтың артуы, сұранысты қанағаттандыру үшін ешқандай таралым жеткіліксіз болды. Л.Н. Гумилев пен О. Сүлейменов түркологияның жаңа буынын қанаттандырды. Ғалымдарды қоғамнан физикалық жоюмен қатар, олардың барлық жарияланған және жарияланбаған еңбектерін жою да ұйымдастырылды. Олардың кітаптары кітапханалардан алынып, қорқынышпен үнсіз қалған халықтың жеке жинақтарынан жойылды, мақалалар мен жарияланымдар жойылды, жарияланған фотосуреттер өңделді, жеке фотосуреттер жойылды, жарияланған ғылыми сілтемелер өшірілді немесе қажетсіз сілтемелер бар жарияланымдар жойылды. ХХ ғасырдың басындағы экспедициялық күнделіктердің, этнографиялық жазбалардың, есептердің және жарияланымдардың жобаларының өте аз бөлігі ғана табылды.

ХХ ғасырдағы Ресейде түркология ғалымдарын қудалау

Әбдірахымов Әли Рахим (Әли Шакирұлы, 1892–1943) – түрколог, ғалым, әдеби сыншы, жазушы, Қазан Шығыс педагогикалық институтының доценті. Тұтқындалып, түрмеге қамалған (күні белгісіз). А. Әбдірахымов мерзімін өтеген соң Қазанға оралған, бірақ қайта тұтқындалып, 10 жылға концлагерьде ауыр еңбекпен жазаланған. Айвазов Асан Сабри (1878–1938) – қырымдық, ғалым, журналист, аудармашы, мұғалім, татар газеттерінің редакторы, «Құрылтай» мүшесі. Түркиядағы аймақтық үкіметтің өкілі. Қырым АССР Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) тарапынан «ұлттық контрреволюциялық ұйымға» қатысқандығы үшін қуғындалып, Симферопольде атылып өлтірілген. Ақшорақұлы Осман Нұри Асанұлы (1878–1938) – тарихшы, жазушы, мұғалім, журналист, археолог, 1917 жылы «Құрылтай» делегаты болып сайланған, Симферопольде атылып өлтірілген. Ахатов Габдулхай Хурамович (1927–1986) – ғалым, филология ғылымдарының профессоры (1970), түрколог, қоғам қайраткері, қазіргі татар диалектологиясының және Қазан фразеология мектебінің негізін қалаушы, іргелі ғылыми еңбектер мен оқулықтардың авторы (Татарстан, Ресей, КСРО). Әсфендияров Санжар Жафаровұлы (1889–1938) – түрколог, Мәскеу Шығыстану институтының ректоры. Атылып өлтірілген. Бейбітлі Ягья Наджи Сүлеймен (1876–1943) – Бахчисарайдағы түрік мектебінің директоры, журналист, аймақтық «Құрылтайдың» (1917) делегаты, Қырым АССР НКВД-сы тарапынан «ұлтшыл контрреволюциялық ұйымға» қатысқандығы үшін қуғындалып, Архангельск түрмесінде атылып өлтірілген. Байтусын Ахмет (1873–1937) – ғалым, қоғам қайраткері, Ресей парламентінің мүшесі (1905–1906), қазақ еркін ойшылы, қазақ эпосы мен фольклорын зерттеуші, алфавит оқулығының, фонетика мен синтаксис ережелерінің, қазақ тілінің этимологиясының авторы, 1931 жылы өлім жазасына кесілген, бірнеше жыл концлагерьде болған, М. Горькийдің әйелінің өтініші бойынша 1935 жылы босатылған, 1937 жылы қайта тұтқындалып, атылып өлтірілген. Барый Баттал Таймас (Саетбатталов Габделбары, 1883–1969) – тарихшы, әдеби сыншы, публицист, «Алтай» газетінің редакторы (1918). Тұтқындалып, түрмеге қамалған, 1921 жылы Кеңес концлагерінен қашып, шетелге қашқан. Стамбулда жерленген. Бертельс Евгений Эдуардович (1890–1957) – иранист және түрколог, КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1939), Тегеран академиясының (Иран, 1944), Ашхабад академиясының (Түркіменстан, 1951), Дамаск академиясының (Сирия, 1951) академигі, Азия мұражайының, Өнер тарихы институтының, Ленинград мемлекеттік университетінің және Ленинград Шығыс тілдері институтының қызметкері. Үш рет тұтқындалған, 1922 жылы, содан кейін 1925 жылы «француз шпионы» ретінде, ал 1941 жылы «неміс шпионы» ретінде, бірақ аман қалған және өз оқиғасын айтып берген. Боданинский Усеин Абдрефи (1877–1938) – этнограф, суретші, сыншы. 1917 жылдан Боданинский Бахчисарай мұражайының директоры, этнографиялық және археологиялық экспедициялардың ұйымдастырушысы болды. Симферопольде атылып өлтірілген. Черман Тимофей Павлович (?) – экономист, тарихшы, библиограф, Түркия жөніндегі сарапшы. Түрмеде болған, мәліметтері белгісіз. Чобанзаде Бекир Вагапұлы (1893–1937) – көрнекті кеңестік түрколог. Қырым татары, шаруаның ұлы, Будапешт университетінің түлегі, университет деканы. Сталиндік «тіл құрылысына» белсенді қатысқан, 1924 жылдан Бакуде жұмыс істеген. 1937 жылы тұтқындалды (Александр Самойлович сияқты, Кисловодскте тұтқындалды, бірақ бірнеше ай бұрын) және атылып өлтірілді. Өмірбаянына қараңыз Ф. Д. Ашнин «Bekir Choban zade Vagap» / Азия және Африка халықтары, 1967, № 1, 208 бет. Чолпан (1897–1937) – өзбек жазушысы және ғалымы. Сталиндік қуғын-сүргін кезінде қаза тапқан. А. А. Дивай (1855–1933) – башкир далалық коллекционері, инспектор, коллекционер. Фиелструп Федор Артурович (1889–?) – түрколог-этнограф. Ресей мұражайының этнографиялық бөлімі, «Ресей және көршілес елдердің халқының тайпалық құрамын зерттеу жөніндегі комиссия» қызметкері. 1933 жылы тұтқындалып, тергеу кезінде қайтыс болған. Ғұбайдуллин Ғазиз (Ғабдулғазиз Сәліхович, 1887–1937) – Әзірбайжан университетінің профессоры (1927). Тұтқындалып, атылып өлтірілген. Хаким Нигмат (?) – түрколог, тілші. Қазан педагогикалық институтының татар тілі факультетінің доценті. 1936 жылы тұтқындалып, із-түзсіз жоғалып кеткен. Хулуфлу Вели (?) – әдебиет тарихшысы. Әзірбайжан КСР Тіл, әдебиет және өнер институтының директоры, КСРО Ғылым академиясының Әзірбайжандағы филиалының өнер секторының меңгерушісі (1934–1937 жж.). 1937 жылы тұтқындалып, із-түзсіз жоғалып кеткен. Кемекбаев Жәлил Ғиниятұлы (1911–1968) – түрколог, тілші. Башқұрт мемлекеттік университетінің башқұрт тілі факультетінің профессоры. Қазіргі заманғы башқұрт тіл білімі мектебінің негізін қалаушы. Түркі және Орал-Алтай тілдерінің туыстығын дәлелдеген. Құдаяров Ғалиутдин Ғайнутдинұлы (1891–1966) – публицист, мұғалім, Татарстан АССР-інің халық ағарту комиссары (1931). Екі рет қуғындалған (мәліметтері белгісіз). Худяков Михаил Георгиевич (1894–1936) – археолог, Волга аймағы халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеуші. КСРО халықтарын зерттеу институты (Ленинград), Ленинград мемлекеттік тарихи-тіл білімі институтының доценті, КСРО Ғылым академиясының Материалдық мәдениет тарихы институты. 1936 жылы тұтқындалып, атқыланған. Латынин Борис Александрович (1899–1967) – археолог, этнограф, Орта Азия және Волга аймағы халықтарының мәдениетін зерттеуші. 1935 жылы тұтқындалып, аяғын жоғалтқан, 40-жылдары босатылған, кейіннен Эрмитаж мұражайында жұмыс істеген. Лейбович Евгений Соломонович (?) – археолог және этнограф (Волга аймағы және Урал халықтары). 1936 жылы тұтқындалып, жоғалып кеткен. Мансуров Гасим Гатиевич (1894–1955) – тарихшы, лектор, 1920-жылдары Қазан қалалық басқару органында жұмыс істеген, кейін Мәскеуде ғылыми жұмыс істеген, татар революциялық қозғалысының мәселелері бойынша екі монографияның авторы. Қуғындалған (мәліметтері белгісіз), босатылғаннан кейін Муромда тұрған. Мартинович Николай Николаевич (1883–1939) – түрколог, этнограф және фольклор маманы. Профессор, Санкт-Петербург университетінің лекторы, Ресей мұражайының ғылыми қызметкері, 1920 және 1921 жылдары тұтқындалған, 1922 жылы жер аударылған. Миллер Александр Александрович (1875–1937) – кавказолог, этнограф, археолог, тілші, тарихи алдындағы өнер жөніндегі сарапшы, археология профессоры, грузин тілінің профессоры, Ресей мұражайының этнографиялық бөлімінің меңгерушісі. 1933 жылы тұтқындалып, Ташкентке жер аударылған, 1937 жылы қайта тұтқындалып, Ташкент түрмесінде қайтыс болды деп есептеледі. Мирбабаоглы Усиф Весир (Чеменземенлы) (1887–1943) – әзірбайжан жазушысы, әдебиет тарихшысы және фольклор маманы. 1937 жылы тұтқындалып, із-түзсіз жоғалып кеткен. Мұхамеджан Тынышпаев (1879–1937?) – қазақ теміржол инженері, белсенді, тарихшы, «Алаш Орда» мүшесі, 1937 жылы түрмеге кесілген және Ташкентте атқыланған. Новичев Арон Давыдович (1902–1987) (тегі Рабинович) – түрколог, тарих ғылымдарының кандидаты, Ленинград университетінің профессоры. 1932 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Ғылым академиясының Шығыстану институтында жұмыс істеген, түркологтар қауымдастығының ғылыми хатшысы. 1937 жылы тұтқындалып, 1940 жылға дейін жер аударылған. Кейіннен Шығыстану институтында және Ленинград университетінде жұмыс істеген. Одабаш (Темиржан) Абибулла Абдурешид (1891–1938?) – Қырым педагогикалық институтының лекторы, «Құрылтай» делегаты, «Ешил ада» және «Билги» журналдарының редакторы. 1928 жылы тұтқындалып, жоғалып кеткен. Поливанов Евгений Дмитриевич (1891–1938) – тілші, шығыстанушы (жапон, қытай, дунган, корей, түркі және басқа тілдер), тіл білімінің теоретик. 1915–1921 жылдары Санкт-Петербург университетінің профессоры, 1917–1918 жылдары Е. Поливанов Сыртқы істер министрлігінің Шығыс қатынастары бөлімінің басшысы, 1921–1926 жылдары мемлекеттік аппаратта жұмыс істеген және Ташкент университетінде оқытқан, 1926–1929 жылдары Мәскеуде, 1929–1934 жылдары Самарқандта (1929–1931), Ташкентте (1931–1934), 1934–1937 жылдары Қырғыз тілі және жазу ғылыми-зерттеу институтында (Фрунзе) және Фрунзе педагогикалық институтында жұмыс істеген...