Кіріспе

Американдық психолог Абрахам Харольд Маслоу (1 сәуір 1908 – 8 маусым 1970) – американдық психолог, ол Маслоудың қажеттіліктер иерархиясын жасаған, бұл теория психологиялық денсаулыққа негізделген және туа біткен адам қажеттіліктерін басымдықпен қанағаттандыруға байланысты, нәтижесінде жеке тұлғаның өзін-өзі дамытуына (өзін іске асыруына) әкеледі. Маслоу Брандейс университетінде, Бруклин колледжінде, Әлеуметтік зерттеулер жөніндегі жаңа мектепте және Колумбия университетінде психология профессоры болды. Ол адамдарды "симптомдар жиынтығы" ретінде қарастырудың орнына, олардың позитивті қасиеттеріне назар аударудың маңыздылығын баса көрсетті. 2002 жылы жарияланған "Жалпы психология шолуы" зерттеуінде Маслоу 20-шы ғасырдың ең көп сілтемеленген психологтарының он біріншісі деп танылды.

Жастық шақ

1908 жылы дүниеге келіп, Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында өскен Маслоу жеті баланың ең үлкені болды. Оның ата-анасы 20 ғасырдың басында Ресей империясының (қазіргі Киев, Украина) бір бөлігі болған Киевтен қашып келген яһуди иммигранттарының бірінші буыны еді. Олар Нью-Йорк қаласында, көп ұлтты, жұмысшы табының ауданында өмір сүруді шешті. Оның ата-анасы кедей болған және интеллектуалдыққа ден қоймаған, бірақ білімді бағалаған. Ол антисемиттердің тобымен кездесіп, олардың қуғындауына және тас лақтыруына жиі тап болды. Маслоу және оның сияқты жастар осындай расизм мен этникалық дискриминацияны жеңу үшін күресіп, білім мен экономикалық әділдікке негізделген, идеалистік әлем құруға тырысты. Үйінің сыртындағы шиеленіс ішінде де сезілді, өйткені ол анасымен сирек жарасып, ақырында оған зұлымдық сезімі пайда болды. Ол былай деді: "Мен оның тек сыртқы келбетіне ғана емес, сонымен қатар оның құндылықтары мен дүниетанымына, оның ашкөздігіне, өзімшілдігіне, тіпті өз күйеуі мен балаларына деген сүйіспеншілігінің жоқтығына, өзін-өзі бағалауына, қара нәсілге деген көзқарасына, әркімді пайдалануына, онымен келіспегендерді жаман деп санауына, достарының болмауына, шалақылығы мен лас болуына наразы болдым". Ол өзінің туысы Уиллден басқа достары аз болды, сондықтан "кітапханаларда және кітаптардың арасында өсті". Осы жерде ол оқуға және білім алуға деген құштарлығын дамытты. Ол Бруклиндегі ең жақсы мектептердің бірі – Boys High School-ға оқуға түсті, онда оның ең жақын досы туысы Уилл Маслоу болды. Мұнда ол көптеген академиялық үйірмелерде офицер болып қызмет етті және Латын журналының редакторы болды. Сонымен қатар, ол мектептің физика газеті – Principia-ны бір жыл бойы редакциялады. Ол басқа да қабілеттерін дамытты: жас кезінде Маслоу физикалық күшті нағыз еркектің ең маңызды қасиеті деп есептеді; сондықтан ол жиі жаттығулар жасады және мықты дене бітіміне ие болу үшін ауырлық көтерумен айналысты, бірақ оның қарапайым сыртқы келбеті мен адалдығы, сондай-ақ оның оқуға құштарлығы оған мұны істеуге мүмкіндік бермеді.

Колледж және университет

Маслоу орта мектептен кейін Нью-Йорк қалалық колледжінде оқыды. 1926 жылы ол бакалавриатқа қосымша түнгі уақытта құқық пәндерін оқи бастады. Оған ол ұнамады және ол дереу оқуды тоқтатты. 1927 жылы ол Корнелл университетіне ауысты, бірақ нашар бағалары мен жоғары құнына байланысты бір семестрден кейін оқуын тастап кетті. Кейін ол Нью-Йорк қалалық колледжін бітіріп, психологияны оқу үшін Висконсин университетінің аспирантурасына түсті. 1928 жылы ол өзінің туысы Бертаға үйленді, ол сол кезде әлі орта мектепте оқыды. Олар бірнеше жыл бұрын Бруклинде танысқан болатын. Маслоудың Висконсин университетінде алған психологиялық білімі эксперименталдық мінез-құлыққа бағытталған. Висконсинде ол приматтардың үстемдік мінез-құлқы мен жыныстық қатынасын зерттеуді қамтитын зерттеулер жүргізді. Маслоудың мінез-құлықпен алғашқы тәжірибесі оған мықты позитивистік көзқарас қалыптастыруға көмектесті. Профессор Хальси Кейсонның ұсынысымен Маслоу "сөздік материалды үйрену, сақтау және қайта жаңғырту" тақырыбында магистрлік диссертация жазды. Маслоу бұл зерттеуді өте ұятты деп санады, бірақ 1931 жылдың жазында диссертациясын аяқтады және психология ғылымдарының магистрі дәрежесін алды. Ол диссертациясына соншалықты ұялды, оны психология кітапханасынан алып тастады және каталогтан жойды. Дегенмен, профессор Кейсон бұл зерттеуді Маслоуды оны жариялауға ынталандыру үшін жеткілікті деп санады. Маслоудың диссертациясы 1934 жылы екі мақала ретінде жарияланды.

Академиялық мансап

Маслоу Колумбия университетінде осыған ұқсас тақырыптар бойынша зерттеулерін жалғастырды. Ол жерде Зигмунд Фрейдтің ертедегі әріптесі Альфред Адлерді тағы бір ұстазы ретінде тапты. 1937 жылдан 1951 жылға дейін Маслоу Бруклин колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді. Оның отбасылық өмірі мен тәжірибелері оның психологиялық идеяларына әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Маслоу психологтардың қорытындыларына қалай келгендеріне күмәнмен қарады, толығымен келіспесе де, адам санасын қалай түсіну керектігі туралы өз пікірлері болды. Ол өзінің жаңа ғылымын гуманистік психология деп атады. 1941 жылы АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда Маслоу 33 жаста болды және әскери қызметке жарамсыз болды. Алайда, соғыстың қасіреттері оның бойында бейбітшілік туралы арманды оятып, өзін-өзі дамыту психологиялық зерттеулеріне бастады. Зерттеулер екі ұстаздың – антрополог Рут Бенедикт пен гештальт психологы Макс Вертхаймердің жетекшілігімен жүргізілді, оларға ол кәсіби және жеке тұрғыдан сыйлы болды. Олар екі саланың да дамуына үлкен үлес қосты. Олардың өзі де "тамаша адамдар" болғандықтан, Маслоу олар туралы және олардың мінез-құлқы туралы жазбалар жасауға шабыс тартты. Бұл оның өмір бойы психикалық денсаулық және адамның әлеуеті туралы зерттеулері мен ойларының негізі болды. Маслоу басқа психологтардан идеяларды қабылдап, қажеттіліктердің иерархиясы, метамұқтаждар, метамотивация, өзін-өзі дамытуға жеткен тұлғалар және шыңдық тәжірибелер сияқты жаңа тұжырымдамаларды енгізді. Ол 1951 жылдан 1969 жылға дейін Брандейс университетінде профессор болып қызмет етті. Кейін Калифорниядағы Лафлин институтының тұрақты мүшесі атанды. 1967 жылы Маслоу ауыр жүрек шабуына ұшырады және өмірінің шектеулі екенін сезді. Ол өзін психологиядағы пионер деп санады. Ол болашақ психологтарға жаңа ойлармен ынталандырып, зерттеулер үшін жаңа бағыттар ашты. Ол басқа психологтарға толыққанды зерттеулер жүргізуге мүмкіндік беретін негізді қалады. Маслоу басшылықтың араласпауы керек деп есептеді. Осы принципке сәйкес, ол 1963 жылы Гуманистік психология қауымдастығының президентігіне ұсынылғанда бас тартты, өйткені ұйымның жетекшісіз интеллектуалды қозғалысты дамытуы керек деп ойлады.

Өлім

Жүгіріп бара жатқанда Маслоуға күшті жүрек ұстамасы келді және 1970 жылдың 8 маусымында 62 жасында Калифорния штатының Менло-Парк қаласында қайтыс болды. Ол Маунт-Оберн бейіштігінде жерленген.

Өзін-өзі іске асыру

Маслоу өзін-өзі іске асыруды – өз дағдылары мен қызығушылықтарын толыққанды пайдалану, яғни «өз мүмкіндіктерінің шегіне жету» қажеттілігі деп анықтады. Аты айтқандай, өзін-өзі іске асыру жоғары деңгейде жекелей болып табылады және Маслоудың жеке тұлғаның «өз билігінде және ешкімге бағынбайтын», сондай-ақ «өз талғамына, пікіріне, құндылықтарына және т.б.» құқылы деген тұжырымын көрсетеді. Шындығында, кейбір мамандар өзін-өзі іске асыруды «салауатты нарциссизм» деп сипаттайды.

Метамотивация

Маслоу өзінің толыққанды дамыған адамдарын сипаттау үшін "метамотивация" терминін қолданды, олар негізгі қажеттіліктерінен асып, ішкі күштермен жетеледі, осылайша олардың толық адамдық әлеуетін зерттеп, оған жете алады. Маслоудың мотивация теориясы адамдардың шақыру, міндет немесе өмірлік мақсатпен ынталандырыла алатындығы туралы түсінік берді. Метамотивация Маслоудың "B (болу)" деп атаған шығармашылығымен де байланысты болуы мүмкін екендігі айтылады, бұл жоғары деңгейдегі дамумен ынталандырылғаннан туындайтын шығармашылық. Маслоу сипаттаған шығармашылықтың тағы бір түрі "D (кемшілік)" шығармашылығы деп аталады, ол шығармашылықтың қанағаттандырылмаған бастапқы қажеттіліктерді толтыру немесе сенімділік пен қабылдау қажеттілігінен туындайтынын көрсетеді.

Әдістеме

Маслоу өзінің зерттеуін басқа психологтардың, Альберт Эйнштейннің және өзі таныған, өзін-өзі толыққанды іске асырған деп санайтын адамдардың еңбектеріне негіздеді. Маслоу Эйнштейннің жазбалары мен жетістіктерін өзін-өзі толыққанды іске асырған адамның қасиеттерін мысал ретінде келтіру үшін пайдаланды. Рут Бенедикт пен Макс Вертхаймердің жұмыстары да Маслоудың өзін-өзі толыққанды іске асыру модельдеріне зор ықпал етті. Бұл жағдайда, сандық ғылымдар тұрғысынан қарағанда, осы тәсілде көптеген мәселелер бар, соның салдарынан көп сынға ұшырады. Біріншіден, биографиялық талдау әдісі зерттеушінің пікіріне толығымен негізделгендіктен, өте субъективті деп айтуға болады. Жеке пікір әрқашан қателікке бой ұсынуы мүмкін, бұл алынған деректердің дұрыстығын төмендетеді. Сондықтан Маслоудың өзін-өзі толыққанды іске асырудың анықтамасын сандық факт ретінде сөзсіз қабылдауға болмайды.

Трансперсоналдық психология

1960 жылдары Маслоу Станислав Гроф, Виктор Франкль, Джеймс Фадиман, Энтони Сутич, Майлз Вич және Майкл Мерфимен бірге трансперсоналдық психология мектебін құрды. Маслоу гуманистік психология адам тәжірибесінің барлық қырларын түсіндіре алмайтынына келді. Ол «жоғары жетістіктер» деп аталатын түрлі мистикалық, экстаздық немесе рухани күйлерді өзін-өзі іске асырудан арғы тәжірибелер ретінде анықтады. Маслоу осы тәжірибелерді «психологиядағы төртінші күш» деп атады және оны трансперсоналдық психология деп берді. Трансперсоналдық психология «мистикалық, экстаздық және рухани күйлерге қатысты эмпирикалық, ғылыми зерттеулерді және олардың нәтижелерін жауапты түрде пайдалануды» (Олсон және Хергенхан, 2011) қамтиды. Бұл 1968 жылы жарық көрген «Болу психологиясына қарай» атты кітабына негіз болды. Осы кітабында Маслоу трансперсоналдық психологияның адамдар үшін маңыздылығын баса көрсетіп, былай деп жазады: «трансперсоналдық психологиясыз біз ауырып, зорлыққа салынып, нигилизмге ұшыраймыз, немесе үмітсіздікке беріліп, әрекетсіз боламыз» (Олсон және Хергенхан, 2011). Сондай-ақ, ол діни тәжірибені позитивистік тұрғыдан қарастырылмаса, жарамды деп қабылдау қиын екенін анықтады. Шындығында, Маслоудың Құдай және дінге қатысты ұстанымы өте күрделі болды. Ол ұйымдасқан дін мен оның сенімдерін қабылдамаса да, адамның қасиеттілікке деген қажеттілігі туралы көп жазды және Құдайды философиялық тұрғыдан – әдемілік, шындық және жақсылық ретінде немесе күш немесе принцип ретінде сипаттады. Трансперсоналдық психология туралы білім психология саласында кеңінен тарады, ал 1969 жылы «Трансперсоналдық психология журналы» құрылды, бұл Абрахам Маслоу Америкалық психологиялық қауымдастықтың президенті болғаннан кейін бір жыл өткен соң болды. АҚШ-та трансперсоналдық психология батыс емес психологиялар, философиялар және діндерді мойындауға ықпал етті, сондай-ақ «жоғары саналық күйлерді» түсінуді, мысалы, қарқынды медитация арқылы ілгерілетуге көмектесті. Трансперсоналдық психология көптеген салаларда қолданылды, соның ішінде трансперсоналдық бизнес зерттеулері де бар.

Оң психология

Маслоу өзінің жұмысын оң психология деп атады. 1968 жылдан бері оның еңбегі оң психотерапияның дамуына ықпал етті, бұл трансмәдени, гуманистік негізделген психодинамикалық психотерапия әдісі. Оны психикалық денсаулықты сақтау және психосоматикалық емдеуде Носсрат Пешешчян құрған. 1999 жылдан бастап Маслоудың жұмысына Мартин Селигман сияқты оң психология қозғалысының лидерлері арасында қызығушылық қайта оянды және оның ықпалы арта түсті. Бұл қозғалыс тек адамның жоғары қасиеттеріне назар аударады. Оң психология зерттеулері нәрсенің жақсы жағын және олардың қалай дұрыс істеп жатқанын қарастырады, пессимистік көзқарасқа емес.

Ғылымның психологиясы

1966 жылы Маслоу ғылым психологиясы саласындағы жаңалық ашатын еңбегін жариялады – «Ғылым психологиясы: Алғашқы зерттеу», бұл «Ғылым психологиясы» деп аталатын тұңғыш кітап. Осы кітабында Маслоу «мінез-құлқына қатысты салыстырмалы» ғылымның моделін ұсынды, оны ол тарихи, философиялық, әлеуметтанулық және психологиялық тұрғыдан наив позитивизмнің ғылымды уақытқа, орынға және жергілікті мәдениетке байланысты қарастыруға деген қарсылығы ретінде сипаттады. Маслоу бұл кітабының Томас Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962) еңбегінен үлкен шабыт алғанын мойындады және Кунның «қалыпты» және «революциялық» ғылым арасындағы белгілі айырмашылығын, өзінің «қауіпсіздік» және «даму» ғылымдары арасындағы айырмашылығының аясында психологиялық тұрғыдан қарастырады. Бұл ғылым психологиясының ауқымды бағдарламасының бір бөлігі ретінде ұсынылған, ал 1954 жылғы «Мотивация және Тұлға» атты еңбегінде жазылған болатын. Маслоу Кунның «қалыпты» және «революциялық» ғылым категорияларын Кунның «Құрылымынан» кейін ғана емес, сонымен қатар «Құрылымның» бірінші басылымынан 16 жыл бұрын, 1946 жылы «Ғылымда мақсатқа бағытталғандыққа қарсы мәселеге бағытталғандық» атты мақаласында, «Ғылым философиясы» журналында жариялаған, ғылымның өте ұқсас дихотомиялық құрылымын ұсынды.

Маслоудың балғасы

Абрахам Маслоу 1966 жылы жарық көрген "The Psychology of Science" кітабындағы "егер сізде тек балға болса, әр нәрсе тырнақтай көрінеді" деген кең таралған тұжырымымен, сондай-ақ Маслоудың балғасымен де белгілі.

Бәсекелестік

Әлеуметтік психолог Дэвид Майерс Маслоудың таңдау қателігіне назар салды, ол өзінің құндылықтарына сәйкес өмір сүрген адамдарды зерттеуге басымдық бергендігімен байланысты. Егер ол Наполеон, Ұлы Александр және Джон Рокфеллер сияқты басқа да тарихи тұлғаларды зерттеген болса, өзін-өзі дамыту туралы оның сипаттамалары мүлдем басқаша болуы мүмкін еді. Журналдың алғашқы саны 1961 жылдың басында жарық көрді және ғылыми мақалалар жариялауды жалғастыруда.