Кіріспе
Апокрифтік апостолдық іс-әрекеттер кітабы. Томаның істері – 3 ғасырдың басындағы мәтін, Жаңа өсиеттің апокрифтік іс-әрекеттері тақырыбына жатады. Саламилік Эпифанийдың еңбегіндегі сілтемелер оның 4 ғасырда тарағанын көрсетеді. Бүгінгі күні толық сақталған нұсқалары сирия және грек тілдерінде. Мәтіннің көптеген фрагменттері сақталған. Ғалымдар грек тіліндегі мәтіннен оның түпнұсқасы сирия тілінде жазылғанын анықтады, бұл Томаның істерін Эдесса қаласына орналастырады, және бұл 240 жылға дейін жазылған болуы мүмкін. Дегенмен, аман қалған сирия қолжазбалары грек нұсқаларының бұрынғы дәстүрге сәйкес болуы үшін, ең радикальды энкриттік бөлімдерінен тазартылған, сондықтан грек нұсқалары бұрынғы дәстүрді көрсетеді. Апостол Томаның кейіпкеріне арналған романдық циклдардың төрт фрагменті сақталған, бірақ бұл – толық нұсқасы. Оны ертедегі «Томаның сөздері» деп аталатын жазбамен шатастырмау керек. «Бұл кітап, басқа апокрифтік кітаптар сияқты, танымал аңыздар мен діни насихатты біріктіруге тырысады. Кітапта Томаның баяндалған оқиғаларынан басқа, поэзиялық және діни элементтері ертедегі сириялық христиан дәстүрлері туралы маңызды мәліметтер береді», – деп айтылған Anchor Bible Dictionary-де. Томаның істері – Яһуда Томастың («Егіз Яһуда») Солтүстік-Батыс Үндістанға, атап айтқанда Парсы және Индо-Партия патшалықтарына жасаған миссионерлік сапары кезінде болған эпизодтардың (латын тілінде passio) тізбегі. Ол оның шейіттік қазасымен аяқталады: ол монарх Мисдейдің ашуын оятып, найзалармен қаза табады, бұл Мисдейдің әйелдері мен туысы Харисийдің дінге қайта оралуына байланысты Абдагасе I, қазіргі Оңтүстік Ауғанстандағы Систан облысының Гондофарлардың вице-патшасы болған. Ол үнді жандарын, кереметтер жасау арқылы дінге өткізген кезде тұтқынға алынған. Томаның істеріне әртүрлі қолжазба дәстүрлеріне сәйкес, әртүрлі орындарда сириялық гимн, «Жемшіннің гимні» (немесе «Жанның гимні») енгізілген, бұл гимн христиандық орталарда кең танымал болған. Гимн кірген кітаптан бұрынғы кезеңге жатады, сондықтан оны жеке бағалауға болады. Мәтін басқа гимннің өлеңдерімен үзіледі, ол «Кел, әр есімнен жоғары тұрған Мәсіхтің киелі аты» (2.27) деп басталады, бұл тақырып 13 ғасырда католик христиандығында Киелі Атау ретінде қабылданды. Басты христиандық дәстүр Томаның істерін псевдоэпиграфиялық және апокрифтік деп санайды, ал Рим католик шіркеуі Трент соборында оны еретик деп жариялады. Сондай-ақ, Леуций Харинді қараңыз. Тома көбінесе Яһуда деп аталады (толық аты – Томас Джуда Дидимус), өйткені Томас және Дидимус екеуі де «егіз» дегенді білдіреді, және бірнеше ғалымдар «егіз» – бұл тек сипаттама екеніне, есім емес екеніне сенеді. Қолжазбалар «Апостол Яһуда Томастың істері аяқталды, ол жібергеннің бұйрығын орындап, Үндістанда істеді. Оған мәңгілік даңқ болсын. Амин» деп аяқталады.
Acts of Thomas is an early 3rd century text, one of the New Testament apocrypha within the Acts of the Apostles subgenre. References to the work by Epiphanius of Salamis show that it was in circulation in the 4th century. The complete versions that survive are Syriac and Greek. There are many surviving fragments of the text. Scholars detect from the Greek that its original was written in Syriac, which places the Acts of Thomas in Edessa, likely authored before 240 AD. The surviving Syriac manuscripts, however, have been edited to purge them of the most unorthodox overtly Encratite passages, so that the Greek versions reflect the earlier tradition. Fragments of four other cycles of romances around the figure of the apostle Thomas survive, but this is the only complete one. It should not be confused with the early "sayings" Gospel of Thomas. "Like other apocryphal acts combining popular legend and religious propaganda, the work attempts to entertain and instruct. In addition to narratives of Thomas' adventures, its poetic and liturgical elements provide important evidence for early Syrian Christian traditions," according to the Anchor Bible Dictionary. Acts of Thomas is a series of episodic Acts (Latin passio) that occurred during the evangelistic mission of Judas Thomas ("Judas the Twin") to Northwest India, specifically the Persian Kingdom and the Indo Parthian Kingdom. It ends with his martyrdom: he dies pierced with spears, having earned the ire of the monarch Misdaeus, thought to be Abdagases I, a viceroy of the Gondophares in Sistan, modern day southern Afghanistan, because of his conversion of Misdaeus' wives and a relative, Charisius. He was imprisoned while converting Indian followers won through the performing of miracles. Embedded in the Acts of Thomas at different places according to differing manuscript traditions is a Syriac hymn, The Hymn of the Pearl, (or Hymn of the Soul), a poem that gained a great deal of popularity in mainstream Christian circles. The Hymn is older than the Acts into which it has been inserted, and is worth appreciating on its own. The text is interrupted with the poetry of another hymn, the one that begins "Come, thou holy name of the Christ that is above every name" (2.27), a theme that was taken up in Catholic Christianity in the 13th century as the Holy Name. Mainstream Christian tradition rejects the Acts of Thomas as pseudepigraphical and apocryphal, and for its part, the Roman Catholic Church declared Acts as heretical at the Council of Trent. See also Leucius Charinus. Thomas is often referred to by his name Judas (his full name is Thomas Judas Didymus), since both Thomas and Didymus just mean twin, and several scholars believe that twin is just a description, and not intended as a name. The manuscripts end "The acts of Judas Thomas the apostle are completed, which he did in India, fulfilling the commandment of him that sent him. Unto whom be glory, world without end. Amen. ".
Томаның істері
Томаның іс-әрекеттерінде елші Томаның Үндістанға уағыздауы екі патшамен байланыстырылады. Елшілердің істері кітабындағы аңыздардың біріне сәйкес, Тома бастапқыда бұл міндетті қабылдауға тартынды, бірақ Тәңір оған түнгі көріністе пайда болып: «Қорқпа, Тома. Үндістанға барып, Сөзді жарияла, Менің инабатым сенімен бірге болады», – деді. Бірақ елші әлі де күмәнмен қарады, сондықтан Тәңір дұрысбас шәкіртіне қарсы шығып, жағдайды осыншалықты әсерлі етіп жасады, осылайша оны үнді саудагері Аббанеспен бірге Солтүстік-Батыс Үндістанға, оның туған жеріне ертіп баруға мәжбүр етті, онда ол Индо-Партия патшасы Гондофардың қызметінде болды. Елшінің уағыздауы патшалық бойынша көптеген адамдардың, соның ішінде патшаның және оның бауырының иманға келуіне әкелді. Томаның іс-әрекеттерінде оның парфтар еліне және Үндістан шекарасына сапар шеккендігі туралы айтылған мәлімдеме, сол замандағы басқа жазбалармен, мысалы, сириялық Ефрем, Евсевий және Ориген сияқты жазушылардың еңбектерімен расталады. Томаның іс-әрекеттерінде оның осы жерде, қазіргі Оңтүстік Ауғанстанның Систан аймағында, Гондофардың вице-патшасы Абдагасе I саналатын Мисдей монархының ашуына ұшырап, найзаға шаншылып қайтыс болғаны айтылады. Аңыз бойынша, Тома шебер ағаш шебер болғандықтан, оған патшаға сарай салу тапсырылды. Алайда елші патшаға сабақ беріп, патшаның берген ақшасын қайырымдылық істеріне жұмсауға шешім қабылдады, осылайша көктемеде қазына жинады.
Исаға деген көзқарасы
Исаның кітаптағы бейнесі доцетикалық деп түсіндіруге болады. Тома Исаның ғана емес, оның толыққанды егізі. Сондықтан Тома Исаның жердегі, адамдық жағын көрсетеді, ал Исаның өзі толығымен рухани. Осылайша Иса Томаның ізденісін көктен жетектейді, ал Тома жердегі істі атқарады. Мұндай көзқарас, Исаның жыныстық қатынасқа деген ұстанымын сипаттауда да көзге түседі, бұл гностикалық ойлаумен үйлеседі. Мысалы, бір эпизодта Иса жаңа үйленген бойжеткенге, оның той бөлмесінде пайда болады. Ол тіпті бала тудыру мақсатында да қатынасқа түспеуге кеңес береді.