Кіріспе
Тайландтың қару-жараққа негізделген жекпе-жек өнері Краби Крабонг (กระบี่กระบอง) – Тайландтың қару-жарақ қолданылатын жекпе-жек өнері. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа да айқас стильдерімен, мысалы Индонезияның Пенчак Силат, Бирманың Баншай және Камбоджаның Кбач кун Боран сияқты стильдермен тығыз байланысты. Кейінгі патша Бхумибол Адульядедж (Рама IX) патшаның жеке күзет корпусы Краби Крабонгты жақсы меңгергендігі айтылады.
Krabi Krabong (กระบี่กระบอง, ) is a weapon based martial art from Thailand. It is closely related to other Southeast Asian fighting styles such as Pencak Silat Indonesia, Burmese banshay and Cambodian kbach kun boran. The royal bodyguard corps of the late King Bhumibol Adulyadej (Rama IX) were said to be highly trained in krabi krabong.
Шығу тегі
Крабикрабонг ежелгі тай жауынгерлері майданда күресу үшін жасаған. Бұл өнер муай-боранмен бірге қолданылған болуы мүмкін, бірақ екі өнердің бірдей немесе тәуелсіз дамығаны белгісіз. Индокитайдағы ерте замандағы соғыстар көбінесе қарсыласатын патшалықтар арасында болып, жаппай ұрыс түрінде жүргізілген. Әр жауынгерге қару-жарақ пен мүйіз терінен жасалған қалқан берілген. 1767 жылғы бірмалық шабуыл нәтижесінде көптеген тарихи жазбалар мен мәдени құжаттар жоғалды. Алайда, тайлық күресу өнері дәстүрлі түрде ауызша беріліп, сақталу үшін жазбаша құжаттарға сүйенген жоқ. Францияның Людовик XIV сарайынан келген дипломат Симон де ла Лубер 1688 жылы Аюттая патшалығына сапар шеккен кезде өзінің танымал «Du Royaume de Siam» (1689) еңбегінде муай тай мен крабикрабонгтың бар екенін атап өткен. Археологиялық жағдайлар мен классикалық билер Таиландта бұрын қолданылған көптеген қару-жарақтарға куәлік етеді. Олардың кейбіреулері, мысалы, крис (қанжар), шоқай (найза), тришула (ұзын немесе текпи – «қысқа сапты үш тіс»), дааб (түзу қылыш) және ваджра қазіргі уақытта елдің жекпе-жек өнерінде кездеспейді. Жеке қаруларға негізделген билер жасалған, ал қазіргі Тайланд армиясы қолданатын дене шынықтыру жаттығулары әлі де осы билерге негізделген. Қарулардың дизайны және крабикрабонгтағы соғысқа дейінгі би үндік тегін, сонымен қатар қытайлық ерекшеліктерін көрсетеді. Оңтүстік Үндістанның ғалымдары, дін қызметкерлері, қоныс аударушылар мен саудагерлері тай мәдениеті мен жекпе-жек өнерінің дамуына зор ықпал еткен. Тамил таяқпен күресу стилі – силамбам Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көптеген күресу жүйелерінің тарихында маңызды рөл атқарды. Колониялық дәуірде силамбам Үндістандағыдан гөрі Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралды, себебі британдық билеушілер оны тыйым салған. Азиялық пілдер Таиландтағы соғыстың ажырамас бөлігі болды. Оларды көбінесе генералдар немесе патшалар сияқты жоғары ранкті жауынгерлер мінгізіп алып жүрген. І. Интараджаның мұрагерін таңдау үшін оның екі ұлы пілдерде шайқасты. Крабикрабонгты сарай махуттары немесе піл баптап үйретушілер жиі жаттығу ретінде орындаған. Пілдің үстінен садақшылар төмендегі жауларға жебе атқан немесе, егер олар найза ұстаса, қарсыласпен қолма-қол шайқасқан. 15 ғасырда оқ-дәрінің енгізілуінен кейін пілдер арқаларына қару орнатылған танк ретінде пайдаланылды. Соғыс пілінің әлсіз жері – аяқтары болғандықтан, оларды төрт жаяу әскер күзеткен. Махуттар енді жекпе-жек өнерін жаттықтырмаса да, мұндай шайқастарды кейде Аюттая патшалығынан бері пілдерді баптаған отбасылардан шыққан орындаушылар сахналап көрсетеді. Индокитай саудасы Жапонияға дейін жеткен кезде, жапондықтардың шағын қауымдастықтары аймақта тұрып, сауда жасаған. 1600 жылғы Секигахара шайқасынан кейін соғыста жеңілген тараптың көптеген өкілдері Таиландқа келді. Басқалары қарақшылар немесе Қызыл мөрлі кемелермен келген ресми саудагерлер болды. 1767 жылы бамарлар шабуыл жасағаннан кейін жапондықтар Аюттаядан қашып кетті, бірақ олар жергілікті жекпе-жек өнеріне өздерінің әсерін қалдырды. Крабикрабонгтың көптеген техникалары, ұстанымдары, қарулары мен лақтырулары джиу-джитсу мен Окинава кобудосында кездесетіндерге ұқсас. Таиландта, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдеріндегідей, монахтар жергілікті қауымға мұғалімдер ретінде қызмет еткен. Жас жігіттер ғибадатханаларға жіберілетін, онда олар теравада буддизмі туралы білім алудан басқа, тілдерден бастап астрологияға дейінгі пәндерді үйренетін. Мұндай мекемелердің бірі – Аюттаядағы Буддайсаван ғибадатханасы, онда монахтар шәкірттеріне қылышпен күресуді үйреткен. Бұл монахтардың шығу тегі белгісіз, бірақ олар Солтүстік Таиландтағы Лан На патшалығынан келген деп есептеледі. Қазіргі Буддасаван қылышпен күресу институлын 1998 жылы қайтыс болғанға дейін Сумай Месамана басқарған. Оның ұлы Прамоте Месамана 6 жасында крабикрабонгпен айналыса бастады. Кіші Месамананың айтуынша, бұл өнер Аюттая патшалығынан бері оның отбасында әкеден ұлына беріліп келеді.
Ұлы Наресуан
XVI ғасырда Тайландтың бір бөлігін Бірінші Тунгу империясы биледі. Наресуан Маха Тхаммараха патшаның ұлы болған, бірақ 16 жасқа дейін бамарлардың кепілінде болды. Аюттая патшалығына оралған соң, ол әкесі патша атынан бамарларға адалдықтан бас тарды. Ват Буддаисаванда оқығандықтан, Наресуан бір жақты қылышпен (дааб) жақсы күресе білді. Бамарлар бірнеше рет астанаға шабуыл жасады, бірақ Наресуанның әскері оларды әрқашан кері қайтарды. Тай мемлекеттерін қайта басып алу үшін соңғы әрекет ретінде бамарлар 25 000 сарбаздан тұратын әскерді, Бірманың тәж мұрагері Минgyi Swa басқарып, соғыс пілімен жіберді. Өзінің саны аз екенін білген Наресуан өз пілін бірмалық сарбаздардың арасынан өткізіп, ханзадамен тікелей шайқасты. Наресуан найза (ngao) арқылы ханзаданы иығынан жамбасына дейін екіге бөліп жіберді. Патшасы өлгеннен кейін, бірмалықтар шайқас алаңынан қашып, бір ғасырдан астам уақыт бойы тайдың тәуелсіздігіне қауіп тудырмады. Наресуан 1590 жылы таққа отырды, және оның билігінде тайлар Шан мемлекеттерін және Камбоджаның бір бөлігін қамтыды.
Таксин патша
Аюттхая патшалығы XVIII ғасырда күннен-күнге әлсіреп бара жатты. Тай және Бирмалықтар Ұлы Наресуан патшаның тұсында шекаралық аймақтарда дерлік үнемі соғысып тұрды. 1758 жылы бамарлар тоғыз жылға созылған қамауды бастады. Ғимараттар, сарайлар мен храмдар қиратылды, ал құжаттар, мұрағаттар мен жазбалар жойылды. Патшалық қазыналар тоналды, ал қаланың бір миллион тұрғынының небары 10 мыңы ғана құлдыққа сатылды. Таксин бала кезінде Ват Буддаисаван ғибадатханасында оқығанда краби-крабонг өнерін үйренді. Бірақ оның әскери шеберлігінен гөрі, әскери стратегиядағы шеберлігі Таксинге генерал шеніне жылдам қол жеткізуге мүмкіндік берді. Аюттхаяны басып алуға дейін жас генерал Таксин 500 серігімен Районға қашып кетті. Ол күштерін қайта ұйымдастырып, бирмалық басқыншыларға шағын топтарда шабуыл жасап, олардың жабдықтау жолдарын қиратты. Хабар таралып, бірнеше ай ішінде Таксин тай халқын қайтадан шайқасқа шақырды. Бирма армиясынан екі есе кішкентай болса да, Таксиннің әскері басып алушыларды ығыстырып, Таиландты дерлік бұрынғы аумағына қайтарды. Бұрынғы патша Еккатхат қайтыс болғандықтан, Таксин өзін Гаутама Будданың қайта тууы деп сендіріп, 1767 жылы өзін патша деп жариялады. Жеті жылдан кейін ол әскери қолбасшылықтан бас тартып, орнына генералдарды майданға жіберді. Таксиннің қол астындағы барлық жауынгерлердің ішіндегі ең батыры – Пхрайя Пичай Дааб Хак, ол «ұзын қылышы сынған» деген лақап атын алған. Пхрайя Пичай екі қылышпен (дааб сонг мю) шеберлікпен қару қолданушы еді және ол бір қылышы сынғаннан кейін де шайқасқан шайқаста осы лақап атын алды. Тағы бір белгілі генерал – Рама I болды. Пхрайя Пичай сияқты жақсы жауынгер болмаса да, Чакри Таксиндей дарынды қолбасшы еді. Оның басшылығымен Сиам Лаос патшалығының Вьентьян, Луанг Прабанг және Чианг Май қалаларын басып алды. Таксин 1767–1782 жылдары билік етті, бірақ билігінің соңына қарай ол күшейе түскен диктаторлық билікке ие болды. Ол буддалық монахтарды жиі сабалап, жалған айыптаумен кейбір әйелдерін өлімге кесті деген қаңтар болды. Тонбури патшалығының астанасында көтеріліс болды, және армия мен ақсүйектер Чакридің Таксиннің орнына патша болуы керек екеніне келісті. Қазіргі Таиландтың патшалық отбасы Патша Чакридің ұрпағы, оны Рама I деп те атайды. Таксиннің өлімі дәстүрлі жазалау тәсілімен болған жоқ. Оның орнына Таксин барқыт матаға оралды және министрлері оны таяқтармен ұрып өлтірді. Бұл жазалау әдісі патшалық қанды төгуден сақтану үшін қолданылды, және Таксин тай патшаларының осылай өлтірілген жалғыз патшасы болып табылады.