Саяси спектрдің екі өлшемді диаграммасы

Кіріспе

Саяси спектр диаграммасы

Нолан диаграммасы – американдық либертариандық белсенді Дэвид Ноланның 1969 жылы жасаған саяси спектр диаграммасы. Ол саяси көзқарастарды экономикалық және жеке еркіндікті көрсететін екі ось бойынша белгілейді. Бұл диаграмма саяси көзқарастарды талдауды дәстүрлі бір өлшемді сол-оң/прогрессивті-консервативті бөлістен асырып, либертариандық идеологияны дәстүрлі спектрден тысқары орналастырады.

Даму

Саяси ұстанымдарды екі осьті кестеде орналастыру мүмкіндігін британдық психолог Ханс Эйзенк 1954 жылғы «Саясат психологиясы» кітабында зерттеу деректеріне негізделген статистикалық дәлелдермен ұсынды. Бұл саяси ұстанымдарды төрт квадрантқа жіктеуге мүмкіндік береді, ал квадрант ішіндегі нақты орналасуына қарай толыққандырақ жіктеу жасауға болады. 1970 жылы Стюарт Кристи мен Альберт Мелтцердің «Анархияның қақпалары» басылымында осыған ұқсас екі өлшемді кесте пайда болды, бірақ бұл жұмыста коллективизм-капитализм және индивидуализм-тоталитаризм екі ось ретінде қарастырылды, ал төрт бұрышта анархизм, фашизм, «мемлекеттік коммунизм» және «капиталистік индивидуализм» орналасқан. «Капитализм үшін радикалдар» (321-бет) еңбегінде Брайан Доэрти диаграмма идеясын Морис Брайсон мен Уильям Макдиллдің «Индивидуалистік ой журналында» (1968 жылғы жаз) жарияланған «Саяси спектр: екі өлшемді тәсіл» атты мақаласына жатқызады. Стив Мариотти, Карл Оглсбидің «Демократиялық қоғам үшін студенттер» (SDS) студенттік ұйымындағы әріптесі, 1965 жылы Оглсбидің «Болашақты қалыптастырайық» сөзінде екі осьті Нолан кестесінің бір түрін сипаттағанын айтады. Оглсбидің саяси көзқарасы SDS-дегі көптеген солшылдардан гөрі әртүрлі болды; оған либертариандық экономист Мюррей Ротбардтың ықпалы зор болды және ол социализмді «федералды бюрократияның астында әлеуметтік проблемаларды жабудың жолы» деп санамады. Оглсби тіпті кейбір жобалар бойынша SDS пен консервативті «Жас американдықтар еркіндік үшін» тобының ынтымақтастығын ұсынды және «ескі оң және жаңа сол жақ моральдық және саяси тұрғыдан үйлесімді» деп мәлімдеді. Нолан сол кезде «Жас американдықтар еркіндік үшін» ұйымының мүшесі болды. Дэвид Нолан өзінің кестесінің алғашқы нұсқасын 1971 жылғы қаңтарда «Жеке бостандықтар қоғамының» (SIL) ай сайынғы «Индивидуалист» журналында «Саяси-экономикалық жүйелерді жіктеу және талдау» атты мақаласында жариялады. 1971 жылғы желтоқсанда ол Либертариандық партияға айналатын ұйымды құруға көмектесті. Басқа идеологияларға орын қалдырмайтын «солдан оңға» сызықты талдаудан көңілі толмаған Нолан екі осьті кесте жасады, ол Нолан кестесі деп аталды, кейіннен ол әлемдегі ең кішкентай саяси сұрақнаманың негізгі бөлігіне айналды. Ноланның пікірінше, әртүрлі саяси философиялар арасындағы басты айырмашылық, адамның саяси ұстанымын анықтайтын маңызды элемент – адамның іс-әрекетін бақылауда мемлекеттің қаншалықты үлесі болуы. Нолан барлық саяси іс-әрекеттерді екі кең санатқа бөлуге болады деп санайды: экономикалық және жеке. «Экономикалық» санатқа адамдардың өндіруші және тұтынушы ретінде жасайтын істері кіреді – олар не сатып алады, сатады және өндіреді, қайда жұмыс істейді, кімді жалдайды және ақшаларын қалай жұмсайды. Экономикалық қызмет мысалдары: бизнес ашу немесе басқару, үй сатып алу, ғимарат салу және кеңседе жұмыс істеу. «Жеке» санатқа адамдардың қарым-қатынастарда, өзін-өзі білдіруде және өз денелері мен ақылымен жасайтын істері кіреді. Жеке істер мысалдары: кіммен үйлену; қандай кітаптар оқып, қандай фильмдер көру; қандай тағамдар, дәрі-дәрмектер және есірткілер қолдану; демалыс; діни таңдау; қандай ұйымдарға қосылу; кіммен араласу. Ноланның айтуынша, үкіметтік қызметтің (немесе үкіметтік бақылаудың) көп бөлігі осы екі негізгі салада орын алатындықтан, саяси ұстанымдарды осы екі салада адамның немесе саяси партияның қаншалықты үкіметтік бақылауды қолдайтынымен анықтауға болады. Екі жағынан да ешқандай үкімет болмауы (анархизм) немесе барлық нәрсені толық бақылауда ұстауы (тоталитаризмнің әртүрлі түрлері) – бұл екі шекті жағдай. Көптеген саяси философиялар осы екі аралықта орналасады. Жалпы алғанда: оң жақтағылар, соның ішінде американдық консерваторлар, экономикалық мәселелерде көбірек еркіндікті (мысалы, еркін нарық) қолдайды, бірақ жеке мәселелерге көбірек мемлекеттік араласуды (мысалы, есірткі заңдары) жақтайды. Сол жақтағылар, соның ішінде американдық либералдар, жеке мәселелерде көбірек еркіндікті (мысалы, әскери дайындық жоқ) қолдайды, бірақ экономикада көбірек үкіметтік белсенділік немесе бақылауды (мысалы, үкімет белгілеген ең төменгі жалақы) жақтайды. Либертариандар жеке және экономикалық еркіндікті қолдайды және екі салада да үкіметтің араласуына қарсы. Консерваторлар сияқты либертариандар да еркін нарыққа сенеді. Либералдар сияқты, либертариандар жеке бостандыққа сенеді. Авторитарлар жеке және экономикалық салалардың екеуінде де мемлекеттік бақылауды жақтайды. Кестелердің әртүрлі нұсқалары, сондай-ақ Ноланның түпнұсқа кестесі, осы кестенің бұрышын белгілеу үшін «тоталитарлық», «мемлекетшіл», «қоғамдық» немесе «халықшыл» сияқты терминдерді қолданады. Орталықшылдар жеке және экономикалық мәселелерде бостандық пен мемлекеттік қатысудың тепе-теңдігін жақтайды. Осы аргументті визуализациялау үшін Нолан екі осьті график ойлап тапты. Бір ось экономикалық бостандық үшін, екіншісі жеке бостандық үшін болды, екі осьтің де шкаласы нөлден (толық мемлекеттік бақылау) 100% (мемлекеттік бақылау жоқ) дейін ауқымды болды. Экономикада 100% бостандық – толығымен еркін нарық (laissez faire) дегенді білдіреді; жеке мәселелерде 100% бостандық – жеке өмірге мемлекеттік бақылаудың жоқ екенін білдіреді. Екі осьтің шкаласын пайданау арқылы адамның, саяси ұйымның немесе саяси философияның жеке және экономикалық бостандық деңгейін графиктің түйіскен жерінде көрсетуге болады. Сондықтан, барлық саяси пікірді «солдан оңға» бір өлшемді диапазонмен жіктеудің орнына, Ноланның кестесі екі өлшемді өлшеуге мүмкіндік берді: адамның жеке және экономикалық мәселелерде қаншалықты (немесе аз) мемлекеттік бақылауды жақтайтыны. Нолан өз кестесінің әсерінің бірі – адам оны көріп тұрғанда, оның көзқарасы өзгеріп, одан әрі бұл бағыттағы ұстанымдарды бір өлшемді емес, екі өлшемді түрде қарастыратынын айтты. 1987 жылы «Өзін-өзі басқару жақтастарының» негізін қалаушы Маршалл Фриц кестені өңдеп, он сұрақ қосты – ол оларды «әлемдегі ең кішкентай саяси сұрақнама» деп атады, бұл адамдарға өз саяси нанымдарын кестеде көрсетуге мүмкіндік берді.

The claim that political positions can be located on a chart with two axes: left–right (economics) and tough–tender (authoritarian libertarian) was put forward by the British psychologist Hans Eysenck in his 1954 book The Psychology of Politics with statistical evidence based on survey data. This leads to a loose classification of political positions into four quadrants, with further detail based on exact position within the quadrant. A similar two dimensional chart appeared in 1970 in the publication The Floodgates of Anarchy by Stuart Christie and Albert Meltzer, but that work distinguished between the axes collectivism–capitalism on the one hand, individualism–totalitarianism on the other, with anarchism, fascism, "state communism" and "capitalist individualism" in the corners. In Radicals for Capitalism (p. 321), Brian Doherty attributes the idea for the chart to an article by Maurice Bryson and William McDill in The Rampart Journal of Individualist Thought (Summer 1968) entitled "The Political Spectrum: A Bi Dimensional Approach". Steve Mariotti, a teenage colleague of Carl Oglesby's in the leftist student organization Students for a Democratic Society (SDS), credits Oglesby with describing a form of the two axis Nolan Chart during a delivery of Oglesby's "Let Us Shape the Future" speech in 1965. Oglesby's political outlook was more eclectic than that of many leftists in SDS; he was heavily influenced by libertarian economist Murray Rothbard and he dismissed socialism as "a way to bury social problems under a federal bureaucracy." Oglesby even (unsuccessfully) proposed cooperation between SDS and the conservative group Young Americans for Freedom on some projects, and argued that "in a strong sense, the Old Right and the New Left are morally and politically coordinate." Nolan was a member of Young Americans for Freedom at the time. David Nolan first published his version of the chart in an article named "Classifying and Analyzing Politico Economic Systems" in the January 1971 issue of The Individualist, the monthly magazine of the Society for Individual Liberty (SIL). In December 1971, he helped to start the group that would become the Libertarian Party. Frustrated by the "left right" line analysis that leaves no room for other ideologies, Nolan devised a chart with two axes which would come to be known as the Nolan Chart, and later became the centerpiece of the World's Smallest Political Quiz. Nolan's argument was that the major difference between various political philosophies, the real defining element in what a person believes politically, is the amount of government control over human action that is advocated. Nolan further reasoned that virtually all human political action can be divided into two broad categories: economic and personal. The "economic" category includes what people do as producers and consumers – what they can buy, sell and produce, where they work, who they hire and what they do with their money. Examples of economic activity include starting or operating a business, buying a home, constructing a building and working in an office. The "personal" category includes what people do in relationships, in self expression and what they do with their own bodies and minds. Examples of personal activities include whom they marry; choosing what books they read and movies they watch; what foods, medicines and drugs they choose to consume; recreational activities; religious choices; organizations they join; and with whom they choose to associate. According to Nolan, since most government activity (or government control) occurs in these two major areas, political positions can be defined by how much government control a person or political party favors in these two areas. The extremes are no government at all in either area (anarchism) or total or near total government control of everything (various forms of totalitarianism). Most political philosophies fall somewhere in between. In broad terms:
Those on the right, including American conservatives, tend to favor more freedom in economic matters (example: a free market), but more government intervention in personal matters (example: drug laws). Those on the left, including American liberals, tend to favor more freedom in personal matters (example: no military draft), but more government activism or control in economics (example: a government mandated minimum wage). Libertarians favor both personal and economic freedom and oppose most (or all) government intervention in both areas. Like conservatives, libertarians believe in free markets. Like liberals, libertarians believe in personal freedom. Authoritarians favor a lot of government control in both the personal and economic areas. Different versions of the chart as well as Nolan's original chart use terms such as "totalitarian", "statist", "communitarian" or "populist" to label this corner of the chart. Centrists favor a balance or mix of both freedom and government involvement in both personal and economic matters. In order to visually express this argument, Nolan came up with a two axis graph. One axis was for economic freedom and the other was for personal freedom, with the scale on each of the two axes ranging from zero (total state control) to 100% (no state control). 100% freedom in economics would mean an entirely free market (laissez faire); 100% freedom in personal issues would mean no government control of private, personal life. By using the scale on each of the two axes, it was possible to graph the intersection of the amount of personal liberty and economic liberty a person, political organization, or political philosophy advocates. Therefore, instead of classifying all political opinion on a one dimensional range from left to right, Nolan's chart allowed two dimensional measurement: how much (or little) government control a person favored in personal and economic matters. Nolan said that one of the impacts of his chart is that when someone views it, it causes an irreversible change as viewers henceforth view the included orientations in two dimensions instead of one. In 1987, Marshall Fritz, founder of Advocates for Self Government, tweaked the chart and added ten questions – which he called the World's Smallest Political Quiz – which enabled people to plot their political beliefs on the chart.

Міндеттер

Дәстүрлі сол-оң ажыратудан және басқа да саяси таксономиялардан өзгеше, Нолан диаграммасының бастапқы нұсқасы екі өлшемді, көлденең x осі "экономикалық еркіндік", ал тік y осі "жеке еркіндік" деп белгіленген. Ол бес бөлікке бөлінген шаршыға ұқсайды, және әр бөлікке төмендегідей атау беріледі:
Төменгі сол жақ – Мемлекетшілдік. Либертариандыққа қарама-қарсы, экономикалық және жеке еркіндіктің төмен деңгейін қолдайтындарға сәйкес келеді. Жоғарғы сол жақ – Солшыл саяси философиялар. Олар экономикалық еркіндіктің төмен деңгейін және жеке еркіндіктің жоғары деңгейін қолдайды. Төменгі оң жақ – Оңшыл саяси философиялар. Олар экономикалық еркіндіктің жоғары деңгейін және жеке еркіндіктің төмен деңгейін қолдайды. Жоғарғы оң жақ – Либертариандар. Дэвид Ноланның өзінің философиясы, экономикалық және жеке еркіндіктің жоғары деңгейін қолдайтындарға сәйкес келеді. Ортасы – Орталықшылдық. Орталық аймақ саяси ортаны анықтайды, экономикалық және жеке еркіндікті теңестіретін, сондай-ақ нарықты реттеу және жеке құрбандық қажеттілігін қамтитын аралас жүйені жақтағандар үшін.

Сауалнама жүргізу

2011 жылдың тамызында либертариандық Reason журналы Rupe ұйымымен бірлесіп 1200 американдықтан телефон арқылы сауалнама алып, олардың пікірлерін Нолан диаграммасының санаттарына жіктеді. Reason Rupe сауалнамасы көрсеткендей, "американдықтарды "либералдық" немесе "консервативтік" топтарға оңай жіктеу мүмкін емес". Атап айтқанда, 28% консервативтік пікір білдірді, 24% либертариандық, 20% қауымдық және 28% либералдық пікір білдірді. Сауалнаманың қателігі ±3 құрады.

Қосымша қолдану

Кейбір комментаторлар Ноланның жеке және экономикалық еркіндіктің екі осін пайдалануын қабылдады, бірақ ол жеткілікті деңгейге жетпеді немесе Нолан диаграммасы басқа идеологиялардың дұрыстығын көрсету үшін қолданылуы мүмкін деп санайды. Мысалы, 1996 жылы Калифорния штатының ассамблеясына кандидат болған либертариандық бұрынғы философия профессоры Келли Л. Росс, картаны мағыналандыру үшін саяси еркіндіктің үшінші осі қажет екенін айтады. Ал Американы біріктіру қозғалысының негізін қалаушы мүшесі, бұрынғы The Centrist Project ұйымының өкілі Оуэн Прелл, Нолан диаграммасы – бұрынғы, бір ғана осьті солдан оңға қарай созылған саяси континуумнан жақсырақ жаңару, бірақ ол саяси центризмді қолдауға көбірек көмектеседі. Саяси құндылықтарын анықтауға мүмкіндік беретін бірнеше танымал онлайн тесттер, Нолан диаграммасындағы сияқты екі осьті қолданады, оның ішінде The Political Compass, iSideWith.com және MapMyPolitics.org сайттары да бар.