Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
83 жылы қазіргі Шотландиядағы Рим жеңісі
AD 83 Roman victory in modern Scotland
Монс Граупиус шайқасы, Тациттің мәлімдемесіне сәйкес, 83 немесе, аздаған мүмкіндікпен, 84 жылы қазіргі Шотландия аумағында болған римдік әскери жеңіс еді. Шайқастың нақты орны күмәнді. Тарихшылар Тациттің бұл шайқас туралы баяндамасының кейбір тұстарын ұзақ уақыттан бері сөзге келтіріп, оның римдіктердің жетістіктерін асыра көрсеткенін айтады.
The Battle of Mons Graupius was, according to Tacitus, a Roman military victory in what is now Scotland, taking place in AD 83 or, less probably, 84. The exact location of the battle is a matter of debate. Historians have long questioned some details of Tacitus's account of the fight, suggesting that he exaggerated Roman success.
Өмірбаян
Тацит римдік губернатор Гней Юлий Агриколаның каледониялықтарды қорқыту үшін флотын алға жібергенін, ал британдық қосымша әскерлермен күшейтілген жеңіл жаяу әскермен жау басып алған жерге жеткенін айтады. Британия тайпаларына қарсы жорықта римдіктер саны жағынан кем болса да, олар көбінесе жауларын ашық шайқасқа шақыруда қиындыққа тап болды. Каледондықтар – британдықтардың соңғы бағындырылмаған тайпасы (және ешқашан толығымен бағындырылмаған). Көп жыл бойы шайқастан қашқан каледониялықтар, римдіктер егін жинағаннан кейін толы астық қоймаларына шабуыл жасағанда шайқасуға мәжбүр болды. Каледониялықтар алдағы қыста соғысып не аштан өлуге тиіс болды.
Tacitus states that Gnaeus Julius Agricola, who was the Roman governor and Tacitus's father in law, had sent his fleet ahead to panic the Caledonians, and, with light infantry reinforced with British auxiliaries, reached the site, which he found occupied by the enemy. Even though the Romans were outnumbered in their campaign against the tribes of Britain, they often had difficulty getting their foes to face them in open battle. The Caledonii were the last unconquered British tribe (and were never entirely subdued). After many years of avoiding the fight, the Caledonians were forced to join battle when the Romans marched on the main granaries of the Caledonians, just as they had been filled from the harvest. The Caledonians had no choice but to fight or starve over the next winter.
Орналасқан жері
Монс Граупиус шайқасы Римдік Шотландияны зерттеуде үнемі кездесетін тақырып болып табылады. 19 ғасырда, ол Перт пен Кинросс аймастарындағы Далгинростан Блэргоуриге дейінгі дерлік барлық маңызды римдік орындарымен байланыстырылды. 20 ғасырда әуе суретінің және егін іздерін түсіндірудің пайда болуымен назар солтүстік-шығысқа, Морей жағалауына қарай жасалған шеру лагерлеріне ауысты. Бұл шайқастың Абердинширде, Лоджи Дурнодағы үлкен шеру лагерінің оңтүстігінде орналасқан Беннахи төбесінде болғаны туралы сенімге әкелді. Шайқас орнына қатысты көптеген пікірталастар мен талдаулар жүргізілді, осы орындардың көпшілігі Шотландияның солтүстік-шығысында, Ди өзенінің солтүстігіндегі Пертширді қамтиды. Көптеген авторлар шайқастың Солтүстік теңізінен көрінетін Грампиан тауларында өткенін болжайды. Атап айтқанда, Рой, Суренн, Уатт, Хоган және басқалар шайқас болған биік жердің Кемпстон төбесі, Мегрей төбесі немесе Рейдикс римдік лагерінің жанындағы басқа төбелер болуы мүмкін деген пікірді айтты. Абердинширдегі осы орындар Тациттің тарихи сипаттамаларымен сәйкес келеді және римдіктердің болғанын көрсететін археологиялық жәдігерлер де табылды. Бұған қоса, бұл биік жерлер римдіктер мен каледониялықтардың әскери маневрлер үшін пайдаланған Ельсик тауларына жақын орналасқан. Historic Environment Scotland (Тарихи орта) осы орынның нақтылығын анықтамауды Шотландиядағы тарихи шайқас алаңдарының тізімінен шығару себебі ретінде көрсетті.
The Battle of Mons Graupius has been a constant motif in the study of Roman Scotland. In the 19th century, it was identified with almost every principal Roman site in Perth and Kinross from Dalginross to Blairgowrie. With the advent of aerial photography and the interpretation of crop markings in the 20th century, the focus has moved to the north east and a series of marching camps en route to the Moray coast. This has given rise to the belief that the battle occurred in Aberdeenshire at the foot of Bennachie, a very distinctive hill just south of a large marching camp at Logie Durno. Considerable debate and analysis have been conducted regarding the battle location, with the locus of most of these sites spanning Perthshire to the north of the River Dee, all in the northeast of Scotland. A number of authors have reckoned the battle to have occurred in the Grampian Mounth within sight of the North Sea. In particular, Roy, Surenne, Watt, Hogan and others have advanced notions that the high ground of the battle may have been Kempstone Hill, Megray Hill or other knolls near the Raedykes Roman Camp. Those sites in Aberdeenshire fit the historical descriptions of Tacitus and have also yielded archaeological finds related to Roman presence. In addition, these points of high ground are proximate to the Elsick Mounth, an ancient trackway used by Romans and Caledonians for military manoeuvres. Historic Environment Scotland noted the uncertainty of the location as the reason for its exclusion from the Inventory of Historic Battlefields in Scotland.
Шайқас
Тацит жазғандай, 8000 одақтас көмекші жаяу әскер орталық бөлімді құрады, ал 3000 атты әскер қанаттарда орналасты, рим легионерлері өздерінің лагерінің алдында резервте тұрды. Рим әскерінің саны 17 000-нан 30 000-ға дейін бағаланды; Тацит 11 000 көмекші әскер мен тағы төрт атты эскадрилья қатысқанын айтса да, резервтегі легионерлердің саны белгісіз. Тацит Калгак басшылығындағы каледониялық әскердің саны 30 000-нан асып кеткенін мәлімдейді. Олар негізінен биік жерде орналасқан; алдыңғы қатарлары тегіс жерде болды, ал қалған қатарлар дөңестің беткейімен жартылай шеңбер пішінде көтерілді. Каледониялық күймелер екі әскердің арасындағы жазық далада шабуыл жасады. Ұзаққа соқпай, жаумен атысқаннан кейін Агрикола көмекші әскерлерге дұшпанға тікелей шабуыл жасауға бұйрық берді. Олардың құрамында төрт батавиялық когортасы және екі тунгрлік қылышкерлердің когортасы болды. Каледониялықтар төбеден төмен қарай қырылып, тапталды. Жоғарғы жақтағылар қанаттан орап өтуге тырысты, бірақ рим атты әскері олардың жолын кесті. Содан кейін каледониялықтар толығымен жеңіліп, жақын жердегі орманға қашып тығылды, бірақ жақсы ұйымдастырылған рим бөлімдері оларды тынымсыз қуды. Рим легиондары шайқасқа қатыспады, олар барлық уақытта резервте болды. Тациттің мәліметінше, 10 000 каледониялық қаза тапты, ал оған 360 көмекші әскердің құны төленді. 20 000 каледониялық орманға шегінді, онда олар қуғыншыларға қарағанда жақсы қарсы тұра алды. Келесі күні таңертең рим тыңшылары қалған каледониялық әскерді таба алмады.
According to Tacitus, 8,000 allied auxiliary infantry formed the centre, while 3,000 cavalry were on the flanks, with the Roman legionaries as a reserve in front of their camp. Estimates for the size of the Roman army range from 17,000 to 30,000; although Tacitus says that 11,000 auxiliaries were engaged, along with a further four squadrons of cavalry, the number of legionaries in reserve is uncertain. The Caledonian army, which Tacitus claims was led by Calgacus (but only mentions him as giving a speech, probably fictitious), was said to be over 30,000 strong. It was stationed mostly on higher ground; its front ranks were on the level ground, but the other ranks rose in tiers, up the slope of the hill in a horseshoe formation. The Caledonian chariotry charged about on the level plain between the two armies. After a brief exchange of missiles, Agricola ordered auxiliaries to launch a frontal attack on the enemy. These were based around four cohorts of Batavians and two cohorts of Tungri swordsmen. The Caledonians were cut down and trampled on the lower slopes of the hill. Those at the top attempted an outflanking movement but were themselves outflanked by Roman cavalry. The Caledonians were then comprehensively routed and fled for the shelter of nearby woodland, but were relentlessly pursued by well organised Roman units. It is said that the Roman Legions took no part in the battle, being held in reserve throughout. According to Tacitus, 10,000 Caledonian people died at a cost of only 360 auxiliary troops. 20,000 Caledonians retreated into the woods, where they fared considerably better against pursuing forces. Roman scouts were unable to locate the remaining Caledonian forces the next morning.
Тациттің жазбасын сынға алу
Тацит баяндаған шешуші жеңіс кейбір тарихшылар тарапынан сынға алынды, алайда олар ешқандай шайқас болмағанын айтады. Бір автордың пікірінше, император Домициан Агриколаның маңызды жеңіске жеткені туралы мәлімдемесінің жалған екенін білген болуы мүмкін. Бұл талаптарға қарамастан, Агриколаға жеңіс құрметтері берілді және империяның басқа бөлігінде губернаторлық қызметке ұсынылды, сондықтан Домициан оның маңызды жетістіктерге қол жеткізгеніне күмән келтірмеген сияқты. Ол бүкіл оқиғаны ойдан шығарды және содан кейін император одан жиіркенген деген болжамдар, оған отанына оралғанда құрмет көрсетілгенін ескерсек, ықтимал емес көрінеді.
The decisive victory reported by Tacitus has been criticized by some historians, however, who believe no engagement occurred. One author has suggested that the emperor Domitian may have been informed of the fraudulence of Agricola's claims to have won a significant victory. Despite these claims, Agricola was awarded triumphal honours and was offered another governorship in a different part of the empire, so it would seem unlikely Domitian doubted he had achieved substantial successes. Suggestions that he invented the entire episode and was thereafter shunned by the emperor do not seem likely, given that he was awarded honours on his return.
Салдары
Осы соңғы шайқастан кейін Агрикола Британияның барлық тайпаларын бағындырғаны жарияланды. Бірақ көп ұзамай ол Римге қайтарылып алынды, ал оның орнына Сальвстий Лукулл келді. Римнің қақтығысты әрі қарай жалғастыру ниеті болғанмен, империяның басқа аймақтарындағы әскери қажеттіліктер әскерді қайтаруға мәжбүр етті, соның салдарынан мүмкіндік теріс кетті. Тациттың 68 және 98 жылдар аралығындағы рим тарихына арналған еңбегінде айтылған: Perdomita Britannia et statim missa (Британия толығымен бағындырылды және дереу тастап кетілді) деген сөздері, Агриколаның табысты жорығынан кейін Домицианның бүкіл аралды римдік билік астына біріктіре алмауына деген ащы наразылығын көрсетеді.
Following this final battle, it was proclaimed that Agricola had finally subdued all the tribes of Britain. Soon afterwards he was recalled to Rome, and his post passed to Sallustius Lucullus. It is likely that Rome intended to continue the conflict, but that military requirements elsewhere in the empire necessitated a troop withdrawal and the opportunity was lost. Tacitus' statement in his account of Roman history between 68 AD and 98 AD: Perdomita Britannia et statim missa (Britain was completely conquered and immediately let go), denotes his bitter disapproval of Domitian's failure to unify the whole island under Roman rule after Agricola's successful campaign.