Кіріспе

Жанның пайда болуы туралы христиандық наным

Христиандық теологияда традуциандық – жанның пайда болуы туралы доктрина, онда осы материалдық емес аспект денемен бірге, табиғи көбею арқылы беріледі, яғни адам баласының материалдық жағы. Яғни, адамның көбеюі – толық организмнің көбеюі, материалдық және материалдық емес аспектілердің екеуінің де: жеке адамның жаны бір немесе екі ата-анасының жанынан туындайды. Бұл Адамның жаны ғана тікелей Құдай тарапынан жаратылғанын білдіреді (Еваның материалдық және материалдық емес заты Адамнан алынған), ал жанның креационизмі идеясымен қарама-қайшы келеді, ол барлық жандар тікелей Құдай тарапынан жаратылған деп санайды.

Тарих

Барлық шіркеу әкелері Адамның жаны Құдай тарапынан тікелей жаратылғанына келісті; олар кейін әр адамға жаратылыстың ерекше ісі ретінде жандар берілді ме, әлде жандар оларға денелері сияқты берілді ме, деген мәселеде келіспеді. Тертуллиан жандардың ата-аналық жолмен тууы – трандуциандық ілімін жақтады. Пелагиандық ілімнің пайда болуынан кейін, кейбір дінтанушылар түпкі күнәнің берілуін жақсы түсіндіретініне сеніп, трандуциандық пен креационизм арасында қылыштан қалды. Августин үшін трандуциандық түпкі күнә туралы қарапайым түсінік берді, бірақ ол оны креационизммен салыстыра алмады. Августин әулие Иеронимге жолдаған хатында: «Егер жаңа жандардың жаратылуы туралы пікір осы бекітілген сенімге қайшы келмесе, ол менің де пікірім болсын; егер келсе, онда ол сенің пікірің болмасын» деді. Иероним оны айыптады және креационизм – шіркеу пікірі екенін айтты, бірақ Батыс христиандарының көпшілігі трандуциандықты ұстанғанын мойындады. Теодор Абу Курах, Макарий, Руфин және Немезий де осы көзқарасқа бейім болды. Климент Александриялық креационизмнің негізін қалады. Миландық Амвросий Жаратылыс кітабының 2:22 аятын келтіре отырып, Хауаның денесі Адамның қабырғасынан жаратылуы мен оның жанының жаратылуы арасындағы айырмашылықты көрсетті: «Адам: «Бұл сүйектерімнен шыққан сүйек, етімнен шыққан ет» деді». Ол «жанымның жаны» делінген жоқ, яғни алғашқы ер және әйелдің жандары бөлек және тәуелсіз жаратылған дегенді білдіреді. Креационизм Шығыста үнемі басым болды және ортағасырлық дінтанушылардың жалпы пікіріне айналды. Схоластиктердің арасында трандуциандықты қорғаушылар болған жоқ. Александр Хейлс креационизмді ықтимал пікір деп сипаттады. Қалған схоластиктер арасында пікірлер әртүрлі болды. Кейбіреулер баланың жаны ата-ананың жанынан туады, өйткені дене ата-ананың денесінен туады деп ойлады. Ал басқалары барлық жандар жеке жаратылғаннан кейін, өз еркімен немесе Құдайдың бұйрығымен және іс-әрекетімен денелерімен біріктіріледі деп сендірді. Тағы біреулері жаратылған кезде жан денеге енгізіледі деді. Бірнеше уақыт бойы түрлі көзқарастар сақталды, қайсысы шындыққа жақын екені күмәнді болды, бірақ шіркеу кейіннен алғашқы екеуін айыптады және үшіншісін мақұлдады. Валенсиялық Григорий «генерационизм» туралы «әлбетте, қате» деді. Католик шіркеуі креационизмді де fide ілімі деп атауға негіз болатын нақты анықтамалар бермесе де, шіркеу билігі қай көзқарасты жақтағанына күмән жоқ. Жанның күнә жасағаны және сол себепті денеге қамауға алынғаны Католик шіркеуі қайта-қайта айыптайтын қиял ретінде қарастырылады. Бұл қиялдан арылғаннан кейін, жанның организмге енуінен бұрын бар екендігі туралы теория, әрине, ашық түрде жоққа шығарылмаса да, Католик шіркеуінің іліміне қайшы келеді, оған сәйкес жандар адам ағзаларының көбеюіне сәйкес көбейеді. Алайда, ақыл-есті жан ұрықтанған кезде организмге енгізіледі ме, қазіргі заманғы пікір бойынша, әлде бірнеше аптадан кейін, ортағасырлық схоластиктер болжағандай, кейбір дінтанушылар үшін ашық мәселе. Мартин Лютер Августин сияқты шешімін таба алмады. Иоанн Кальвин, Роберт Барон сияқты креационизмді жақтады. Католик шіркеуі жандар ұрықтанған сәтте жаратылады деп есептейді. Рим папасы Пий XII: «Жанның Құдай тарапынан жаратылғаны – Католик дінінің талабы» деді.

Қолдаушылар

Трюдициандықты бастапқыда жанның табиғатына жартылай материалистік көзқараспен қараған Тертуллиан дамытты. Оны Ниссалық Григорий, Синайлық Анастасий және христиан дінінің алғашқы ғасырларындағы басқа да діни қайраткерлер қолдады. Протестант жақтастарының арасында әртүрлі лютеран шіркеулері, сондай-ақ Август Х. Стронг (Баптист), Гордон Кларк (Пресвитериан), Льюис Сперри Чейфер, Миллард Эриксон, Норман Л. Гейслер және Роберт Л. Реймонд сияқты кейбір қазіргі теологтар бар. У. Г. Т. Шеддтің айтуынша, кез келген адамның жаны Адамға берілген бастапқы жанның бір бөлігі болып табылады, демек ол ұрпақ алу актісінде жаратылмайды. «Evil, Sin and Christian Theism» (2022) еңбегінде Эндрю Лок Трюдициандық және креационистік теориялардың артықшылықтарын біріктіретін өзгертілген гиломорфтық теорияны жақтады. Бұл көзқарас бойынша, ата-аналардың жандық потенциалын алып жүретін гаметалары кездескенде бірегей жан пайда болады (Трюдициандық түсіндіру), бірақ жанға бірегей пішін беруші – Құдай (Креационистік түсіндіру). Осылайша, «жанның негізі» ата-бабадан мұрагерлік болып берілсе, жанның пішіні Құдай тарапынан құрылады.

Қарсылық дәлелдер

Адамдардың традуциандыққа қарсы тұру себептері метафизикалық аргументке негізделген, себебі адамдар өз өмірлерін бақылай алмайды, демек, олардың өмір сүруі өздерінен туындамайды; ол қажетті нәрсе, яғни Құдаймен туындауы керек. Басқаша айтқанда, жаратылыс Құдайдың адам өмірін үздіксіз тудыруын қамтиды. Бұл тудыру адам жаны арқылы жүзеге асырылады, өйткені, Әулие Тома Аквинскийдің пікірінше, адам жаны материяның мүмкіндіктерінен асып түсетін қызметтерге ие, және осы қызметтердің болуы адам жанының материалдық емес және өлмейтін, бірақ Құдайдың тудыруына тәуелді екенін көрсетеді. Рим-католик шіркеуі былай үйретеді: «Әрбір рухани жан Құдай тарапынан тікелей жаратылады, ол ата-аналар арқылы «туындамайды», сондай-ақ ол өлмейтін». Алайда, адамдар еркін ерікке ие және осылайша өз өмірлерін өздері бақылай алады, сондай-ақ олар ұрпақ беру актісіне жауапты. Традуциандық жанның бөлінбестігі тұжырымына қайшы келеді. Егер жандар бөлінбейтін болса, онда баланың жаны ата-анасының жанынан туындауы мүмкін емес. Пресвитериандық теолог Чарльз Ходж жанның мәні материалдық емес болғандықтан, оны табиғи жолмен беру мүмкін емес деп санайды. Традуциандық, Құдай әлемді жаратуды аяқтағаннан кейін ғана басқарушылық рөлде жұмыс істейді деген дәлелсіз болжамға сүйенеді. Луи Беркхоф Құдайдың кереметтер жасауда да, құтқару жұмысының кейбір аспектілерінде де тікелей жұмыс істей беретінін атап көрсетеді.