Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Келісімшарттардың экономикалық талдауы
Economic analysis of contracts
the economic analysis of contracts
Құқықтық тұрғыдан алғанда, келісімшарт – ресурстардың таралу жолын регламенттейтін, тараптар арасындағы қатынастарды анықтайтын немесе олардың құқықтары мен міндеттерін шектейтін институционалдық келісім. Экономикалық тұрғыдан алғанда, келісімшарт теориясы экономикалық агенттердің келісімшарттық шарттарды қалай құра алатынын және құрайтынын зерттейді, әдетте ақпарат асимметриясы жағдайында. Агенттік және ынталандырулармен байланысы бар болғандықтан, келісімшарт теориясы көбінесе «заң және экономика» саласына жатқызылады. Оның маңызды қолданылуының бірі – басқарушылардың еңбекақысын оңтайландыру схемаларын әзірлеу. Экономика саласында бұл тақырыпты алғаш рет 1960 жылдары Кеннет Эрроу формалды түрде қарастырды. 2016 жылы Оливер Харт пен Бенгт Р. Холмстрём екеуі де келісімшарт теориясы бойынша жасаған еңбектері үшін Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығына ие болды, олардың зерттеулері бас директорлардың жалақысынан бастап жекешелендіруге дейінгі көптеген мәселелерді қамтыды. Холмстрём ынталандыру мен тәуекел арасындағы байланысқа көбірек назар бөлді, ал Харт – келісімшарттардағы кемшіліктерге себеп болатын болашақтың болжаусыздығына. Келісімшарт теориясының микроэкономикасындағы стандартты тәсіл – белгілі бір сандық пайдалылық құрылымдары шеңберінде шешім қабылдаушының мінез-құлқын модельдеу, содан кейін оңтайландыру алгоритмін қолданып, оңтайлы шешімдерді анықтау. Бұл процедура келісімшарт теориясы аясында моральдық тәуекел, жағымсыз таңдау және сигнал беру сияқты бірнеше типологиялық жағдайларға қолданылды. Бұл модельдердің мақсаты – агенттерді тіпті сақтандыру шартында да тиісті әрекеттер жасауға ынталандырудың теориялық жолдарын табу. Бұл модельдер тобының нәтижесінде негізгі және агенттің пайдалылық құрылымының математикалық қасиеттері, болжамдарды жеңілдету, келісімшарт қатынастарының уақыттық құрылымының өзгеруі және тағы да басқалар анықталды. Әдетте, адамдарды фон Нейман-Моргенштерн пайдалылық функцияларын максимизациялаушылар ретінде модельдеу қабылданған, бұл күтілетін пайдалылық теориясында айтылған.
From a legal point of view, a contract is an institutional arrangement for the way in which resources flow, which defines the various relationships between the parties to a transaction or limits the rights and obligations of the parties. From an economic perspective, contract theory studies how economic actors can and do construct contractual arrangements, generally in the presence of information asymmetry. Because of its connections with both agency and incentives, contract theory is often categorized within a field known as law and economics. One prominent application of it is the design of optimal schemes of managerial compensation. In the field of economics, the first formal treatment of this topic was given by Kenneth Arrow in the 1960s. In 2016, Oliver Hart and Bengt R. Holmström both received the Nobel Memorial Prize in Economic Sciences for their work on contract theory, covering many topics from CEO pay to privatizations. Holmström focused more on the connection between incentives and risk, while Hart on the unpredictability of the future that creates holes in contracts. A standard practice in the microeconomics of contract theory is to represent the behaviour of a decision maker under certain numerical utility structures, and then apply an optimization algorithm to identify optimal decisions. Such a procedure has been used in the contract theory framework to several typical situations, labeled moral hazard, adverse selection and signalling. The spirit of these models lies in finding theoretical ways to motivate agents to take appropriate actions, even under an insurance contract. The main results achieved through this family of models involve: mathematical properties of the utility structure of the principal and the agent, relaxation of assumptions, and variations of the time structure of the contract relationship, among others. It is customary to model people as maximizers of some von Neumann–Morgenstern utility functions, as stated by expected utility theory.
Даму және шығу тегі
Экономикадағы келісім-шарт теориясы 1991 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Рональд Х. Коуздың 1937 жылғы "Фирманың табиғаты" мақаласымен басталды. Коуз "тауарлар немесе қызметтерді жеткізу шартының мерзімі болжам жасау қиындықтарына байланысты ұзарған сайын, сатып алушы үшін екінші тараптың не істеу керектігін нақты көрсетудің ықтималдығы мен тиімділігі төмендейді" деп атап өтті. Бұл екі мәселені көрсетеді: біріншісі, Коуз транзакциялық мінез-құлықты келісім-шарттар арқылы түсінеді, екіншісі, Коуз келісім-шарттар толық болмаған жағдайда фирмалардың нарықтарды алмастыруға бейім екенін айтады. Келісім-шарт теориясы содан бері екі бағытта дамыды. Бірі – толық келісім-шарт теориясы, екіншісі – толық емес келісім-шарт теориясы.
Contract theory in economics began with 1991 Nobel Laureate Ronald H. Coase's 1937 article "The Nature of the Firm". Coase notes that "the longer the duration of a contract regarding the supply of goods or services due to the difficulty of forecasting, then the less likely and less appropriate it is for the buyer to specify what the other party should do." That suggests two points, the first is that Coase already understands transactional behaviour in terms of contracts, and the second is that Coase implies that if contracts are less complete then firms are more likely to substitute for markets. The contract theory has since evolved in two directions. One is the complete contract theory and the other is the incomplete contract theory.
Толық келісім-шарт теориясы
Толық келісім-шарт теориясы бойынша фирма мен нарық арасында ешқандай маңызды айырмашылық жоқ; олар екеуі де келісім-шарттар. Басшылар мен агенттер болашақтағы барлық жағдайларды болжап көре алады және шектеулер аясында оңтайлы тиімділікке жету үшін тәуекелді бөлісу және кірісті аударудың оңтайлы механизмдерін жасайды. Бұл негізгі агент теориясына тең. Армен Альберт Алчиан мен Гарольд Демсетс фирманың мәні нарықтың орнын басады деген Коуздің пікірімен келіспейді, бірақ фирма мен нарық екеуі де келісім-шарттар екенін және олардың арасында ешқандай түбіртек айырмашылық жоқ екенін айтады. Олар фирманың мәні командалық өндіріс екенін, ал командалық өндірістегі басты мәселе – агенттің еңбегін өлшеу, атап айтқанда, жеке және көптеген агенттердің моральдық тәуекелі екенін санайды. Майкл С. Дженсен мен Уильям Меклинг бизнес табиғатының келісім-шарттық қатынас екенін есептейді. Олар бизнесті ұйым деп анықтады. Мұндай ұйым, көптеген басқа ұйымдар сияқты, жеке тұлғалар арасындағы келісім-шарттық қатынастар жиынтығын байланыстыратын құқықтық құрал ретінде қарастырылады. Мирлис және Холмстром және т.б. ойын теориясының тиімді еңбек құралын пайдалана отырып, негізгі агенттік аясында жеке және көп агенттік моральдық тәуекел модельдерінің негізгі базасын жасады. Евгений Ф. Фама және т.б. статикалық келісім-шарт теориясын динамикалық келісім-шарт теориясына кеңейтіп, осылайша негізгі міндеттемелер мен агенттің беделінің ұзақ мерзімді келісім-шарттарға әсерін енгізді. Бруссо мен Глахан келісім-шарт теориясының ынталандыру теориясын, толық емес келісім-шарт теориясын және жаңа институционалдық транзакциялық шығындар теориясын қамтуы керек деп санайды.
Complete contract theory states that there is no essential difference between a firm and a market; they are both contracts. Principals and agents are able to foresee all future scenarios and develop optimal risk sharing and revenue transfer mechanisms to achieve sub optimal efficiency under constraints. It is equivalent to principal agent theory. Armen Albert Alchian and Harold Demsetz disagree with Coase's view that the nature of the firm is a substitute for the market, but argue that both the firm and the market are contracts and that there is no fundamental difference between the two. They believe that the essence of the firm is a team production, and that the central issue in team production is the measurement of agent effort, namely the moral hazard of single agents and multiple agents. Michael C. Jensen and William Meckling believe that the nature of a business is a contractual relationship. They defined a business as an organisation. Such an organisation, like the majority of other organisations, as a legal fiction whose function is to act as a connecting point for a set of contractual relationships between individuals. Mirlees and Holmstrom et al. developed a basic framework for single agent and multi agent moral hazard models in a principal agent framework with the help of the favourable labour tool of game theory. Eugene F. Fama et al. extend static contract theory to dynamic contract theory, thus introducing the issue of principal commitment and the agent's reputation effect into long term contracts. Brousseau and Glachant believe that contract theory should include incentive theory，incomplete contract theory and the new institutional transaction costs theory.
Моральдық қауіптің мүмкін шешімінің мысалы
Моральдық қауіптің шешімін зерттеу нәтижесінде, басшы-агент моделіне моральдық сезімталдық қосу оның сипаттамалық қасиеттерін, нормативтік ережелерін және оқу-әдістемелік маңыздылығын арттырады, себебі ол қызметкерлерді алатын жалақыға сәйкес келетін жұмыс деңгейінде жұмыс істеуге ынталандырады. Теория, қызметкерлердің еңбек еткен күші артатын сайын, өнімділікті ынталандыру үшін пропорционалды түрде жалақы да өсуі тиіс деп көрсетеді.
A study on the solution to moral hazard concludes that adding moral sensitivity to the principal–agent model increases its descriptiveness, prescriptiveness, and pedagogical usefulness because it induces employees to work at the appropriate effort for which they receive a wage. The theory suggests that as employee work efforts increase, so proportional premium wage should increases also to encourage productivity.
Жағымсыз таңдау
Жағымсыз таңдау модельдерінде, келісімшарт жасалған кезде, басшы тұлға агенттің белгілі бір қасиеті туралы хабардар болмайды. Бұл қасиет агенттің "түрі" деп аталады. Мысалы, денсаулық сақтануды көбінесе ауруға шалдығу ықтималы жоғары адамдар сатып алады. Бұл жағдайда агенттің түрі – оның денсаулық жағдайы, ол туралы агент жеке біледі. Тағы бір маңызды мысал – мемлекеттік сатып алу келісімшарттары: мемлекеттік орган (басшы тұлға) жеке фирманың өндіріс құны туралы білмейді. Бұл жағдайда жеке фирма агент болып табылады, ал агенттің түрі – құн деңгейі. Жағымсыз таңдау модельдерінде әдетте сауда көлемі жеткіліксіз болады (яғни, толық ақпарат болғандағы "ең жақсы" жағдаймен салыстырғанда сауда деңгейінің "төменге қарай бұрмалануы" байқалады), агент ең жақсы типте болған жағдайды қоспағанда (бұл "жоғарыда бұрмаланудың болмауы" қасиеті деп аталады). Басшы тұлға агентке келісімшарттар тізімін ұсынады; егер агент өзінің түріне сәйкес келісімшартты таңдаса, тізім "ынталандыруға үйлесімді" деп аталады. Агенттің нақты түрін ашу үшін басшы тұлға агентке ақпараттық рента қалдыруы керек (яғни, агент резервтік пайдасынан артық табыс табуы керек, егер келісімшарт жасалмаса агент осы пайданы алады). Жағымсыз таңдау теориясын Роджер Майерсон, Эрик Маскин және басқалар 1980 жылдары қалыптастырды. Соңғы кезде жағымсыз таңдау теориясы зертханалық тәжірибелерде және нақты жағдайларда сынақтан өтті. Жағымсыз таңдау теориясы бірнеше бағытта кеңейтілді, мысалы, ақпарат құрылымын іштен тудыру арқылы (сол арқылы агент жеке ақпаратты жинауға немесе жинамауға шешім қабылдай алады) және әлеуметтік қалаулар мен шектеулі рационалдылықты ескере отырып.
In adverse selection models, the principal is not informed about a certain characteristic of the agent at the time the contract is written. The characteristic is called the agent's "type". For example, health insurance is more likely to be purchased by people who are more likely to get sick. In this case, the agent's type is his or her health status, which is privately known by the agent. Another prominent example is public procurement contracting: The government agency (the principal) does not know the private firm's cost. In this case, the private firm is the agent and the agent's type is the cost level. In adverse selection models, there is typically too little trade (i. e., there is a so called "downward distortion" of the trade level compared to a "first best" benchmark situation with complete information), except when the agent is of the best possible type (which is known as the "no distortion at the top" property). The principal offers a menu of contracts to the agent; the menu is called "incentive compatible" if the agent picks the contract that was designed for his or her type. In order to make the agent reveal the true type, the principal has to leave an information rent to the agent (i. e., the agent earns more than his or her reservation utility, which is what the agent would get if no contract was written). Adverse selection theory has been pioneered by Roger Myerson, Eric Maskin, and others in the 1980s. More recently, adverse selection theory has been tested in laboratory experiments and in the field. Adverse selection theory has been expanded in several directions, e. g. by endogenizing the information structure (so the agent can decide whether or not to gather private information) and by taking into consideration social preferences and bounded rationality.
Сигнал беру
Сигнал беру модельдерінде бір тарап өзі туралы ақпаратты екінші тарапқа қалай және ұсынуды немесе ұсынбауды таңдайды, осылайша олардың арасындағы ақпарат асимметриясын төмендетуге тырысады. Сигнал беру модельдерінде сигнал беруші агент пен қабылдаушы басшы әртүрлі ақпаратқа ие болады. Қабылдаушы тараптың қиындығы – сигнал берушінің сенімділігін анықтап, оның қабілеттерін бағалау болып табылады. Бұл теория 1973 жылы Майкл Спенс еңбек нарығындағы сигнализация модельін жасау арқылы қалыптаса бастады. Оның моделінде жұмыс іздеушілер өз білімі мен қабілеттерін жұмыс берушілерге көрсетуге міндетті, бұл жұмыс берушінің білікті үміткердің орнына біліктілігі төмен үміткерді таңдау мүмкіндігін азайтады. Мұның себебі, жұмыс берушілерде болашақ қызметкерлердің білімі мен қабілеттерін ажыратуға жеткілікті білім жоқ.
In signalling models, one party chooses how and whether or not to present information about itself to another party to reduce the information asymmetry between them. In signaling models, the signaling party agent and the receiving party principal have access to different information. The challenge for the receiving party is to decipher the credibility of the signaling party so as to assess their capabilities. The formulation of this theory began in 1973 by Michael Spence through his job market signaling model. In his model, job applicants are tasked with signalling their skills and capabilities to employers to reduce the probabilities for the employer to choose a lesser qualified applicant over a qualified applicant. This is because potential employers lack the knowledge to discern the skills and capabilities of potential employees.
Толық емес келісімшарттар
Келісім-шарт теориясы сонымен қатар әлемнің барлық мүмкін жағдайларының құқықтық салдарларын анықтайтын толық келісім-шарт ұғымын қолданады. Оливер Харт және оның авторлары бастаған толық емес келісім-шарттар теориясы, тараптардың толық шартты келісім-шарттар жазу мүмкін болмауының ынталандыру әсерін зерттейді. Шындығында, келісім-шарт жасау кезеңінде тараптар толық келісім-шарт жасай алмауы мүмкін, себебі оны жасау үшін келісімге келу қиын немесе тым қымбатқа түсуі мүмкін. Мұндай жағдайда заң, тараптардың нақты келісіміндегі кемшіліктерді толтыратын стандартты ережелерді ұсынады. Соңғы 20 жылда динамикалық келісім-шарттарды талдауға көп күш жұмсалды. Бұл салаға алғашқы маңызды үлес қосқандардың қатарында Эдвард Дж. Грин, Стивен Спир және Санджай Шривастава бар.
Contract theory also utilizes the notion of a complete contract, which is thought of as a contract that specifies the legal consequences of every possible state of the world. More recent developments known as the theory of incomplete contracts, pioneered by Oliver Hart and his coauthors, study the incentive effects of parties' inability to write complete contingent contracts. In fact, it may be the case that the parties to a transaction are unable to write a complete contract at the contract stage because it is either difficult to reach an agreement to get it done or it is too expensive to do so, the law provides default rules which fill in the gaps in the actual agreement of the parties. During the last 20 years, much effort has gone into the analysis of dynamic contracts. Important early contributors to this literature include, among others, Edward J. Green, Stephen Spear, and Sanjay Srivastava.
Күтілетін пайдалылық теориясы
Келісім-шарт теориясының көп бөлігі күтілетін пайдалылық теориясы арқылы түсіндірілуі мүмкін. Бұл теория адамдардың шешімдерді бағалайтынын, олармен байланысты тәуекелдер мен пайдаларды ескере отырып, көрсетеді. Бір зерттеуде агенттердің күтімі белгісіздікке байланысты өзгеретіні анықталды. Сондықтан, ақпараттың тең еместігі жағдайында директорлар агенттермен келісім-шарттар жасасуы қажет, бұл әр тараптың ниеттерін және олардың күтетін пайдасын анықтауға көмектеседі.
Much of contract theory can be explained through expected utility theory. This theory indicates that individuals will measure their choices based on the risks and benefits associated with a decision. A study analyzed that agents' anticipatory feelings are affected by uncertainty. Hence why principals need to form contracts with agents in the presence of information asymmetry to more clearly understand each party's motives and benefits.
Келісім-шарт теориясының мысалдары
Джордж Акерлоф пайдаланылған автокөліктер нарығындағы кері таңдауды сипаттады. Кейбір модельдерде, мысалы Майкл Спенстің жұмыс нарығы моделінде, агент өзінің типін басқарушыға сигналдай алады, бұл мәселенің шешілуіне көмектеседі. Лиланд пен Пайлдың (1977) IPO теориясы агенттерге (компанияларға) нарықтағы кері таңдауды азайту үшін, акцияларын биржаға шығару алдында әрдайым нақты сигналдар жіберуге мүмкіндік береді.
George Akerlof described adverse selection in the market for used cars. In certain models, such as Michael Spence's job market model, the agent can signal his type to the principal which may help to resolve the problem. Leland and Pyle's (1977) IPO theory for agents (companies) to reduce adverse selection in the market by always sending clear signals before going public.
Көтермелеуді жоспарлау
Келісім-шарт теориясындағы мақсат – қызметкерлерді сыйақылар арқылы ынталандыру. Ынталандыру қызмет деңгейі/сапасы, нәтижелер, өнімділік немесе мақсаттарға байланысты жүзеге асырылады. Сыйақының ынталандыру механизмінің қызметкерлерді толыққанды түрде ынталандыруға қабілетті екенін анықтайтыны байқалады. Келісім-шарт теориясының көптеген модельдерін ескере отырып, әртүрлі келісім шарттарында еңбекақыны жобалау әртүрлі болады.
In the contract theory, the goal is to motivate employees by giving them rewards. Trading on service level/quality, results, performance or goals. It can be seen that reward determines whether the incentive mechanism can fully motivate employees. In view of the large number of contract theoretical models, the design of compensation under different contract conditions is different.