Ішкі сезімдер мен ойларды зерделеу

Кіріспе

Өз ойлары мен сезімдерін қарастыру – психологиялық процесс. Интроспекция – адамның өзінің саналы ойлары мен сезімдерін зерттеу. Психологияда интроспекция процесі адамның психикалық жағдайын бақылауға негізделген, ал рухани контексте ол адамның жанын тексеруге қатысты болуы мүмкін. Интроспекция адамның өзін-өзі зерделеуімен және өзін-өзі тануымен тығыз байланысты, сондай-ақ сыртқы бақылаудан өзгеше. Ол әдетте басқа білім көздері арқылы өңделмеген, жеке психикалық жағдайға ерекше қол жеткізуді қамтамасыз етеді, сондықтан сананың жеке тәжірибесі бірегей болады. Интроспекция сезімдік, денелік, танымдық, эмоционалдық сияқты көптеген психикалық жағдайларды анықтауға мүмкіндік береді. Интроспекция философиялық ойдың көптеген салаларына қатысты болғанымен, ол эпистемологиядағы рөлімен ең танымал; осы контексте интроспекция көбінесе қабылдау, ақыл-ой, есте сақтау және куәліктермен білім көзі ретінде салыстырылады.

Wundt

Эксперименталды психологияның әкесі Вильгельм Вундт эксперименталды психологияға интроспекцияны алғаш енгізген деп жиі айтылады. Сонымен қатар, Вундттың интроспекцияға қатысты көзқарасына ерекше сақтықпен қарау қажет. Вундт, Густав Фехнер сияқты көрнекті физиологтардың ықпалында болды, ол адамның сезім мүшелерін зерттеу үшін бақыланатын интроспекцияны пайдаланды. Физиологияда интроспекцияның бұрыннан қолданылып келе жатқан тәжірибесіне сүйене отырып, Вундт интроспекция әдісінің – кейбір басқалар түсіндіргендей, логикалық ой-толғаныс немесе болжамдар емес, тәжірибелерді бақылау қабілеті екеніне сенді. Лейпциг университетіндегі эксперименталды зертханасында интроспекцияны қолдануды қатаң бақылауға алған Вундттың жұмысы үш қате түсінікке негізделген. Атап айтқанда, психология тарихшылары 1) интроспекция бір кезде психологиялық зерттеудің басты әдісі болған, 2) мінез-құлық, әсіресе Джон Б. Уотсон, интроспекцияны жарамды әдіс ретінде жоққа шығарған және 3) ғылыми психология осы сынның нәтижесінде интроспекцияны толығымен тастап кеткен деп санайды. Жақында құрылған когнитивтік психология қозғалысы психологиялық құбылыстарды зерттеуде интроспекцияның пайдалылығын белгілі бір деңгейде қабылдады, бірақ көбінесе тек тәжірибелік жағдайларда жүргізілетін ішкі ойға қатысты эксперименттерде ғана. Мысалы, «ойды дауыстап айту» протоколында зерттеушілер қатысушылардан ойларын дауыстап айтуын сұрайды, бұл белсенді ойлау процесін зерттеу үшін жасалады, бірақ жеке адамды процестің өзіне түсініктеме беруге мәжбүр етпейді. Көп бұрын, 18 ғасырда, авторлар интроспекцияны өзінің санасын білу үшін де, психологияның әдісі ретінде де сынаған. Дэвид Юм психикалық күйді интроспекциялаудың оның өзін өзгертуге бейім екенін көрсетті; неміс авторы Кристиан Готфрид Шюц интроспекция көбінесе жай «ішкі сезім» деп сипатталатынын, бірақ шын мәнінде назар аударуды қажет ететінін, интроспекция санадан тыс психикалық күйлерге жете алмайтынын және оны түгелдей пайдалану мүмкін емес екенін атап өтті. Адам нені іздеу керектігін білуі керек. Иммануил Кант егер оларды тым тар түсініп алса, интроспективті эксперименттер мүмкін емес екенін қосты. Интроспекция санада не болып жатқаны туралы ең көп нұсқау береді, бірақ сана туралы білімді растау үшін жеткіліксіз. Сол сияқты, бұл идея Джон Стюарт Милл мен Огюст Конт арасында талқыланып келді. Психологиялық зерттеулерде адамдардан өздерінің психикалық процестері туралы есеп беру сұралады, мысалы, неге белгілі бір таңдау жасағанын немесе қандай шешімге келгенін айту үшін. Кейбір жағдайларда бұл есептер айқын түрде ойдан туындаған болады. Мысалы, адамдар өзі жасаған жоқ таңдауларын ақтауға тырысады. Мұндай нәтижелер ауызша есептердің сана мазмұнына тікелей интроспективті қол жеткізуге негізделген деген ойды жоққа шығарады. Керісінше, адамның өзінің санасы туралы пікірлері басқа адамның мінез-құлқына байланысты, басқа адам туралы пікірлерге ұқсас. Адаптивті санасыздық теориясы сана процестерінің үлкен бөлігінің, тіпті «жоғары деңгейдегі» процестердің, мысалы, мақсат қою және шешім қабылдаудың интроспекцияға қолжетімді емес екенін болжайды. Шын мәнінде, зерттеушілердің өздерінің жеке зерттеулеріне қаншалықты сенімді бола алатыны күмәнді. Аң-сезім мен мета-аң-сезім арасындағы айырмашылықтардың негізгі салдарының бірі – жеке адамдар, мүмкін зерттеушілерді қоса алғанда, өздерінің тәжірибелерін бұрмалай алады. Джек пен Ропсторф былай деді: «сонымен қатар, қатысушылар өздерінің тәжірибелік күйлері туралы қате айта алмайды». Олар осы тұжырымға өздерінің интроспекцияларының көрінеу айқындығына сүйене отырып келді және ол басқаларға да бірдей қолданылуы керек деп ойлады. Алайда, осы тақырыпқа қатысты зерттеулерді қарастырғанда, бұл тұжырымға келудің қажеті жоқ сияқты. Мысалы, егер кең ауқымды интроспекция адамдарды кейінірек өкінуге себеп болатын шешім қабылдауға итермелесе, онда бір мүмкіндік – интроспекция олардың «сезімдерінен алыстауына» себеп болды. Қысқасы, эмпирикалық зерттеулер адамдардың өздерінің тәжірибелік күйлерін дұрыс бағалай алмайтынын (яғни қате екенін) көрсетеді. Интроспекцияның шындығына қатысты тағы бір мәселе – егер зерттеушілер өздерінің және қатысушылардың интроспекциясына сенімсіз болса, онда ол қалай заңдылыққа ие болады? Үш стратегияны қарастыруға болады: сенімділікті нығайтатын мінез-құлықты анықтау, өзара түсіністікке мүмкіндік беретін ортақ тіл табу және күмәнді жағдайларда сенімділік таныту. Яғни, сөздердің мағынасы тек іс-әрекеттермен расталғанда ғана болады. Адамдар стратегиялар, сезімдер немесе сенімдер туралы есеп бергенде, олардың мінез-құлқы осы мәлімдемелерге сәйкес келуі керек, әйтпесе оларға сену қиын. Тіпті олардың интроспекциясы ақпараттық болмаса да, адамдар өздерінің саналық процестері туралы сенімді сипаттама береді, «өзінің білмеуінен хабарсыз». Бұл құбылыс «интроспекция иллюзиясы» деп аталады және кейбір когнитивтік бұрмалаулар мен паранормальды құбылыстарға сенуді түсіндіру үшін қолданылады. Өздері туралы пікір жасағанда, қатысушылар өздерінің интроспекциясын сенімді деп санайды, ал басқа адамдарды олардың мінез-құлқына қарай бағалайды. Тағы бір сенімді нәтиже – адамдар көбінесе өзінің бұрмаланған ойлау процестерін ешқандай интроспекция жасамайтындықтан, барлығынан кем бұрмаланған деп санайды. Бір эксперимент қатысушыларға басқалардың интроспекциясына қол жеткізуге тырысты. Олар сұраққа жауап бергенде ойына келгендерін айтуға тапсырылған қатысушылардың аудио жазбаларын жасады.

It has often been claimed that Wilhelm Wundt, the father of experimental psychology, was the first to adopt introspection to experimental psychology Also, Wundt's views on introspection must be approached with great care. Wundt was influenced by notable physiologists, such as Gustav Fechner, who used a kind of controlled introspection as a means to study human sensory organs. Building upon the pre existing use of introspection in physiology, Wundt believed the method of introspection was the ability to observe an experience, not just the logical reflection or speculations which some others interpreted his meaning to be. Wundt imposed exacting control over the use of introspection in his experimental laboratory at the University of Leipzig, is dominated by three misconceptions. In particular, historians of psychology tend to argue 1) that introspection once was the dominant method of psychological inquiry, 2) that behaviorism, and in particular John B. Watson, is responsible for discrediting introspection as a valid method, and 3) that scientific psychology completely abandoned introspection as a result of those critiques. The more recently established cognitive psychology movement has to some extent accepted introspection's usefulness in the study of psychological phenomena, though generally only in experiments pertaining to internal thought conducted under experimental conditions. For example, in the "think aloud protocol", investigators cue participants to speak their thoughts aloud in order to study an active thought process without forcing an individual to comment on the process itself. Already in the 18th century authors had criticized the use of introspection, both for knowing one's own mind and as a method for psychology. David Hume pointed out that introspecting a mental state tends to alter the very state itself; a German author, Christian Gottfried Schütz, noted that introspection is often described as mere "inner sensation", but actually requires also attention, that introspection does not get at unconscious mental states, and that it cannot be used naively one needs to know what to look for. Immanuel Kant added that, if they are understood too narrowly, introspective experiments are impossible. Introspection delivers, at best, hints about what goes on in the mind; it does not suffice to justify knowledge claims about the mind. Similarly, the idea continued to be discussed between John Stuart Mill and Auguste Comte. Recent psychological research on cognition and attribution has asked people to report on their mental processes, for instance to say why they made a particular choice or how they arrived at a judgment. In some situations, these reports are clearly confabulated. For example, people justify choices they have not in fact made. Such results undermine the idea that those verbal reports are based on direct introspective access to mental content. Instead, judgements about one's own mind seem to be inferences from overt behavior, similar to judgements made about another person. The theory of the adaptive unconscious suggests that a very large proportion of mental processes, even "high level" processes like goal setting and decision making, are inaccessible to introspection. Indeed, it is questionable how confident researchers can be in their own introspections. One of the central implications of dissociations between consciousness and meta consciousness is that individuals, presumably including researchers, can misrepresent their experiences to themselves. Jack and Roepstorff assert, ' there is also a sense in which subjects simply cannot be wrong about their own experiential states.' Presumably they arrived at this conclusion by drawing on the seemingly self evident quality of their own introspections, and assumed that it must equally apply to others. However, when we consider research on the topic, this conclusion seems less self evident. If, for example, extensive introspection can cause people to make decisions that they later regret, then one very reasonable possibility is that the introspection caused them to 'lose touch with their feelings'. In short, empirical studies suggest that people can fail to appraise adequately (i. e. are wrong about) their own experiential states. Another question in regards to the veracious accountability of introspection is if researchers lack the confidence in their own introspections and those of their participants, then how can it gain legitimacy? Three strategies are accountable: identifying behaviors that establish credibility, finding common ground that enables mutual understanding, and developing a trust that allows one to know when to give the benefit of the doubt. That is to say, that words are only meaningful if validated by one's actions; When people report strategies, feelings or beliefs, their behaviors must correspond with these statements if they are to be believed. Even when their introspections are uninformative, people still give confident descriptions of their mental processes, being "unaware of their unawareness". This phenomenon has been termed the introspection illusion and has been used to explain some cognitive biases and belief in some paranormal phenomena. When making judgements about themselves, subjects treat their own introspections as reliable, whereas they judge other people based on their behavior. Another reliable finding is that people generally see themselves as less biased than everyone else, because they are not likely to introspect any biased thought processes. One experiment tried to give their subjects access to others' introspections. They made audio recordings of subjects who had been told to say whatever came into their heads as they answered a question about their own bias.

Индуизм

Адвайта Веданта сияқты білім ошақтарында өзін-өзі зерделеуге ынталандырылады; адам өзінің нағыз табиғатын білу үшін, оның мәнін ойша тоқтатқанда және өзін-өзі зерделегенде ғана мүмкін, ал осының өзі – медитация. Әсіресе, Свами Чинмаянанда өзінің «Өзін-өзі дамыту» атты кітабында бес сатыдағы өзін-өзі зерделеудің маңыздылығын баса көрсеткен.

Көркем шығармаларда

Интроспекция (оған Руфус диалогы, ішкі монолог, өз-өзімен сөйлесу деп те аталады) – кейіпкердің ойларын жеткізу үшін қолданылатын көркем әдебиет жазу тәсілі. Ренни Браун мен Дейв Кинг түсіндіргендей, "әдебиеттің ең үлкен сыйлықтарының бірі – айтылмаған ойларды жеткізуге мүмкіндік беруі".

Нэнси Кресстің сөзінше, кейіпкердің ойлары әңгімені жақсарта алады: кейіпкерді тереңдету, кернеуді күшейту және әңгіменің көлемін кеңейту арқылы. Джек М. Бикхэм атап көрсеткендей, ой эпизодта да, одан кейінгі дамуда да маңызды рөл атқарады.