Кіріспе

Даур, Дагур немесе Дахур (дагур тілінде: Дауре; халха монғол тілінде: Дагуур, Дагур; орыс тілінде: Дауры, Даури) – бастапқыда Даурияда мекендеген, қазір негізінен Солтүстік-Шығыс Қытайда (бұрын Сібірде, Ресейде) қоныстанған моңғол этносы. Даурлар Қытай Халық Республикасында ресми танылған 56 этностың бірі. Соңғы халық санауы бойынша (2010 жыл) олардың саны 131 992 адамды құрайды. Көпшілігі Қытайдың Ішкі Моңғолия автономдық ауданындағы Хюлун-Буир аймағындағы Морин-Дава Даур автономиялық баннерінде және Қикихар қаласы, Хайлонгцзян провинциясының Меилиси Даур ауданында тұрады. Сондай-ақ, Синьцзянның Таченг маңында да қоныстанғандары бар.

Тіл

Дагур тілі – моңғол тілдерінің бірі. Бір даур ғалымы жасаған латын әрпіне негіделген жазу жүйесі бар. Дагур тілінде басқа моңғол тілдерінде кездеспейтін бірқатар лексемаларды қоса, хитай тілінен қалған іздер сақталған. Ол үш диалектіні қамтиды: Батган, Хайлар, Цицихар. Цин әулеті тұсында кейбір даурлар маньчжу тілін екінші тіл ретінде қолданған және жазған.

Тарих

Генетикалық тұрғыдан алғанда, даурлар – хитандықтардың ұрпақтары, мұны соңғы ДНК-талдаулары дәлелдеді. Цяньлун императорының «欽定《遼金元三史語解》» («Ляо тарихының, Цзинь тарихының және Юань тарихының императорлық тапсырыс бойынша жасалған түсіндірмелері») еңбегінде ол «大贺» атауын, Ляо тарихында сипатталған хитандық руын, «達呼爾» деп қайта аударады. Бұл – даурлардың хитандықтардан тарағаны туралы алғашқы теория. 17 ғасырда даурлардың бір бөлігі немесе барлығы Шилька, Жоғарғы Амур, Зейя және Бурея өзендері бойында өмір сүрді. Осылайша, олар өздерінің есімін Даурия аймағына берді. 17 ғасырдың ортасына қарай Амур даурлары 1640 жылы Эвенк-даур федерациясының басшысы Бомбогордың қарсылығын басып тастаған Цин әулетінің маньчжурларының ықпалына түсті. 1650 жылдардың басында Ресей зерттеушілері мен шабуылшылары аймаққа келгенде (әсіресе, Ерофей Хабаровтың 1651 жылғы шабуылы кезінде), даур шаруаларының кішкентай ауылдарын өртеп, үлкен қалаларға қашқанын көріп отырды. Орыс патшалығына бағыну және ясақ (салық) төлеуді талап еткенде, даурлар көбінесе олардың Шунчжи императорына (орыстар оның атын Шамшакан деп жазған) салық төлегенін айтып, бас тартатын. Сонда казактар шабуылдайтын, әдетте даур қалаларын аз шығынмен басып алатын. Мысалы, Хабаров 1651 жылы даур князі Гуйгудардың (Гуйгударов городок) қаласын шабуылдағанда, оның 4 казагы қаза тапқанын (ал тағы 45 казак жараланған, бірақ барлығы жазылып кеткен) хабарлады. Осы шабуылда казактар 661 үлкен-кішкентай «даурды» өлтіргенін (оның 427-сі шабуыл кезінде), 243 әйел мен 118 баланы тұтқынға алғанын, сондай-ақ 237 жылқы мен 113 ірі қара малды тартып алғанын мәлімдеді. Амур аймағындағы Ресейдің кеңеюіне қарсы тұрып, 1654 және 1656 жылдар арасында, Шунчжи императорының билігі кезінде, даурлар оңтүстікке қарай жылжуға және Нэн өзенінің жағалауына қоныстануға мәжбүр болды. Олар Цин императорларының туы жүйесінде қызмет етуге үнемі таңдалып алынды. Орыс казак әскері Благовещенск қырғынында 1266 үйді, 900 даурды, ал Иордан өзенінің шығысындағы 64 ауылды талқандады. 1931 жылы Жапония Ішкі Монголиядағы қазіргі Морин-Дава аймағын басып алғанда, даурлар оларға қарсы қарқынды қарсылық көрсетті. Конан Найто Буйёо мемлекетін құрған Дунмён патшаның туған жері – Такри мемлекеті, Сонгхуа өзенінің бойында тұратын даур халқының елі болғанын атап өтті.

Мәдениет

Мұнда өте айқын иерархиялық құрылым бар. Бір тегі бар адамдар "хала" деп аталатын топтарда бірігеді, олар екі немесе үш қаладан құралған топпен бірге тұрады. Әр хала бір қалада тұратын әртүрлі руларға (мокон) бөлінеді. Егер әртүрлі рулардың арасында неке қиылса, күйеу әйелінің руымен бірге тұра береді, бірақ мүлікке иелік құқығына қол жеткізбейді. Қыс айларында даур әйелдері көбінесе көк түсті ұзын көйлектер мен теріден жасалған етік киеді, ал жазда олар ұзын шалбар киеді. Ерлер қыста түлкі немесе қызыл бұғы терісінен тігілген "орехерос" бас киімдерін тағады. Жазда олар жануардың басын ақ матамен немесе сабаннан тоқылған бас киіммен жабады. Даур халқының дәстүрлі ойыны – "бейку", ол далалық немесе көшелік хоккейге ұқсас, және даурлар оны шамамен 1000 жылдан бері ойнап келеді.

Дін

Даурлардың көпшілігі шамандықпен айналысады. Әр рудың өміріндегі маңызды рәсімдердің барлығын басқаратын өз шаманы болады. Бірақ, Тибет буддизмін қабылдаған даурлардың саны да көп. Цин дәуірінде даурлар Нисан шаманы туралы әңгіменің бір нұсқасын білген, онда әйел шаман Нь Дан Цин сарайындағы өзінің қарсыластарымен – Цин императорын оны өлімге кесуге көндірген тибет монахтарымен күрескен. Цин императоры ламалардың алдауына салған ақымақ болып көрсетілген.