Кіріспе

Тропикалық мәңгі жасыл жеміс ағашы

қызғылт мангустин

Мангустин (Garcinia mangostana), сондай-ақ қызғылт мангустин деп те аталады. Ол негізінен Оңтүстік-Шығыс Азияда, Үндістанның оңтүстік-батысында және Колумбия, Пуэрто-Рико және Флорида сияқты басқа тропикалық аймақтарда өсіріледі, онда ағаш әкелінген. Ағаш биікке дейін өседі. Тұқымдары пішіні мен мөлшері жөнінен бадамға ұқсас. Garcinia туысына сондай-ақ түйме мангустин (G. prainiana) және чаричуэло (G. madruno) сияқты жеміс беретін, аз танымал бірнеше түрлер кіреді.

Ағаш

Тропикалық ағаш мангостин тұрақты жылы жағдайда өсірілуі керек, себебі 0 °C (32 °F) төмен температураға ұзақ уақыт бойы ұшырау жетілген өсімдікті өлтіруі мүмкін. Олар қысқа мерзімді суыққа төтеп беруге қабілетті, көбінесе жас өркендеріне ғана зиян келтіреді. Тәжірибелі бағбандар осы түрді ашық ауада өсіріп, Оңтүстік Флориданың ең оңтүстігінде жеміс беруге жеткізген. Мангостин жемісінің өсуі тоқтағаннан кейін, келесі түс фазасы басталар кезде хлорофилл синтезі баяулайды. Алғашқыда қызыл жолақтармен, экзокарп пигментациясы жасылдан қызылға, содан кейін қою қызғылт түске өтеді, бұл жемістің толық пісіп жеткенін көрсетеді. Бұл процесс он күнге созылады, осы кезде жемістің жеуге жарамды сапасы ең жоғары деңгейге жетеді. Ағаштан алынғаннан кейін экзокарптың қатаюы жинаудан кейінгі өңдеуге және қоршаған ортаның сақтау жағдайларына, әсіресе салыстырмалы ылғалдылық деңгейіне байланысты болады. Егер ауаның ылғалдылығы жоғары болса, экзокарптың қатаюы бір апта немесе одан да көп уақытқа созылуы мүмкін, ал етінің сапасы ең жақсы және жеуге дайын болады. Дегенмен, бірнеше күн сақтағаннан кейін, әсіресе тоңазытқышта сақтамаса, жемістің ішіндегі еті сыртқы белгілерсіз бұзылуы мүмкін. Сондықтан, жинаудан кейінгі алғашқы екі аптада жемістің қабығының қаттылығын жаңалықты анықтау үшін пайдалану сенімсіз, себебі қабық етінің ішкі жағдайын дәл көрсетпейді. Егер экзокарп піскендегідей жұмсақ және серпімді болса, онда жеміс әдетте жақсы болады. Мангостин иісінің құрамындағы карамель, шөп және майға ұқсас ноталарға ие негізгі ұшпа компоненттер – гексил ацетаты, гексенол және α-копаен.

Шығуы мен тарихы

Өсірілетін мангостын (Garcinia mangostana var. mangostana) екі жынысты, бірақ аталық ағаштар белгісіз. Ағаштар апомиксис арқылы тірі тұқымдарды өндіреді, онда барлық эмбриондар аналық өсімдіктің клондары болып табылады. Оның кең таралған өсірілуі оның бастапқы туған жерін анықтауды қиындатты. Garcinia mangostana var. mangostana, Garcinia mangostana var. malaccensis (бұрын жеке түр деп есептелген) және Garcinia mangostana var. borneensis-тің отандық ұрпағы болуы мүмкін, олар Малай түбегінде және Борнеода өседі. Бұл екі жабайы түрдің де, үйретілген мангостыннан айырмашылығы, аталық ағаштары бар. Ол сондай-ақ Garcinia penangiana және Garcinia venulosa сияқты жақын түрлермен шектеулі шамада будандасқан болуы мүмкін. Мангостын шырынды, нәзік текстурасы және сәл тәтті және қышқыл дәмі үшін жоғары бағаланады, ол ежелгі заманнан бері Малайзияда, Борнеода, Суматрада, Оңтүстік-Шығыс Азияның материгінде және Филиппинде өсіріледі. 15 ғасырдағы қытайлық жазба «Инья Шенглан» мангостынды манг чи ши (малай тілінен алынған манггис) деп сипаттаған, ол Оңтүстік-Шығыс Азияға тән, ақ еті бар және тамаша тәтті-қышқыл дәмі бар өсімдік. Мангостынның сипаттамасы 1753 жылы Линнейдің «Species Plantarum» еңбегіне енгізілген. Мангостын 1855 жылы ағылшын жылыжайларына әкелінді. Кейін оның өсірілуі Батыс жарты шарға таралды, әсіресе Ямайкада бекітілді. Кейінірек ол Америка құрлығында Гватемала, Гондурас, Панама және Эквадорда орналасты. Мангостын ағашы тропиктік аймақтан тыс жерлерде жақсы өспейді. Оңтүстік-Шығыс Азияда мангостын «Жемістердің патшайымы» деп белгілі және көбінесе «Жемістердің патшасы» атанған дурианмен жұптастырылады. Қытайлық тағамдық терапияда мангостын «салқындататын» қасиетке ие деп есептеледі, сондықтан ол «ыстық» дурианға жақсы қарсы салмақ болып табылады. Бұл туралы тарихи құжаттарда мәлімет жоқ. 2006 жылдан бері Пуэрто-Рикода өсірілген жемістерге арналған шағын көлемдегі жеке тапсырыстар американдық арнайы азық-түлік дүкендеріне және деликатес десерт ретінде ет бөліктерін ұсынатын гурман мейрамханаларына сатылды. Вегетативтік көбейту қиын, ал көшеттер вегетативтік жолмен көбейтілген өсімдіктерге қарағанда күштірек болады және ертерек жеміс береді. Жастар ағаштар құрғақшылықтан зардап шегуі мүмкін болғандықтан, оларды жаңбырлы маусымда отырғызу керек. Салыстырмалы ылғалдылығы 80%-дан жоғары болуы тиіс. Мангостын ағаштарына жыл бойында жауын-шашынның тең бөлінуі қажет (<40 мм/ай) және 3-5 апталық құрғақ маусым керек. Мангостын өндірісін арттыруға бағытталған селекциялық жұмыстар: Индонезия, Малайзия және Филиппин Азиядағы басқа ірі өндірушілер болып табылады. Pestalotiopsis жапырақтарының қабынуы (Pestalotiopsis flagisettula (тек Таиландта анықталған)) - әсіресе жас жапырақтарды зардаптандыратын аурулардың бірі.

Ас үй

2007 жылға дейін Азиялық жеміс шыбын-шіркейін жою мақсатында түтіндеу немесе сәулемен тазарту жүргізілмесе, жаңа мангостін АҚШ-қа импорттауға тыйым салынған болатын. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы (әсіресе Таиландтағы) табиғи өсетін аймақтарынан экспортталғаннан кейін, жаңа жеміс Солтүстік Американың кейбір жергілікті нарықтарында, мысалы, Қытай қалаларында маусымдық түрде қолжетімді. 2007 жылы АҚШ-қа жеткеннен кейін, жаңа мангостін Нью-Йорктегі арнайы дүкендерде жоғары бағамен сатылды, бірақ АҚШ және Канадада оның қолжетімділігі артып, бағасы төмендеді. Батыс жарты шарда мангостін өсіруге жасалған әрекеттерге қарамастан, оның көбісі Таиландтан импортталады. Піспеген мангостіннің қабығы талшықты және берік болады, ал піскен кезде жұмсақ болып, оңай ашылады. Мангостін ашу үшін қабығын пышақпен ойып, бас бармақтарыңызбен жарыққа дейін ақырын бөліп, жеміске қол жеткізесіз. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде мангостін әдетте қабығының төменгі бөлігімен бірге беріледі. Піскен жемісті қабығынан ажырату кезінде, кейде күлгілт түсті экзокарптың шырыны теріге немесе матаға дақ түсіруі мүмкін, бірақ мұндай әсерлерге қатысты жоғары сапалы клиникалық дәлелдер жоқ.

Табиғи бояғыш

Индонезияда мангостин қабығының тұндырмасы тенун икат және батик тоқымаларын қоңыр, қара қоңыр, күлгін немесе қызыл түстерге бояу үшін дәстүрлі түрде қолданылатын табиғи бояу ретінде пайдаланылады.

Басқа қолданыстар

Магостин бұтақтары Гана елінде тіс тазалау таяқтары ретінде қолданылған, ал Таиландта оның ағашынан найза мен жиһаз жасалған. Қытайда мангостин жемісінің қабығы теріні бояуға да пайдаланылған.

Фитохимиялық заттар

Мангостин қабығында мангостин сияқты ксантоноидтар және басқа да фитохимиялық заттар кездеседі. Сонымен қатар, өнім сапасын бағалау және жіктеудің бірыңғай жүйесі болмағандықтан, жемістерді халықаралық деңгейде саудалау қиынға түседі.