Кіріспе

Тамақтың өмірдің барлық саласындағы тәртіпсіз қабылдануымен сипатталатын үлгі.

Асқарақты жеу – бақылаусыз тамақтану эпизодтарынан тұратын тәртіпсіз тамақтану үлгісі. Бұл асқазан бұзылыстары мен жүйкелік анорексия сияқты тамақтану бұзылыстарының жиі кездесетін белгісі. Мұндай асқарақты жеу кезінде адам тым көп мөлшерде тамақты жылдам қабылдайды. Асқарақты жеу диагнозы өзін-өзі бақылау жоғалту сезімімен байланысты. Асқарақты жеу синдромы артық салмақ пен семіздікпен де байланысты.

Ескерту белгілері

Көп жеу синдромының әдеттегі белгілеріне салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде үлкен мөлшерде тағамның жоғалуы жатады. Көп жеу синдромымен күресіп жүрген адам басқалардың арасында немесе қоғамда тамақ ішу кезінде ұялуы мүмкін. Адам бұрын болмаған жаңа және экстремалды тамақтану әдеттерін қалыптастыруы мүмкін. Мұндай әдеттерге сүт тағамдары немесе көмірсуларды толығымен жоққа шығаратын диеталар жатуы мүмкін. Көп жеудің алғашқы диетаға тырыспай тұрып басталуы да мүмкін. Олар сондай-ақ тағамды ұрлап немесе әдеттегідей емес жерлерде жинақтауы мүмкін. Бұдан өзге, көп жеумен азаптанушы науқастар өзін-өзі өлтіруге талпыну, есірткі қолдану, дүкеннен ұрлау және шамадан тыс ішімдік ішу сияқты өзін-өзі қиратуға бағытталған мінез-құлықтарға да бейім болуы мүмкін. Диетасыз көп жеудің басталуы психикалық денсаулық проблемаларының жоғары тәуекелімен және жас жаста басталумен байланысты. Дене салмағына қатысты стигма да көп жеуге бейімділікті болжауға көмектеседі, бұл көп жеу синдромын емдеуде салмақты ескеретін тәсілдердің маңыздылығын көрсетеді, себебі мұндай тәсілдер бұл проблеманың күшеюіне әкелмеуі керек.

Денсаулыққа қауіп төндіреді

Ашығумен байланысты бірнеше физикалық, эмоционалдық және әлеуметтік денсаулық тәуекелдері бар. Осы тәуекелдердің ішінде депрессия, мазасыздық және жүрек аурулары бар. Бір зерттеуде, ашығумен күресіп жүрген семіз адамдардың дене массасы жоғарырақ, сондай-ақ ашығумен күреспегендерге қарағанда депрессия және стресс деңгейі де жоғары екендігі анықталды. Семіздік тәуекелін арттыратын және психикалық аурулардың даму тәуекелін арттыратын екі негізгі факторға ұшырау ашығумен байланысты болуы мүмкін.

Әсерлер

Көбінесе тамақтану жылдам жүреді, адам эмоциялық тұрғыдан сезімсізденеді және тамақтануды тоқтатуға шамасы келмейді. Тамақ ішуге ұрынып жүретін көптеген адамдар бұл мінез-құлқын басқалардан жасыруға тырысады және көбінесе артық салмақтан ұялады немесе шектен тыс тамақ ішуден депрессияға түседі. Тамақ ішудің бұзылысы жоқ адамдарда да эпизодтық шектен тыс тамақтану кездесуі мүмкін, бірақ жиі қайталамалы тамақ ішу – көбінесе тамақ ішудің бұзылысының белгісі. Асқазанның шектен тыс ішіну синдромы (BED) бақылаусыз, шамадан тыс тамақтанумен, одан кейін ұят және кінә сезімімен сипатталады. Булимиямен ауыратындардан айырмашылығы, BED белгілері бар адамдар әдетте тамақтан тазару, ораза ұстау немесе тамақ ішуді өтеу үшін шамадан тыс жаттығулар жасамайды. Сонымен қатар, бұл адамдар көбінесе диета ұстайды, салмақты бақылау бағдарламаларына қатысады және отбасында семіздік тарихы болады. Дегенмен, булимиямен ауыратын көптеген адамдарда асқазанның шектен тыс ішіну синдромы да болады. BED-тен зардап шеккен кезде әсер ететін әлеуметтік және физикалық денсаулықпен қатар, BED-пен байланысты психикалық аурулар да болады. Олардың кейбіреулері, бірақ олармен шектелмейді: депрессия, екіұштылық, қылықтық, заттарды қолдану/кәдеге жарату синдромы.

Емдеу әдістері

Қазіргі уақытта асыра тамақтану синдромын емдеуге негізінен психологиялық терапиялар қолданылады, мысалы, когнитивті-мінездік терапия (КМТ), интерперсоналдық психотерапия (ИПП) және диалектикалық-мінездік терапия (ДМТ). Асыра тамақтануға қарсы психологиялық емдеулердің ұзақ мерзімді тиімділігін зерттеу көрсеткендей, когнитивті-мінездік терапия (КМТ) және топтық интерперсоналдық психотерапия (ИПП) екеуі де асыра тамақтану синдромын емдеуде тиімді, және емделген пациенттердің 64,4% толыққанды жазылған. Лисдексамфетамин димезилаты, сондай-ақ Вивансе деп те аталады, 2024 жылға дейін ересектердегі орташа және ауыр асыра тамақтану синдромын емдеу үшін Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен жалғыз препарат. Дегенмен, кейбір зерттеулер оның осы жағдай бойынша тиімділігіне күмән тудырды.

АПА ДСМ

Америкалық психиатриялық қауымдастығы 1987 жылы психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM) 3 булимияның критерийлері мен ерекшеліктері ішінде шектен тыс жеуді атап көрсетті және тізімге қосты. Шектен тыс жеуді DSM 3-ке енгізу арқылы, тіпті оны жеке тамақтану бұзылысы ретінде қарастырмаса да, олар осы ауру туралы хабардарлықты арттырып, психикалық ауру ретінде мойындады. Бұл адамдарға шектен тыс жеуге тиісті ем алуға және олардың ауруын заңды деп мойындауға мүмкіндік берді.

Дәрілік терапия

2015 жылдың қаңтар айында Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) лиздексамфетамин димесилатын (Vyvanse) мақұлдады, бұл орташадан ауыр асқазанның шектен тыс жеу синдромын емдеуге арналған алғашқы дәрі. Көптеген ер адамдар әлсіз көрінуден, "еркектік қасиеттерін жоғалтудан" немесе тіпті гомосексуалдыққа ұқсап қалудан қорқып, көмек сұрауға кедергі келтіреді. Асқазанның шектен тыс жеу синдромы көбінесе әйелдерге әсер етеді деген кең таралған стереотип осы синдромға ұшыраған ер адамдардың ұят сезіміне және оқшаулануына себеп болады. Асқазанның шектен тыс жеу синдромына байланысты гендерлік стигма және ем орталықтарының күшті әйелдік имиджі ер адамдардың қолдау іздеуіне елеулі кедергі келтіреді. Ерлер жоғары калориялы диетаға жауап ретінде мәжбүрлі немесе шамадан тыс жаттығулармен айналысуға бейім, бұл дене пішінін қабылдау бұзылыстарына (дене дисморфиясына) әкелуі мүмкін.