Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Қытайдағы түркі тілдес халық – Саларлар. Салар халқы – Қытайдағы түркі тілдес аз ұлт өкілдерінің бірі. Олар Оғыз тобына жататын Салар тілінде сөйлейді. 2020 жылғы ұлттық санақ бойынша, олардың саны 165 159 адамды құрады. Саларлар Хэнань және Шаньси провинцияларының кейбір аудандарында, сондай-ақ солтүстік Сіньцзянның, Іле қазақ автономиялық облысының аумағында да қоныстанған. Олар патриархалдық егіншілікпен айналысатын қоғам және көбінесе мұсылман дінін ұстанады.
Turkic ethnic group in western China
The Salar people are a Turkic ethnic minority in China who speak Salar, a Turkic language of the Oghuz sub branch. They numbered 165,159 people in 2020, according to that year's national census. There are also Salars in some parts of Henan and Shanxi, as well as in northern Xinjiang, in the Ili Kazakh Autonomous Prefecture. They are a patriarchal agricultural society and predominantly Muslim.
Шығу тегі
Салар дәстүрі мен қытай жылнамаларына сәйкес, саларлар Батыс Түрік қағанатының оғыз түркі тайпасына жататын Салур тайпасының ұрпақтары. Тан әулеті тұсында Салур тайпасы Қытай шекарасына қоныс аударып, содан бері Цинхай және Гансу облыстарының шекаралық аймағында өмір сүріп келеді. Ғасырлар бойы олар көршілес тибеттіктермен, хуэй, хань және донсян тайпаларымен араласып, ерекше қазіргі салар тілі мен мәдениетін қалыптастырды.
According to Salar tradition and Chinese chronics, the Salars are the descendants of the Salur tribe, belonging to the Oghuz Turk tribe of the Western Turkic Khaganate. During the Tang dynasty, the Salur tribe moved within China's borders and have lived since then in the Qinghai Gansu border region. Over the centuries, they mixed with neighboring Tibetans, Hui, Han Chinese and Dongxiangs, developing the distinctive modern Salar language and culture.
Ислам аңыздары
Бір аңыз бойынша, Самарқан аймағында Харан мен Ахман есімді ағайындылар, қазіргі салар тайпасының, мүмкін, ата-бабалары өмір сүрген. Олар жергілікті ислам мешіттерінде жоғары дәрежеде болғандықтан, жергілікті билеушілердің қуғын-сүргініне ұшырады. Екі ағайынды он сегіз тайпа мүшесімен бірге су, топырақ және Құранды ақ түйеге артып, шығысқа қарай қашып кетті. Топ Тянь-Шань тауларының солтүстік жолымен Цзяю асуына дейін жол тартты, қазіргі Ганьсу (Джиукуан, Ганчжоу, Чжанье; Нінься, Цинчжоу, Тяньшуй және Гангу округі) арқылы өтіп, ақырында қазіргі Сяхэ округінде тоқтады. Кейін Самарқандтан тағы қырық адам топқа қосылды. Топ Тянь-Шаньның оңтүстік жолымен өтіп, Цинхайға кірді. Олар қазіргі Гид округіне жетіп, он екі адам сол жерде қоныстанды. Екі ағайынды Қытайға саяхаттарында алып келген Құран осы күнге дейін Хунхуа Салар автономиялық округінде, Хайдун, Цинхай провинциясындағы Цзези үлкен мешітінде сақталып келеді. Нанкин мұражайы Құранды бүлінуден қорғау үшін жөндеу жұмыстарын жүргізуде.
According to a legend, two brothers named Haraman and Ahman, possibly forefathers of the present day Salar tribe, lived in the Samarkand area. They were highly ranked at local Islamic mosques, which led to persecution from local rulers. The two brothers fled along with eighteen members of the tribe on a white camel with water, soil and a Quran before heading east. The group trekked through the northern route of the Tian Shan range into the Jiayu Pass, passing through what is now Gansu (Jiuquan, Ganzhou, Zhangye; Ningxia, Qinzhou, Tianshui, and Gangu County), eventually stopping at the present Xiahe County. Later, another forty people from Samarkand joined the group. The group passed through the southern route of the Tian Shan and entered Qinghai. They arrived at the present Guide County and twelve of them settled there. The Quran the two brothers brought on their journey to China is to this day still preserved in Xunhua Salar Autonomous County at Jiezi Grand Mosque in Haidong, Qinghai The Nanjing Museum has repaired the Quran to protect it from decaying.
Мин әулеті
Салар тайпаларының басшылары 1370 жыл шамасында Мин әулетіне ерікті түрде бағынды. Осы кезде төрт жоғарғы тайпаның басшысы Хан Баоюань болды және Мин үкіметі оған жүзбасы шені берді. Сол кезде оның төрт тайпасының халқы Ханды өз тегі ретінде қабылдады. Екінші басшы, Хан Шаньба, төрт төменгі Салар тайпасының басшысы болды. Ол да Мин үкіметінен осындай шен алды. Салар халқының қалыптасуы олардың басшысы Хан Баоның Мин әулетіне адалдық серт беруінен басталды. Хан Баоның әкесі Омар, ал Омардың әкесі Хараман болды, ол Саларларды Орталық Азиядан Қытайға көшірді. Салар ауыз әңгімелерінде Цинхай аймағына алғаш келген Саларлардың әйелдері тибет әйелдері болғандығы айтылады. Деректерге сәйкес, оларға Вимдо аңғарының тибет билеушісі мен жаңа келгендер арасында келісімге келгеннен кейін ғана үйленуге рұқсат берілген. Ол Саларлардан үйлерінің төрт бұрышына тибет буддасының дәстүрі бойынша дұға жалауларын орнатуды, мантралар жазылған дұға дөңгелектерімен дұға етуді және Будда бейнелерінің алдында иілуді талап етті. Саларлар бастапқыда діни сенімдеріне қайшы келетін талаптарды қабылдамады, бірақ соңында үйлерінің бұрыштарына тастар қойып, жалаулар туралы келісімге келді, бұл әлі күнге дейін сақталып келеді. Осы себепті Саларлар Амдо тибет тілінде екі тілді және екі тайпа бір-біріне «аналық аға» деп атап, Саларлардың тибет тегін еске алады. Саларлардың көптеген әдет-ғұрыптары мен салты тибет мәдениетінің ықпалында қалыптасқан, ал Салар тілінде көптеген тибет сөздері бар. Шығыс Цинхай мен Гансуда Хуй еркектеріне үйленіп, буддизмді сақтаған тибет әйелдерінің мысалдары болды; олардың ұлдары буддист немесе мұсылман болып өсті. Буддист ұлдары лама болды, ал қалғандары мұсылман болды. efn|The Tibet Journal, 20-том, 101-бет: "Қытай қадириясының негізін қалаушыға алғашқы білімін берген Орталық Азияның суфи шеберлері.25 Глэдни өзінің «Қытай мұсылмандары» кітабында Афақ Хожаның Солтүстік-Шығыс Тибетіне уағыз айтқанын жазды, бірақ оның деректері қандай екенін айтпайды. Хожа қонақтап кеткен Солтүстік-Батыс Қытай қалалары: Синьин (Цинхай), Гансудағы Хэчжоу (Линьсяның ескі атауы, Қытай Меккесі) және Гансу-Цинхай шекарасындағы Суньхуа, онда Салар түркілері басым тибет буддисттерінің арасында тұрады. Гансу – Қытайды Шығыс Түркістанмен және Орталық Азиямен байланыстыратын табиғи дәліз. Бұл батыстағы Тибет жотасы мен солтүстіктегі Моңғол далалары арасындағы жібек жолының өтетін жолы. Қытайлар мен тибеттіктерден басқа, Гансуда Салар түркілері мен Дунсян немесе моңғол мұсылмандары сияқты басқа да халықтар өмір сүрді, екеуіне де Афақ Хожа уағыз айтқан. (нақтырақ айтқанда, Куна қаласы, Нізамуддин Хусайннің сөзіне сәйкес).26 Саларлар тибеттіктермен, қытайлармен және Хуйлармен некелескенмен, олар өздерінің салтын бүгінгі күнге дейін сақтап келеді. Осы ғасырдың басында осы аймақты зерттеген Миссия д’Оллоннан біз осы аймақтағы кейбір қытай мұсылмандары өз дінін сақтаған тибет әйелдеріне үйленгенін және олардың ұлдары мұсылман немесе буддист болғанын білеміз. Мысалы, бір отбасынан бір ұл мұсылман, ал екіншісі лама болды. Лха Бранг монастыры мен Хэчжоу (Линься) қаласы арасында қытай және тибет мұсылмандарының көпшілігі тұрғандығы айтылады. Нәтижесінде Саларлар басқа ұлттармен тығыз араласты. efn|Central Asiatic Journal, 43–44-том, 212-бет: "Сыртқы адамдарға қатысты Салар тілі сақталған. Сонымен қатар, этникалық топ басқа ұлттардан үнемі жаңа қанды сіңіріп келеді. Тарихта Хуйлардан басқа Салар қызының Салар емес еркекке үйленгенінің ешбір мысалы жоқ. Керісінше, Салар емес әйелдер Салар отбасына үйленді. Халықтық әңгімелер мен тарихи жазбаларға сәйкес, Саларлардың ата-бабалары Суньхуаға жеткеннен кейін көп ұзамай олар көршілес тибеттіктермен неке арқылы байланыс жасады. Тибет әйелдері негізінен Салар еркектерінің үйлеріне үйленді, ал кейіннен қалыңдықтар ислам дінін қабылдауға міндетті болды." Мин әулеті Саларларға кең ауқымда автономия мен өзін-өзі басқару құқығын берді, бұл оларға салық, әскери және сот жүйесін басқаруға мүмкіндік берді. Мин және Цин әулеттері Саларларды әскерге шақырып, әскери қызметке жиі жұмылдырды, Мин үкіметі оларды 17 рет, ал Цин үкіметі 5 рет шақырды.
The Salar clan leaders voluntarily capitulated to the Ming dynasty around 1370. The chief of the four upper clans around this time was Han Baoyuan and the Ming government granted him office of centurion, it was at this time the people of his four clans took Han as their surname. The other chief, Han Shanba, of the four lower Salar clans got the same office from the Ming government and his clans were the ones who took Ma as their surname. The ethnogenesis of the Salar started from when they pledged allegiance to the Ming dynasty under their leader Han Bao. Han Bao's father was Omar and Omar's father was Haraman, who led the Salars on their journey from Central Asia to China. According to Salar oral history, Tibetan women were the original wives of the first Salars to arrive in the Qinghai region. Supposedly, they were only permitted to marry the women after a compromise between the Tibetan ruler of Wimdo Valley and the newcomers. He demanded that the Salars install prayer flags, which are a Tibetan Buddhist practice, on the four corners of their homes, that they pray with prayer wheels with mantras on them, and to bow before statues of Buddhas. The Salars initially refused the demands based on their religion but eventually compromised on the flags by placing stones on the corners of their houses instead, which is still practiced to this day. For this reason, Salars are often bilingual in Amdo Tibetan and the two groups often use the term "maternal uncle" to refer each other, referencing the Salars' Tibetan ancestry. Many Salar customs and practices have been influenced by Tibetan culture and there are numerous Tibetan loanwords in the Salar language. In eastern Qinghai and Gansu, there were cases of Tibetan women who remained Buddhists while marrying Hui men; they had sons who would be Buddhist or Muslim. The Buddhist sons became lamas while the other sons were Muslims. efn|The Tibet Journal, Volume 20, p. 101: "Central Asian Sufi Masters who gave to the founder of the Chinese Qādiriyya his early training.25 Gladney wrote in his book Chinese Muslims that Afāq Khvāja preached to the northeastern Tibetans but he does not tell us what are his sources. The cities of northwestern China visited by the khvāja are Xining (in Qinghai), Hezhou (the old name for Linxia, the Chinese Mecca) in Gansu and Xunhua near the Gansu Qinghai border where the Salar Turks live amidst a predominantly Tibetan Buddhist population. Gansu is a natural corridor linking China with Eastern Turkestan and Central Asia It is a passageway through which the silk road slipped between the Tibetan plateau to the west and the Mongolian grasslands to the north. In addition to the Chinese and the Tibetans, Gansu was also home to different people like the Salar Turks and the Dongxiang or Mongol Muslims, both preached to by Afāq Khvāja. (actually the city of Kuna according to Nizamüddin Hüsäyin.26 Although the Salars intermarried with the Tibetans, Chinese and Hui, they have maintained their customs until now. From the Mission d'Ollone who explored this area at the beginning of the century, we learn that some Chinese Muslims of this area married Tibetan women who had kept their religion, i. e. Lamaism, and that their sons were either Muslim or Buddhist. We are told for example that in one of these families, there was one son who was a Muslim and the other who became a Lama. Between the monastery of Lha brang and the city of Hezhou (Linxia, it is also indicated that there were Muslims living in most of the Chinese and Tibetan " As a result, Salars are heavily mixed with other ethnicities. efn|Central Asiatic Journal, Volume 43–44, p. 212: " towards outsiders, the Salar language has been retained. Additionally, the ethnic group has been continuously absorbing a great amount of new blood from other nationalities. In history, with the exception of Hui, there is no case of a Salar's daughter marrying a non Salar. On the contrary, many non Salar females married into Salar households. As folk accounts and historical records recount, shortly after Salar ancestors reached Xunhua, they had relationships with neighbouring Tibetans through marriage Tibetan women primarily married into Salar males ' households and , af terwards , brides were expected to convert to Islam" The Salars were permitted an enormous amount of autonomy and self rule by the Ming dynasty, which gave them command of taxes, military and the courts. The Ming and Qing dynasties often mobilized Salars into their militaries as soldiers, with the Ming government recruiting them at 17 different times for service and the Qing government at 5 different times.
Цин әулеті
Кангси императоры Цинхай моңғолдары арасында моңғолдарға қарсы сезімді қоздырып, жоңғар Ойрат моңғол көшбасшысы Галданға қарсы қолдау тапты. Кангси Қытайдағы қытай мұсылмандары, мысалы Цинхайдағы түркі мұсылмандары Галданмен бірігіп, құтқару жоспары құрып отырғанын мәлімдеді, ол буддизмге және Далай-ламаға қарсы Исламды қолдады. Кангсидің айтуынша, Галдан қытай мұсылмандарымен бірігіп, Қытайға басып кіруді жоспарлап, мұсылманды Қытай билеушісі етіп орнатуға ниетті. 1670 жылдары Кашгар суфисі Афак Ходжа (әлде оның әкесі Мұхаммед Юсуф) саларларға уағыз айтып, суфизмді олардың қауымына енгізді. 18 ғасырдың ортасында Афак Ходжаның рухани ұрпақтарының бірі Ма Лайчи оның Хуфийя деп аталатын ілімдерін саларлар арасында, сондай-ақ олардың қытай және тибет тілінде сөйлейтін көршілері арасында тарата бастады. 1760 және 1770 жылдары тағы бір қытайлық суфи шебері Ма Мингсин суфизмнің өзінің нұсқасын, Джахрия деп аталатын, Ганьсу провинциясына (содан кейін Салардың отаны қазіргі Цинхайды қамтиды) тарата бастады. Көптеген саларлар Джахрияның немесе Цин үкіметінің қызметкерлері оны «Жаңа ілім» деп атағандықтан, оны ұстанушылар болды («Ескі ілімге» қарсы, яғни Хуфийя суфилік тәртібі және суфи емес Гедиму Исламы). Хуфия мен Джахрия арасындағы сыртқы айырмашылықтар сырттан қарағанда салыстырмалы түрде маңызды емес (екі тәртіп тиісінше үнсіз немесе дауысты зикр, яғни Алланың атын шақырумен танымал болды), олардың жақтастары арасындағы қақтығыс жиі күшті болды. 1781 жылы зорлық-зомбылық оқиғасына дейін Джахрия мен Хуфия арасындағы сектанттық зорлық-зомбылық бірнеше рет болды. 1781 жылы билік өкілдері «жаңа ілімнің» саларлар арасында таралуына алаңдай бастады, оларды (бәлкім, әділетсіз) қатыгез және қиындық тудыратын топ ретінде қарады, Ма Минксинді тұтқындады және оның жақтастарын жинауға Сунхуа округінің саларлар қауымына экспедиция жіберді. Жахрия көтерілісі кезінде Нақшбанди суфилерінің екі бағынысы – Жахрия суфилері мен олардың қарсыластары Хафия суфилері арасындағы сектанттық зорлық-зомбылық Жахрия суфилерінің көтерілісіне әкелді, оны Қытайдағы Цин әулеті Хафия суфилерінің көмегімен басып тастады. Сунхуаның Джахрия саларлары, олардың ахонгы (имамы) Су Сисисан («Су Қырық үш», 苏四十三) деген лақап атпен жауап берді, үкімет қызметкерлерін өлтіріп, олардың жұмыс тобы Байжуанзи деп аталатын жерде жойылып, содан кейін Хезхоу аймағы арқылы Ланчжоу қабырғаларына қарай асықты, онда Ма Минксин тұтқындалды. Мамингсинді шынжырмен Ланчжоу қала қабырғасына алып келіп, шабуылшыларға көрсеткен кезде, Судың саларлары тұтқынға алынған басшыларына бірден құрмет пен адалдық танытты. Қорқып қалған шенеуніктер Маны қабырғадан алып, дереу оның басын шауып тастады. Судың саларлары Ланчжоу қала қабырғаларына шабуыл жасауға тырысты, бірақ қоршау жабдығы болмағандықтан, қабырғалы қалаға енуге үлгермеді. Салар ұрыстары (ол кездегі күш-жігерін тарихшылар 1,000–2,000 аралығында деп есептейді) Ланчжоудың оңтүстігіндегі төбеде бекіністі лагерь құрды. Кейбір хан қытайлары, хуй және донгсян (Санта) саларлармен бірге Цинге қарсы көтеріліске шықты. Көтерілісшілерге қарсы күресу үшін Ланчжоуға императорлық комиссарлар Агуи мен Хесен жіберілді. Саларларды өздерінің бекіністі лагерінен тұрақты әскерлерімен аластата алмай, Агуи «қажетсіз» Хесенді Пекинге жіберді және Ланчжоу гарнизонына көмектесу үшін Алашан моңғолдары мен Оңтүстік Гансу тибеттерін жалдады. Үш ай бойы көтерілісшілердің лагерін қоршап алып, Саларлардың сумен қамтамасыз етілуін тоқтатқаннан кейін Агуидің бірлескен күштері Жахрия көтерілісшілерін жойды; Су мен оның барлық жауынгерлері соңғы шайқаста қаза тапты. Жалпы алғанда, олардың бүкіл халқының 40% -ы көтерілісте қаза тапқан. 1937 жылы Саларлар әлі де 1781 жылғы көтеріліс және Су Сисисанның Цин империясына қарсы соғысқа бару туралы өзін-өзі өлтіру шешімі туралы халықтық баллада айтты. Цин үкіметі Салар Жахрияның кейбір бүлікшілерін қазіргі Шинжаңдағы Или аңғарына жер аударып жіберді. Бүгінде Салар тілінің ерекше диалектісін сөйлейтін бірнеше мың салар қауымы әлі де сол жерде тұрады. Амдодан (Кинхай) келген саларлар аймаққа діни қуғын-сүргіншілер, көшіп келушілер ретінде және Цин әскеріне Ілидегі көтерілісшілермен күресуге шақырылған сарбаздар ретінде келіп қоныстанды. Ілі салар диалектісі басқа салар диалектілерінен ерекшеленеді, өйткені оған Ілідегі көрші қазақ және ұйғыр тілдері әсер етті. Ілі Салар халқы шамамен 4,000 адамды құрайды. Ілі Салар және Цинхай Салар тілдерінің арасындағы айырмашылықтар олардың арасында түсініспеушіліктерге себеп болды, нәтижесінде «нақты изоглосс» пайда болды. 1880–1890 жылдары Салар қауымында Хуфия тәртібінің екі фракциясы арасында қайтадан сектанттық тартыс болды. Осы жолы 1895 жылы жергілікті Цин шенеуніктері тәртіптің реформаторлық фракциясын қолдады. Фракциялық қақтығыс Хуниядағы Саларлар ғана емес, Хуэй Хезхоуда да байқалды, бірақ әскерлер бірінші болып Сунхуаға жіберілді, бұл Салар көтерілісіне әкелді, ол Ганьсудың көптеген Хуэй және Донгсян қауымдастықтарына да тарады. Ол Дунган көтерілісіне (1895) айналды, ол адал Хуэй армиясымен басып тасталды. Кейінірек Цин әулеті мен Қытай Республикасының Салар генералы Хан Юувен (Хан Юувен) Зилиха (孜力哈) есімді тибет әйелінен және Аема (阿額瑪) есімді Салар әкесінен туған. Хуэй халқы, сондай-ақ «ақ бас киімді Хуэй» деп белгілі, құдайға сыйынғанда құрылыс қолданды, ал Салар, сондай-ақ «қара бас киімді Хуэй» деп белгілі, оны жазықсыңдық ритуал деп санады және айыптады.
The Kangxi Emperor incited anti Muslim sentiment among the Mongols of Qinghai in order to gain support against the Dzungar Oirat Mongol leader Galdan. Kangxi claimed that Chinese Muslims inside China, such as Turkic Muslims in Qinghai, were plotting with Galdan, who he claimed had turned his back on Buddhism and the Dalai Lama in favor of Islam. According to Kangxi, Galdan was plotting to invade in conspiracy with Chinese Muslims and wished to install a Muslim as ruler of China. In the 1670s, the Kashgarian Sufi master Āfāq Khoja (and possibly his father Muhammad Yūsuf) preached to the Salars and introduced Sufism into their community. In the mid 18th century, one of Āfāq Khoja's spiritual descendants, Ma Laichi, began to spread his teachings, known as Khufiyya among the Salars, as well among their Chinese speaking and Tibetan speaking neighbors. Throughout the 1760s and 1770s, another Chinese Sufi master, Ma Mingxin, was spreading his version of Sufi teaching, known as Jahriyya throughout the Gansu province (which then included Salar's homeland in today's Qinghai). Many Salars became adherents of Jahriyya or the "New Teaching", as the Qing government officials dubbed it (in opposition to the "Old Teaching", i. e. both the Khufiyya Sufi order and the non Sufi Gedimu Islam). While the external differences between the Khufiyya and the Jahriyya would look comparatively trivial to an outsider (the two orders were most known for, respectively, the silent or vocal dhikr, i. e. invocation of the name of God), the conflict between their adherents often became violent. Sectarian violence between the Jahriyya and Khufiyya broke out repeatedly until the major episode of violence in 1781. In 1781, the authorities, concerned with the spread of the "subversive" "New Teaching" among the Salars, whom they (perhaps unfairly) viewed as a fierce and troublesome lot, arrested Ma Mingxin and sent an expedition to the Salar community of Xunhua County to round up his supporters there. In the Jahriyya revolt sectarian violence between two suborders of the Naqshbandi Sufis, the Jahriyya Sufi Muslims and their rivals, the Khafiyya Sufi Muslims, led to a Jahriyya Sufi Muslim rebellion which the Qing dynasty in China crushed with the help of the Khafiyya Sufi Muslims. The Jahriyya Salars of Xunhua, led by their ahong (imam) nicknamed Su Sishisan ("Su Forty three", 苏四十三), responded by killing the government officials and destroying their task force at the place called Baizhuangzi and then rushed across the Hezhou region to the walls of Lanzhou, where Ma Mingxin was imprisoned. When the besieged officials brought Ma Mingxin, wearing chains, to the Lanzhou city wall, to show him to the rebels, Su's Salars at once showed respect and devotion to their imprisoned leaders. Scared officials took Ma down from the wall and beheaded him right away. Su's Salars tried attacking the Lanzhou city walls, but, not having any siege equipment, failed to penetrate into the walled city. The Salar fighters (whose strength at the time is estimated by historians to be in 1,000–2,000 range) then set up a fortified camp on a hill south of Lanzhou. Some Han Chinese, Hui and Dongxiang (Santa) joined the Salar in the rebellion against the Qing. To deal with the rebels, Imperial Commissioners Agui and Heshen were sent to Lanzhou. Unable to dislodge the Salars from their fortified camp with his regular troops, Agui sent the "incompetent" Heshen back to Beijing and recruited Alashan Mongols and Southern Gansu Tibetans to aid the Lanzhou garrison. After a three months' siege of the rebel camp and cutting off the Salars' water supply, Agui's joint forces destroyed the Jahriya rebels; Su and all his fighters were all killed in the final battle. Overall, it is said that as much as 40% of their entire population was killed in the revolt. As late as 1937, a folk ballad was still told by the Salars about the rebellion of 1781 and Su Sishisan's suicidal decision to go to war against the Qing Empire. The Qing government deported some of the Salar Jahriyya rebels to the Ili valley which is in modern day Xinjiang. Today, a community of a few thousand Salars speaking a distinct dialect of Salar still live there. Salar migrants from Amdo (Qinghai) came to settle the region as religious exiles, migrants and as soldiers enlisted in the Qing army to fight rebels in Ili, often following the Hui. The distinctive dialect of the Ili Salar differs from the other Salar dialects because the neighboring Kazakh and Uyghur languages in Ili influenced it. The Ili Salar population numbers around 4,000 people. There have been instances of misunderstanding between speakers of Ili Salar and Qinghai Salar due to the divergence of the dialects. The differences between the two dialect result in a "clear isogloss". In the 1880s–1890s, sectarian strife was rife in the Salar community of Xunhua again. This time, the conflict was among two factions of the Hua Si menhuan (order) of the Khufiyya and in 1895 the local Qing officials ended up siding with the reformist faction within the order. Although the factional conflict was evident not only in Salar Xunhua but in Hui Hezhou as well, the troops were first sent to Xunhua – which again precipitated a Salar rebellion, which spread to many Hui and Dongxiang communities of Gansu too. It turned into the Dungan Revolt (1895), which was crushed by a loyalist Hui army. The later Qing dynasty and Republic of China Salar General Han Youwen was born to a Tibetan woman named Ziliha (孜力哈) and a Salar father named Aema (阿額瑪). The Hui people, also known as the "white capped Hui", used incense during worship, while the Salar, also known as "black capped Hui", considered this to be a heathen ritual and denounced it.
Қазіргі заман
Саларлар Боксерлер көтерілісінде шетелдік батыс және жапондық Сегіз ұлттар одағына қарсы генерал Донг Фуксянның Кансу батырлары армиясында қызмет етті. Дуньсян, Бонан және Хуй сияқты басқа да мұсылмандар Кансу Тибет батырларында қызмет етті. Қытайдағы басқа мұсылмандар сияқты, саларлар да Қытай әскерінде кеңінен қызмет етті. Олар мен дуньсяндарға "рацион беруге" дайын екендіктері айтылды, бұл әскери қызметті білдірді. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде салар әскерлері мен офицерлері мұсылман генералы Ма Бяоның Цинхай армиясында қызмет етті және Хэнань провинциясында Жапон императорлық армиясына қарсы қанды шайқастарда көптеген шайқастарға қатысты. 1937 жылы Бейпин-Тяньцзинь шайқасы кезінде Қытай үкіметіне Ма кликасының мұсылман генералы Ма Буфанг телеграмма арқылы жапондықтарға қарсы күреске дайын екенін хабарлады. Марко Поло көпірі оқиғасынан кейін Ма Буфанг Ма Бяоның басқаруындағы атты әскер дивизиясын шығысқа жапондықтарға қарсы соғысуға жіберді. Ма Буфанг жіберген бірінші атты дивизияның көп бөлігін саларлар құрады. Цинхай, салар, қытай мұсылмандары, дуньсян және тибет әскерлері Ма Бяо басқаруымен жапондықтарға қарсы өлімге дейін шайқасты немесе тұтқынға түспеу үшін өз-өзіне қол жұмсады. 1940 жылдың қыркүйегінде жапондықтар мұсылмандық Цинхай әскерлеріне шабуыл жасағанда, оларды тосқауылға түсіріп, көптеген әскерлерді өлтірді, жапондық сарбаздар кері шегінуге мәжбүр болды. Жапондықтар өздерінің өлгендерін жинап ала алмады, олардың дене мүшелерін кесіп, Жапонияға қайтарып жіберу үшін өртеді. Жапондықтар енді мұндай шабуылға батыл болмады. Хан Ювэнь, Ұлттық революциялық армияның салар генералы және Гоминьдан (Ұлтшыл партия) мүшесі, жапондық ұшақтардың әуе шабуылы кезінде Синин қаласын қорғауға жетекшілік етті. Хан Сининдегі жапондық ұшақтардың бомбалауынан аман қалды, ол Ма Буфангтан телефон арқылы нұсқау алды, ол әскери казармадағы бомбалаудан қорғаныш жасырынып отырды. Бомбалау салдарынан адам денесі "Көк аспан, ақ күн" туына шашырады және Хан қираған үйіндіге көмілді. Хан Ювэнь үйінділерден қанды қалпында шығарылды, ол ақсап тұрып автомат ұстап алып, жапондық ұшақтарға қарсы атып жауап берді. Кейіннен ол Коммунистік Халықтық азаттық армиясына қосылып, көптеген әскери лауазымдарда қызмет етті және Синьцзянның төрағасының орынбасары болды. Ол Пэйташан оқиғасында кеңестік және моңғол күштеріне қарсы қытайлық мұсылман күштерін басқарды.
Salars served in general Dong Fuxiang's Kansu Braves army against the foreign western and Japanese Eight Nation Alliance in the Boxer rebellion. Other Muslims like Dongxiang, Bonan and Hui also served in the Kansu Tibetan Braves. Like other Muslims in China, the Salars served extensively in the Chinese military. It was said that they and the Dongxiang were given to "eating rations", a reference to military service. During the Second Sino Japanese War, Salar troops and officers served in the Qinghai army of the Muslim general Ma Biao and they battled extensively in bloody battles against the Imperial Japanese Army in Henan province. In 1937, during the Battle of Beiping–Tianjin the Chinese government was notified by Muslim General Ma Bufang of the Ma clique that he was prepared to bring the fight to the Japanese in a telegram message. Immediately after the Marco Polo Bridge Incident, Ma Bufang arranged for a cavalry division under Ma Biao to be sent east to battle the Japanese. Salars made up the majority of the first cavalry division which was sent by Ma Bufang. The Qinghai Chinese, Salar, Chinese Muslim, Dongxiang and Tibetan troops Ma Biao led fought to the death against the Japanese or committed suicide refusing to be taken as prisoner. In September 1940, when the Japanese made an offensive against the Muslim Qinghai troops, they ambushed them and killed so many of them the Japanese soldiers that they were forced to retreat. The Japanese could not even pick up their dead, they instead cut an arm from their corpses limbs for cremation to send back to Japan. The Japanese did not dare make an offensive like that again. Han Youwen, a Salar general in the National Revolutionary Army and member of the Kuomintang (Nationalist Party), directed the defense of the city of Xining during air raids by Japanese planes. Han survived an aerial bombardment by Japanese planes in Xining while he was being directed via telephone from Ma Bufang, who hid in an air raid shelter in a military barracks. The bombing resulted in human flesh splattering a Blue Sky with a White Sun flag and Han being buried in rubble. Han Youwen was dragged out of the rubble while bleeding and he managed to grab a machine gun while he was limping and fired back at the Japanese warplanes. He later defected to the Communist People's Liberation Army, serving in numerous military positions and as vice chairman of Xinjiang. He had led Chinese Muslim forces against Soviet and Mongol forces in the Pei ta shan Incident.
Мәдениет
Саларлардың өзгеше туыстық кландары болған. Саларларда некелесуді үйлестірушілер мен ата-аналар шешеді. Саларлар – кәсіпкерлікпен айналысып, түрлі бизнес пен салаға қатысатын халық. Олар егіншілік және бағбандарын дамытады. Бақшаларында қызанақ және бұрыш өсіреді. Хуй генералы Ма Фуцзянь Саларларды әскеріне шақырды және олардың Тан әулеті кезінде Қытайға көшіп келгенін айтты. Оның жіктеуі бойынша, олар екі топқа бөлінеді: бес ішкі ру, сегіз сыртқы ру. Маның сөзіне қарағанда, сыртқы топтар өз ана тілін білмей, тибет тілінде сөйлейді. Саларлар тек өздерінен саларлармен ғана үйленеді. Ұйғырлар салар тілін түсінбейді. Саларлардың арасында ең көп таралған есімдер – Ма және Хан. Хуйлар сияқты, Ма есімі Мұхаммедтің орнына қолданылады; алайда, көптеген саларлар Хуйлармен аралас некелесуінің нәтижесінде Ма тегін алып жүреді. Салардың жоғарғы төрт руы Хан тегін қабылдап, Сунхуаның батысында қоныстанды. Хан тегі бар саларлардың бірі – Хан Иму, ол генерал Ма Буфанның қол астында қызмет еткен офицер. Ол 1950-1958 жылдардағы Қытайдағы Гоминьданның исламдық көтерілісіне қатысып, 1952 және 1958 жылдары саларларды көтеріліске жетекшілік етті. Ма Буфан Сунхуа және Хуалонг аймақтарын ғана таңдап, өз әскеріне салар офицерлерін қабылдады. 2000 жылы салар әйелдерінің алғашқы некеге тұруға орташа жасы 18,69 болса, 1990 жылы тибет әйелдерінің орташа жасы 23,8 құрады.
The Salar had their own unique kinship clanships. Matchmakers and parents arrange marriages among the Salar. The Salar are an entrepreneurial people, going into multiple businesses and industries. They practice agriculture and horticulture. They cultivate chili and pepper in their gardens. Hui general Ma Fuxiang recruited Salars into his army, and said they moved to China since the Tang dynasty. His classification of them is in two groups, five inner clans, eight outer clans. Ma said the outer group speaks Tibetan, no longer knowing their native language. Salars only married other Salars. Uighurs have said that they were unable to understand the Salar language. Ma and Han are the two most widespread names among the Salar. Like the Hui, Ma is meant to substitute for Muhammad; however, many Salars also have the surname Ma due to intermarriage with the Hui. The upper four clans of the Salar assumed the surname Han and lived west of Xunhua. One of these Salar surnamed Han was Han Yimu, a Salar officer who served under General Ma Bufang. He fought in the Kuomintang Islamic Insurgency in China (1950–1958), leading Salars in a revolt in 1952 and 1958. Ma Bufang, enlisted Salars as officers in his army by exclusively targeting Xunhua and Hualong as areas to draw officers from. 18.69 years was the average first marriage age for Salar women in 2000 while Tibetan women were married at 23.8 years on average in 1990.
Киім-кешек
Салар халқының киімі осы өңірдегі хуй халқының киіміне өте ұқсас. Ерлер көбінесе сақал қойып, ақ көйлек пен ақ немесе қара түсті тақия киеді. Ерлердің дәстүрлі киімі – жакеттер мен шолақтар. Жас, үйленбеген қыздар әдетте жарқын түсті қытай киімдерін киеді. Ал үйленген әйелдер ақ немесе қара түсті дәстүрлі жамылғы киеді.
The typical clothing of the Salar is very similar to the Hui people in the region. The men are commonly bearded and dress in white shirts and white or black skullcaps. The traditional clothing for men is jackets and gowns. The young single women are accustomed to dressing in Chinese dress of bright colors. Married women utilize the traditional veil in white or black colors.
Музыка
Ән салу – салар мәдениетінің бір бөлігі. Хуа'ер деп аталатын ән салу стилі Цинхай провинциясындағы хань, хуэй, салар және тибет халқы арасында ортақ. Олардың қоусуан деп аталатын музыкалық аспабы бар. Бұл күмістен немесе мыстан жасалған, тек әйелдер ғана тартатын ішекті аспап.
Singing is part of Salar culture. A style of singing called Hua'er is shared among the Han, Hui, Salar and Tibetans in Qinghai province. They have a musical instrument called the Kouxuan. It is a string instrument manufactured in silver or in copper and only played by the women.
Тіл
Қытай және салар халқы салар тілін тужуе тілі (түрік тілі) (突厥語言) деп есептейді. Салар тілінде екі ірі диалект тобы бар. Бұл айырмашылықтың себебі – Қыңхай провинциясы мен Гансу провинциясының Суньхуа ауданындағы бір тармақтың тибет және қытай тілдерінің ықпалына түсуі, ал Іле қазақ автономиялық облысындағы екінші тармақтың ұйғыр және қазақ тілдерінің ықпалына түсуі. 1990 жылдардың соңында шамамен 89 000 салардың 60 000-ға жуығы салар тілінде сөйлейтіні есептелді. Көптеген саларлар салар тілі үшін ешқандай жазу жүйесін қолданбайды, оның орнына практикалық мақсаттар үшін қытай иероглифтерін пайдаланады. Салар тілі олардың ауызша тілі, ал қытай тілі – ауызша және жазба тіл ретінде қолданылады. Көбінесе қазіргі салар ұрпағы қытай және тибет тілдерін жетік біледі. Амдо Тибетінде (Қыңхай) қолданылатын салар тіліне қытай және тибет тілдерінің күшті ықпалы бар. Түркі тілдерінен шыққанмен, қазіргі таңда ол аралас тіл. Сөздіктің шамамен 20%-ы қытай тілінен, ал 10%-ы тибет тілінен алынған. Саларлар қытай жазу жүйесін қолданады, бірақ олардың өз жазба тілі де бар, алайда оны өте аз адам пайдаланады. Салар тілі көршілес қытай тілдерінен сөздерді қарыздап, олардың ықпалына түсті. Салар тіліне сөздерді қарызға бергендер – қытай тілінің көршілес диалектілері. Қыңхай провинциясында көптеген салар еркектері қытай тілінің Қыңхай диалектісі мен салар тілінде сөйлей алады. Ауылдық саларлар салар тілінде еркін сөйлей алады, ал қалалық саларлар көбінесе қытай тілді хуэй халқының қатарына сіңіп кетеді. Іле саларындағы i және y дауыстылары, бастапқы дыбыстардан кейін келгенде, j дыбысы ʝ дыбысына айналып спирантизацияланады. Қыңхай және Іле саларының дауыстық жүйесі көбінесе бірдей.
The people of China and Salar themselves regard the Salar language as a Tujue language (Turk language) (突厥語言). The Salar language has two large dialect groups. The divergence is due to the fact that one branch in Xunhua county of Qinghai province and Gansu province was influenced by the Tibetan languages and Chinese and the other branch in Ili Kazakh Autonomous Prefecture by the Uyghur and Kazakh languages. In the late 1990s, it was estimated that out of the some 89,000 Salars, around 60,000 spoke the Salar language. Most Salar do not use any written script for the Salar language, instead they use Chinese characters for practical purposes. Salar serves as their spoken language, while Chinese serves as a both spoken and written language. Many of the current generation of Salars are fluent in Chinese and Tibetan. The Salar language spoken in Amdo Tibet (Qinghai), has heavy Chinese and Tibetan influence. Although of Turkic origin, it's a mixed language today. Around 20% of the vocabulary is of Chinese origin and 10% is also of Tibetan origin. The Salar use the Chinese writing system, though they have their own written language which, however, is used by very few people. Salar language has taken loans and influence from neighboring Chinese varieties. It is neighboring variants of Chinese which have loaned words to the Salar language. In Qinghai, many Salar men speak both the Qinghai dialect of Chinese and Salar. Rural Salars can speak Salar fluently while urban Salars often assimilate into the Chinese speaking Hui population. In Ili Salar, the i and y high front vowels, when placed after an initial glides are spirantized with j transforming into ʝ. Qinghai and Ili Salar have mostly the same consonantal development.
Дін
Саларлар сүннит ислам дінін (Ханафи Матуридиттер) ұстанады. Олар дәстүрлі мекендерінен бөлек, көбінесе басқа мұсылмандар – дуңғандар тұратын қалаларда да өмір сүреді. Ислам білімін Жизи ауылындағы Гайзи Мишит медресесінде алады. Көптеген саларлар 17-18 ғасырларда аймақ бойынша кеңінен тараған Нақшбанди тәріқатына жатады.
Salars profess Sunni Islam (Hanafi Maturidites). In addition to their traditional places, they live in cities, mainly inhabited by other Muslims – Dungans. Islamic Education Received at Gaizi Mişit Madrasah in Jiezi Village. Many Salar adhere to the Naqshbandi Sufi order, which spread throughout the region in the 17th and 18th centuries.
Генетика
Y ДНК гаплогруппалары және, демек, салар халқының әкелік генетикалық тегі Батыс Еуразия және Шығыс Азия гаплогруппаларының қоспасын көрсетеді. Олардың аналық тегі көбінесе Шығыс Азияға тән. Саларлардың Y хромосомаларының шамамен 24–30% Шығыс Азияға тән O3 M122 гаплогруппасына жатады, ал Орталық Азия, Оңтүстік Азия және Еуропада кең таралған R M17 Y хромосомалық тегі тек 17% құрайды. Саларлар арасындағы басқа Y ДНК гаплогруппалары – D1 және C3. Автосомалық генетикалық зерттеу (Ma et al. 2021) саларлардың арасындағы Батыс Еуразиямен байланысты араласудың (көне Андроново үлгілерімен көрсетілген) шамамен 9.1%–11.8% құрап, қалған бөлігі Шығыс Еуразияның басым тегінен тұратынын көрсетті; бұл "Сары өзен алқабының фермерлері" (YR LBIA) немесе "Ляо өзенінің фермерлері" (WLR LN) шамамен 88.2%–90.9% құрауы мүмкін. Зерттеу сонымен қатар Солтүстік-Батыс Қытайдағы этникалық азшылықтардың (ұйғырлар, хуэйлер, дунсянтар, бонантар, югурлар және саларлар) арасындағы жақын генетикалық байланысты және олардың басқа Шығыс Азия халықтарымен, әсіресе қытай түркі, моңғол және тунгус тілдерінде сөйлейтін адамдармен тығыз байланыста екенін көрсетті, бұл "алтай тілдерінде сөйлейтіндердің" ортақ жақын тегі болу мүмкіндігін көрсетеді.
The Y DNA haplogroups and therefore the paternal genetic lineages of the Salar people, exhibit a mix of West Eurasian and East Asian haplogroups. Their maternal lineages are overwhelmingly East Asian. About 24–30% Y chromosomes of Salar belong to the East Asian specific haplogroup O3 M122, while the Central Asian, South Asian and European prevalent Y chromosomal lineage R M17 comprises only 17%. Other Y DNA haplogroups among the Salars are D1 and C3. An autosomal genetic study (Ma et al. 2021) estimated that West Eurasian related admixture (represented by ancient Andronovo samples) among Salars was at ~9.1% to ~11.8%, with the remainder being dominant East Eurasian ancestry; might derive from "Yellow River Basin farmers" (YR LBIA) or "Liao River farmers" (WLR LN) at ~88.2 to ~90.9%. The study also showed that there is a close genetic affinity among ethnic minorities in Northwestern China (Uyghurs, Huis, Dongxiangs, Bonans, Yugurs and Salars) and that these cluster closely with other East Asian people, especially with other Chinese Turkic, Mongolic and Tungusic speakers, indicating the probability of a shared recent common ancestor of "Altaic speakers".