Кіріспе

Үшбұрыштың іштей сызылған шеңберінің орталығы

Геометрияда үшбұрыштың ішкі центрі – үшбұрыштың орналасуына немесе масштабына тәуелсіз, кез келген үшбұрыш үшін анықталатын үшбұрыш центрі. Ішкі центрді үшбұрыштың ішкі бұрыштарының биссектрисалары қиылысатын нүкте, үшбұрыштың қабырғаларынан бірдей қашықтықтағы нүкте, үшбұрыштың медиалдық осі мен шөп өрті трансформациясының ең ішкі нүктесінің түйісу нүктесі және үшбұрыштың іштей сызылған шеңберінің ортасы ретінде анықтауға болады. Ол центроид, сырттай сызылған шеңбердің центрі және ортоцентрмен бірге ежелгі гректерге белгілі төрт үшбұрыш центрінің бірі және бұл төрт центрінің ішінде жалпы жағдайда Эйлер сызығында жатпайтын жалғыз центр. Кларк Кимберлингтің «Үшбұрыш центрлерінің энциклопедиясында» бұл бірінші тізімделген центр, X(1), және үшбұрыш центрлерінің мультипликативтік тобының нейтраль элементі. Үш жақтан көп жақты көпбұрыштар үшін ішкі центр тек жанама көпбұрыштар үшін ғана болады – көпбұрыштың әр қабырғасына жанасатын шеңбері бар көпбұрыштар. Бұл жағдайда ішкі центр – бұл шеңбердің ортасы және ол барлық қабырғалардан бірдей қашықтықта орналасқан.

Анықтама және құрылымы

Евклид геометриясындағы теорема бойынша, үшбұрыштың үш ішкі бұрыштарының биссектрисалары бір нүктеде түйіседі. Евклидтің "Элементтер" еңбегіндегі IV кітаптың 4-теоремасы осы нүктенің үшбұрыштың ішке сызылған шеңберінің центрі екенін дәлелдейді. Ішке сызылған шеңберді үшбұрыштың центрінен бір қабырғасына перпендикуляр түсіріп, осы кесіндіні радиус етіп шеңбер салу арқылы құруға болады. Центр үшбұрыштың қабырғаларын құрайтын үш сызық кесіндісінен де, осы кесінділерді қамтитын үш сызықтан да бірдей қашықтықта жатады. Бұл сызық кесінділерінен бірдей қашықтықтағы жалғыз нүкте, бірақ сызықтардан бірдей қашықтықтағы тағы үш нүкте бар, олар берілген үшбұрыштың сыртқа сызылған шеңберлерінің центрлерін құрайды. Центр және сыртқы центрлер бірге ортоцентрлік жүйені құрайды. Көпбұрыштың медиалдық осі – көпбұрыштағы ең жақын нүктесі бірегей емес нүктелер жиынтығы: бұл нүктелер көпбұрыштың екі немесе одан көп қабырғасынан тең қашықтықта орналасқан. Медиалдық осьті есептеудің бір әдісі – "газ өрті" түрлендіруін қолдану, онда көпбұрыштан белгілі бір қашықтықтағы параллель қисықтардың үздіксіз тізбегі құрастырылады; медиалдық ось осы қисықтардың төбелері арқылы жүзеді. Егер көпбұрыш үшбұрыш болса, медиалдық ось үшбұрыштың бұрыштарының биссектрисаларының үш кесіндісінен тұрады, бұл кесінділер үшбұрыштың төбелерін ішке сызылған шеңбердің центрімен қосады, ол ең ішкі параллель қисықтың бірегей нүктесі болып табылады. Ұқсас тәсілмен, басқа типтегі параллель қисықтардан анықталған тік қаңқа, дөңес көпбұрыштар үшін медиалдық осьпен сәйкес келеді және оның түйісу нүктесі де центрде орналасқан.

Перпендикулярлық дәлелдеу

Бұрыш биссектрисасы болып табылатын түзу, перпендикулярмен өлшенгенде, екі түзуден де бірдей қашықтықта болады. Екі биссектриса қиылысатын нүктеде, бұл нүкте соңғы бұрышты құрайтын түзулерден перпендикуляр арақашықтықта тең болады (өйткені олар осы бұрыштың қарама-қарсы қабырғасынан бірдей қашықтықта жатады) және демек, оның бұрыш биссектрисасының бойында орналасқан.

Аумақтық және периметрлік бөлгіштер

Кез келген үшбұрыш арқылы өтетін және оның ауданын да, периметрін де екіге бөлетін түзу үшбұрыштың ішкі центрі арқылы өтеді; ішкі центрі арқылы өтетін және ауданын екіге бөлетін әрбір түзу периметрді де екіге бөледі. Кез келген үшбұрышта мұндай түзулердің бірі, екісі немесе үші болуы мүмкін.

Бұрыш биссекторынан салыстырмалы қашықтықтар

X нүктесі А бұрышының ішкі бұрыш биссектрисасындағы кез келген нүкте болсын. Онда X = I (ішкі орталық) осы бұрыш биссектрисасы бойынша қатынастың ең жоғарғы немесе ең төменгі мәнін иеленеді.