Кіріспе
Құдайдың құдайылық сыйымен көмектесілген адам ойы.
Құдайдың нұрымен, адам ойлау процесі Құдайдың құдайылық сыйымен көмектесуі керек. Бұл ақыл-ой теориясы және эпистемологиядағы натурализмге қарсы ең көне және ең ықпалды балама болып табылады. Ол ежелгі грек философиясының, неоплатонизмнің, орта ғасырлық философияның және ислам философиясының ағартушылық мектебінің маңызды бір бөлігі болды.
Тарих
Платон Сократтың «Апология» еңбегінде бала кезінен бастап құдайлық немесе рухани белгіге ие болғанын айтады. Бұл дауыс оны бір нәрседен аулақ сақтырды, бірақ ешқашан бір нәрсе жасауға итермелеген жоқ. Апулей кейіннен бұл дауысты досқанды жынның дауысы деп түсіндірді және Сократтың осы көмекке лайық екенін, өйткені ол адамдардың ең кемелдісі болды. Ерте христиан философы Августин (354–430) да ойымымыздағы құдайлық жарық берудің маңыздылығын атап өтті: «Ақылды сырттан келген жарықпен жарықтандыру қажет, осылай ол шындыққа қатыса алады, өйткені ол өзі шындықтың мәні емес. Ием, сен менің шам-шырағымды жағасың» және «Сен маған бұрыннан айтпаған шындықты естімеймін». Августиннің пікірінше, Құдай бізге белгілі бір ақпаратты бермейді, керісінше, біздің өзімізге келген ақпараттың шындығын түсінуге көмектеседі. Егер екеуміз де сенің айтқаныңның шындық екенін, менің айтқанымның шындық екенін көрсек, онда біз мұны қайдан көреміз? Мен сенде емес, сен менде емес, бірақ екеуміз де біздің санамыздан асқан өзгермейтін шындықтамыз. Августиннің теориясын кейінгі орта ғасырлардағы христиан философтары, әсіресе Бонавентура мен Акваспарталық Матай сияқты францискандар қорғады. Бонавентураның пікірінше: заттар санада, өз табиғатында (proprio genere) және мәңгілік өнерде болады. Сондықтан, заттардың шындығы ақыл-ойында немесе өз табиғатында – екеуінің де өзгермелі екенін ескерсек – жанның белгілі бір білімге ие болуы үшін жеткілікті, егер жан қандай да бір жолмен мәңгілік өнердегі нәрселерге қол жеткізсе ғана. Бұл ілімді Джон Пехам мен Роджер Марстон сынға алды. Томас Аквинскийді көбінесе осы ілімнің қатал сыншысы ретінде қарастырады, бірақ оның ұстанымы одан да күрделі. Роберт Паснау айтқандай: «Томас Аквинскийді құдайдан келген жарық теориясын тоқтатуда басты рөл атқарған тұлға деп жиі есептейді. Бұл пікірде біраз шындық бар болғанымен, көріп отырғанымыздай, Аквинасты теорияның соңғы қорғаушыларының бірі, тумысынан Аристотельдік ағартушылықтың жақтаушысы деп санау дұрыс». Бірақ бұл табиғи жарық, Аквинастың айтуынша, адам күшінен асып түсетін түсінікті нәрселерді білу үшін қажетті табиғаттан тыс жарықтан (сенім мен пайғамбарлық жағдай) ерекшеленеді, бәрібір Құдайдың жарығы болып табылады. Шындығында, ол былай деп жазады: «Материалдық күн бізден тыс жарық береді, бірақ түсінікті Күн, Құдай, біздің ішімізде жарқырайды. Сондықтан жанға берілген табиғи жарық – Құдайдың нұры, ол арқылы біз табиғи білімге қатысты нәрсені көруге жарық табамыз; және мұндай білімге қосымша білім қажет емес, тек табиғи білімнен асып түсетін нәрселерге ғана». Аквиналық «біздегі ақыл-ой жарығы – мәңгілік ой-саналар қамтылған, қатысу арқылы алынған жаратылмаған жарықтың белгілі бір ұқсастығы ғана» деп мәлімдеді. Осы себепті ол осы өмірде біз білгенімізді Құдайдың идеялары мен білім қағидасы арқылы білеміз деген тұжырымға келді. Ол сондай-ақ өзінің ұстанымы Августиннің құдайлық жарықтандыру туралы ілімін дұрыс түсіндіру деп мәлімдеді; Лидия Шумахер сияқты кейбір ғалымдар оның мәлімдемесінің дұрыс екенін айтады. Екінші жағынан, Генрих Генттік теорияның басқа нұсқасын қорғады, ол Генрихтің өзі мен әртүрлі ғалымдардың айтуынша, Августиндікке жақынырақ болады. Генрих Аквинасқа қарсы пікір білдірді, Аристотельдің абстракция теориясы шындықты қалай қатесіз білуді түсіндіруге жеткіліксіз және оны құдайлық жарықпен толықтыру керек. Бір нәрсенің салыстыруға болатын екі үлгісі бар. Біріншісі – жанның абстракция арқылы өмір сүретін жаратылысы. Екіншісі – жаннан тыс жерде, жаратылмаған және мәңгілік болып табылатын үлгі. Бірақ жаратылған нәрсеге салыстыруға болмайды. Адамның қадір-қасиеті осындай шындықты білуіміз керек болғандықтан, біз Құдайдың ой-санасындағы үлгіге ие бола аламыз. Генридің құдайлық аянды қорғауын францискандық теолог Дунс Скотт қатты сынға алды, ол Генридің теориясының нұсқасы күмән тудыратынын және өзінің нұсқасын ұсынды, онда «құдайдың нұры бізге емес, біздің түсінігімізге әсер етеді».
Things have existence in the mind, in their own nature (proprio genere), and in the eternal art. So the truth of things as they are in the mind or in their own nature – given that both are changeable – is sufficient for the soul to have certain knowledge only if the soul somehow reaches things as they are in the eternal art. The doctrine was criticised by John Pecham and Roger Marston. Thomas Aquinas is often seen as a harsh critiс of this doctrine; but his position is more nuanced. As Robert Pasnau observes, "Thomas Aquinas is often thought of as the figure most responsible for putting an end to the theory of divine illumination. Although there is some truth to this view, as we will see, it seems more accurate to regard Aquinas as one of the last defenders of the theory, as a proponent of innate Aristotelian illumination." But this natural illumination, which Aquinas distinguishes from the supernatural illumination required for knowledge of intelligible things above human strengths (it is the case of faith and of prophecy), is, nevertheless, divine illumination, according to Aquinas; indeed, he writes that "The material sun sheds its light outside us; but the intelligible Sun, Who is God, shines within us. Hence the natural light bestowed upon the soul is God's enlightenment, whereby we are enlightened to see what pertains to natural knowledge; and for this there is required no further knowledge, but only for such things as surpass natural knowledge." Aquinas asserted also that "the intellectual light that is in us is nothing other than a certain likeness of the uncreated light, obtained through participation, in which the eternal reasons are contained." For this reason, he concluded that, in this life, we know things in the divine ideas as in the principle of knowledge. He also claimed that his position was the right interpretation of Augustine's doctrine on divine illumination; some scholars, as Lydia Schumacher, maintain that his claim is right. On the other hand, Henry of Ghent defended a different version of the theory, which, according to Henry himself and to various scholars, would be closer to the Augustinian one. Henry argued against Aquinas that Aristotle's theory of abstraction is not enough to explain how we can acquire infallible knowledge of the truth, and must be supplemented by divine illumination. A thing has two exemplars against which it can be compared. The first is a created exemplar which exists in the soul through abstraction. The second is an exemplar which exists outside the soul, and which is uncreated and eternal. But no comparison to a created exemplar can give us infallible truth. Since the dignity of man requires that we can acquire such truth, it follows that we have access to the exemplar in the divine mind. Henry's defence of divine illumination was strongly criticised by the Franciscan theologian Duns Scotus, who argued that Henry's version of the theory led to scepticism and presented his own version, according to which there are "four senses in which the human intellect sees infallible truths in the divine light. In each sense, the divine light acts not on us but on the objects of our understanding."