Кіріспе

Австриялық ғалым Карл Менгер ұсынған экономикалық теория. Субъективті құндылық теориясы (СТТ) – тауарлар мен қызметтердің құны қалай белгіленетінін және уақыт өте келе қалай өзгеретінін түсіндіретін экономикалық теория. Бұл теорияның қарама-қарсысы еңбек құнының теориясы болып табылады. СТТ-ның дамуы экономикада адамның іс-әрекетін және шешім қабылдауын жақсырақ түсінуге көмектесті. Теорияға сәйкес, кез келген тауардың құны тауардың ішкі қасиеттерімен немесе оны өндіруге жұмсалатын компоненттердің немесе еңбектің жиынтық құнымен емес, оны сатып алушы немесе сатушы тұлғалар мен ұйымдар анықтайды. Осы себепті тауардың құны оның жасалғаннан кейін айтарлықтай артуы мүмкін, себебі ол бұрынғыдан гөрі маңыздырақ немесе қажеттірек деп есептеледі. Бұл процеске жасқа байланысты өзгерістер, жеке талғам, мәдени маңыздылығы, сирек кездесуі, сондай-ақ жағдайлар сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Мұндай тенденция көбінесе автомобильдер, винил пластинкалары және комикс кітаптары сияқты коллекциялық заттарда байқалады. Австриялық экономист Карл Менгер көрсеткендей, тауардың құнын бағалаудағы маңызды фактор – белгісіздік пен білімнің жетіспеуі, онда адамдар "кейде нақты маңыздылығынан өзгеше, әртүрлі қанағаттардың маңыздылығын бағалайды". Бұл теория классикалық экономикадан және оның туынды теорияларынан, әсіресе еңбек құнының теориясынан айырылатын маргиналдық революция кезеңінің экономикалық теорияларының біріне жатады. Субъективті құндылық теориясының қазіргі нұсқасын 19 ғасырдың соңында Уильям Стэнли Джевонс, Леон Вальрас және Карл Менгер дербес және шамамен бір уақытта жасады. Оның дамуының нәтижесінде, қажетсіз тауарлардың құны неге қажетті тауарлардың құнынан жоғары болатынын, сондай-ақ салыстырмалы түрде қымбат тауарлардың өндіріс шығындары неге төмен болатынын түсінуге көмектесті.

Шолу

Субъективті құндылық теориясына сәйкес, егер жеке адамдар арасындағы барлық сауда-саттықтар ерікті деп қарастырылса, онда саудаға қатысушы екі тарап та алған тауарларын, еңбегін немесе ақшасын, берген тауарларынан, еңбегінен немесе ақшасынан жоғары бағалайды деген қорытындыға келуге болады. Теория бойынша, адам өзгерістер жасамай-ақ, тауарларды жоғары бағалайтын біреумен сауда жасау арқылы құндылықты қалыптастыра алады. Байлық – жеке тұлғалардың меншігіне деген субъективті бағасы, ал ерікті сауда-саттықтар қоғамдағы жалпы байлықты арттыруы мүмкін. Себебі, ерікті мәмілеге қатысушылардың әрқайсысы бастапқыдан артық құндылыққа ие болады. Бұл заттарды объективті түрде бағалау мүмкін емес екенін көрсетеді, себебі, кез келген баға дұрыс болуы үшін сатып алушы мен сатушы бағаға келісіп, мәміле жасауы керек. Сатушы өзінің меншігіндегі затты кез келген сатып алушы бағалайтыннан жоғары бағалауы мүмкін, бұл жағдайда баға сатып алушының бағасына дейін төмендейді немесе сатушы затты сатып алушылардан жоғары бағалай береді де, мәміле жасалмайды. Адамдар тауардың бірінші бірлігін алғанда өмірдегі жақсаруды және қанағаттанғандықты, қосымша бірліктерді алғандағы маргиналды пайдадан гөрі күштірек сезінеді. Олар бастапқыда ең қажетті тауарларды (негізгі, маргиналды емес) алуға басымдық береді, мысалы, тамақ, бірақ олардың қажеттілігі белгілі бір деңгейде қанағаттандырылғаннан кейін, басқа заттарға, сән-салтанатқа немесе артық тауарларға деген құштарлығы арта бастайды, ал бастапқы қажетті тауарлардан алынған қанағат азаяды. Теорияның жақтаушылары сондай-ақ, еркін нарықта тауарлары мен қызметтерін жоғары бағалайтын тауарларға айырбастауға тырысатын адамдар арасындағы бәсекелестік нарықтағы тепе-теңдік бағаларын қалыптастырады деп санайды. Бұл аукциондар кезінде болады. Бәсекеге қатысушылар ұсыныстар арқылы әр тауардың құндылығына сенімдерін білдіре алады. Әр адам ұсынысын көтерген сайын, тауардың құны артады, тіпті оның сипаты мен функциясы өзгермесе де. Бұл мінез-құлық жеңімпаздың қарғысына алып келуі мүмкін.

Еңбек құн теориясы

Классикалық экономистер, мысалы, Дэвид Рикардо, құндылықтың еңбек теориясын ұсынды, онда тауардың құны мен оны өндіруге қажетті еңбектің арасында тікелей байланыс бар, соның нәтижесінде "Тауардың құны немесе оны алмастыратын кез келген басқа тауардың саны, оның өндірісі үшін қажетті еңбектің салыстырмалы мөлшеріне байланысты, ал осы еңбек үшін төленетін сыйақының көп немесе аз болуына емес" деген тұжырым жасалды. Рикардо бұл байланыстың нарықтық бағамен немесе "айырбас құнымен" тікелей байланысты еместігін, оларды еңбектің мөлшерінен және басқа өндіріс факторларынан бөлек қарастырғанын түсіндірді. Ағылшын экономисі Альфред Маршаллдың тұжырымдамаларында еңбек және субъективті теориялардың үйлесімін көруге болады. Ол бағалар өндірістің объективті шығындарымен, яғни ұсыныспен, және тұтынушылардың субъективті пайдалылығымен, яғни сұраныспен анықталады деп сақты. Бұл тәсіл қазіргі заманғы нарықтық бағаны анықтау тұжырымдамасына сәйкес келеді, онда сұраныс және ұсыныс қисықтары қиылысады. Бұл 19 ғасырдың басқа теорияларына қайшы келеді, олар шығындарды субъективті құндылық тұрғысынан қарастырады. Субъективті құндылық бойынша, сатып алушылар өздерінің құндылық бағалауларын қолданса, сатушылар үшін де, содан кейін өндіріс механизмі үшін де осы принцип жұмыс істейді. Австриялық экономист Людвиг фон Мизес өндіріс шығындары сатушының мүмкіндік шығындарын бағалауымен анықталады, немесе сатушылардың "осы тауардың азаюынан жоғалған шекті пайдалылығы" деп есептейді. Осыған сәйкес, ұсыныс қисықтары да субъективті қалаулармен анықталады.

Алмаз-су парадоксы

Субъективті құндылық теориясының дамуы, Адам Смит және Джон Лоу сияқты көптеген классикалық экономистерді оқыстырған құндылық парадоксын шешу қажеттілігімен байланысты болды. Бұл парадокс, алмаз-су парадоксы деп белгілі, су тіршілік үшін көбірек қажет және одан әлдеқайда көп пайда келтірсе де, нарықта алмаздың құны жоғарырақ бағаланады. Бұл парадокс, құндылықты тауарды өндіруге жұмсалған еңбектің мөлшеріне немесе тауардың пайдалылығының объективті өлшемдеріне байланыстырған кезде туындады. Субъективті құндылық теориясы осы парадоксқа шешім ұсынады, құндылық алмаз бен судың жалпы пайдалылығымен емес, судың немесе алмаздың бір бірлігін қосымша тұтынудан туындайтын пайдалылықпен анықталатынын дәлелдейді. Жер бетінде су алмаздан көп болғандықтан, адамдар суды көп ішкенде "шұғыл қажеттілік" немесе "құштарлық" сезімі азаяды. Бұл судың бір бірлігін қосымша тұтынудан алынатын пайдалылықтың төмендеуіне алып келеді.