Кіріспе

Убых тілінің соңғы белгілі сөйлеушісі (1904–1992)

Тевфик Есенч (1904 – 7 қазан 1992) – черкес тегіндегі түрік азаматы, убых тілінің соңғы сөйлеушісі ретінде танымал. 1992 жылы оның қайтысымен, көптеген тіл білімі мамандарының оны жаңғыртуға жасаған күш-жігеріне қарамастан, убых тілі жойылып кетті. Дегенмен, убых тілі мен мәдениеті туралы бүгінгі әлемнің толық және егжей-тегжейлі біліміне Есенч жеке басының үлкен еңбегінің арқасында қол жеткізілді.

Өмірбаян

Эсенч Түркиядағы Хачиосман ауылында (Ubykh: Lek'uaşüa /lɜkʷʼɐ́ɕʷɜ/; Адыге: Hundjahabl) бір кезде убых тілінде сөйлейтін әжесі мен атасымен тәрбиеленді. Стамбулдың мемлекеттік қызметіне орналасудан бұрын, ол сол ауылдың мухтары (әкімі) болып қызмет етті. Ол жерде француз лингвисті Жорж Дюмезилмен және оның әріптесі Жорж Чарахидземен бірге өзінің тілін жазуға көмектесу үшін көп еңбек етті, бірақ Чарахидзенің (1930–2010) барлық жазбалары жарияланбады. Есенчпен кездесіп, убых тілі туралы зерттеулер жасағандар: норвег Ханс Вогт (1911–92); британдық Джордж Хьюитт, ол Эсенчпен бірге Стамбулда жазбалар жасады; абхаз Виачеслав Чирикба, ол убых елді мекендері мен убых тегі туралы жазды; және түрік лингвисті А. Сумру Озсой. Ол Дюмезилдің және оған келген басқа лингвисттердің мақсаттарын тез түсініп, керемет жадысы болғандықтан, убых тілі ғана емес, сонымен қатар убых халқының мифологиясы, мәдениет тарихы және салт-дәстүрлері туралы маңызды дереккөз болды. Ол түрік және убых тілдерін, сондай-ақ адыге (батыс черкес) диалектісін білген, бұл Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінің осы екі мүшесін салыстыруға мүмкіндік берді. Ол – тіл тазалығын сақтаушы болғандықтан, Дюмезил оның убых тіліндегі сөйлеу өнері стандартты "әдеби" убых тіліне ең жақын деп есептеді.