Кіріспе

Батыс Қытайдағы түркі тілдес халық – Саларлар. Салар халқы – Қытайдағы түркі тілдес аз ұлт өкілдерінің бірі. Олар Оғыз тобына жататын Салар тілінде сөйлейді. 2020 жылғы ұлттық санақ бойынша, олардың саны 165 159 адамды құрады. Саларлар Хэнань және Шаньси провинцияларының кейбір аудандарында, сондай-ақ солтүстік Сіньцзянның, Іле қазақ автономиялық облысының аумағында да қоныстанған. Олар патриархалдық егіншілікпен айналысатын қоғам және көбінесе мұсылман дінін ұстанады.

Шығу тегі

Салар дәстүрі мен қытай жылнамаларына сәйкес, саларлар Батыс Түрік қағанатының оғыз түркі тайпасына жататын Салур тайпасының ұрпақтары. Тан әулеті тұсында Салур тайпасы Қытай шекарасына қоныс аударып, содан бері Цинхай және Гансу облыстарының шекаралық аймағында өмір сүріп келеді. Ғасырлар бойы олар көршілес тибеттіктермен, хуэй, хань және донсян тайпаларымен араласып, ерекше қазіргі салар тілі мен мәдениетін қалыптастырды.

Ислам аңыздары

Бір аңыз бойынша, Самарқан аймағында Харан мен Ахман есімді ағайындылар, қазіргі салар тайпасының, мүмкін, ата-бабалары өмір сүрген. Олар жергілікті ислам мешіттерінде жоғары дәрежеде болғандықтан, жергілікті билеушілердің қуғын-сүргініне ұшырады. Екі ағайынды он сегіз тайпа мүшесімен бірге су, топырақ және Құранды ақ түйеге артып, шығысқа қарай қашып кетті. Топ Тянь-Шань тауларының солтүстік жолымен Цзяю асуына дейін жол тартты, қазіргі Ганьсу (Джиукуан, Ганчжоу, Чжанье; Нінься, Цинчжоу, Тяньшуй және Гангу округі) арқылы өтіп, ақырында қазіргі Сяхэ округінде тоқтады. Кейін Самарқандтан тағы қырық адам топқа қосылды. Топ Тянь-Шаньның оңтүстік жолымен өтіп, Цинхайға кірді. Олар қазіргі Гид округіне жетіп, он екі адам сол жерде қоныстанды. Екі ағайынды Қытайға саяхаттарында алып келген Құран осы күнге дейін Хунхуа Салар автономиялық округінде, Хайдун, Цинхай провинциясындағы Цзези үлкен мешітінде сақталып келеді. Нанкин мұражайы Құранды бүлінуден қорғау үшін жөндеу жұмыстарын жүргізуде.

Мин әулеті

Салар тайпаларының басшылары 1370 жыл шамасында Мин әулетіне ерікті түрде бағынды. Осы кезде төрт жоғарғы тайпаның басшысы Хан Баоюань болды және Мин үкіметі оған жүзбасы шені берді. Сол кезде оның төрт тайпасының халқы Ханды өз тегі ретінде қабылдады. Екінші басшы, Хан Шаньба, төрт төменгі Салар тайпасының басшысы болды. Ол да Мин үкіметінен осындай шен алды. Салар халқының қалыптасуы олардың басшысы Хан Баоның Мин әулетіне адалдық серт беруінен басталды. Хан Баоның әкесі Омар, ал Омардың әкесі Хараман болды, ол Саларларды Орталық Азиядан Қытайға көшірді. Салар ауыз әңгімелерінде Цинхай аймағына алғаш келген Саларлардың әйелдері тибет әйелдері болғандығы айтылады. Деректерге сәйкес, оларға Вимдо аңғарының тибет билеушісі мен жаңа келгендер арасында келісімге келгеннен кейін ғана үйленуге рұқсат берілген. Ол Саларлардан үйлерінің төрт бұрышына тибет буддасының дәстүрі бойынша дұға жалауларын орнатуды, мантралар жазылған дұға дөңгелектерімен дұға етуді және Будда бейнелерінің алдында иілуді талап етті. Саларлар бастапқыда діни сенімдеріне қайшы келетін талаптарды қабылдамады, бірақ соңында үйлерінің бұрыштарына тастар қойып, жалаулар туралы келісімге келді, бұл әлі күнге дейін сақталып келеді. Осы себепті Саларлар Амдо тибет тілінде екі тілді және екі тайпа бір-біріне «аналық аға» деп атап, Саларлардың тибет тегін еске алады. Саларлардың көптеген әдет-ғұрыптары мен салты тибет мәдениетінің ықпалында қалыптасқан, ал Салар тілінде көптеген тибет сөздері бар. Шығыс Цинхай мен Гансуда Хуй еркектеріне үйленіп, буддизмді сақтаған тибет әйелдерінің мысалдары болды; олардың ұлдары буддист немесе мұсылман болып өсті. Буддист ұлдары лама болды, ал қалғандары мұсылман болды. efn|The Tibet Journal, 20-том, 101-бет: "Қытай қадириясының негізін қалаушыға алғашқы білімін берген Орталық Азияның суфи шеберлері.25 Глэдни өзінің «Қытай мұсылмандары» кітабында Афақ Хожаның Солтүстік-Шығыс Тибетіне уағыз айтқанын жазды, бірақ оның деректері қандай екенін айтпайды. Хожа қонақтап кеткен Солтүстік-Батыс Қытай қалалары: Синьин (Цинхай), Гансудағы Хэчжоу (Линьсяның ескі атауы, Қытай Меккесі) және Гансу-Цинхай шекарасындағы Суньхуа, онда Салар түркілері басым тибет буддисттерінің арасында тұрады. Гансу – Қытайды Шығыс Түркістанмен және Орталық Азиямен байланыстыратын табиғи дәліз. Бұл батыстағы Тибет жотасы мен солтүстіктегі Моңғол далалары арасындағы жібек жолының өтетін жолы. Қытайлар мен тибеттіктерден басқа, Гансуда Салар түркілері мен Дунсян немесе моңғол мұсылмандары сияқты басқа да халықтар өмір сүрді, екеуіне де Афақ Хожа уағыз айтқан. (нақтырақ айтқанда, Куна қаласы, Нізамуддин Хусайннің сөзіне сәйкес).26 Саларлар тибеттіктермен, қытайлармен және Хуйлармен некелескенмен, олар өздерінің салтын бүгінгі күнге дейін сақтап келеді. Осы ғасырдың басында осы аймақты зерттеген Миссия д’Оллоннан біз осы аймақтағы кейбір қытай мұсылмандары өз дінін сақтаған тибет әйелдеріне үйленгенін және олардың ұлдары мұсылман немесе буддист болғанын білеміз. Мысалы, бір отбасынан бір ұл мұсылман, ал екіншісі лама болды. Лха Бранг монастыры мен Хэчжоу (Линься) қаласы арасында қытай және тибет мұсылмандарының көпшілігі тұрғандығы айтылады. Нәтижесінде Саларлар басқа ұлттармен тығыз араласты. efn|Central Asiatic Journal, 43–44-том, 212-бет: "Сыртқы адамдарға қатысты Салар тілі сақталған. Сонымен қатар, этникалық топ басқа ұлттардан үнемі жаңа қанды сіңіріп келеді. Тарихта Хуйлардан басқа Салар қызының Салар емес еркекке үйленгенінің ешбір мысалы жоқ. Керісінше, Салар емес әйелдер Салар отбасына үйленді. Халықтық әңгімелер мен тарихи жазбаларға сәйкес, Саларлардың ата-бабалары Суньхуаға жеткеннен кейін көп ұзамай олар көршілес тибеттіктермен неке арқылы байланыс жасады. Тибет әйелдері негізінен Салар еркектерінің үйлеріне үйленді, ал кейіннен қалыңдықтар ислам дінін қабылдауға міндетті болды." Мин әулеті Саларларға кең ауқымда автономия мен өзін-өзі басқару құқығын берді, бұл оларға салық, әскери және сот жүйесін басқаруға мүмкіндік берді. Мин және Цин әулеттері Саларларды әскерге шақырып, әскери қызметке жиі жұмылдырды, Мин үкіметі оларды 17 рет, ал Цин үкіметі 5 рет шақырды.

Цин әулеті

Кангси императоры Цинхай моңғолдары арасында моңғолдарға қарсы сезімді қоздырып, жоңғар Ойрат моңғол көшбасшысы Галданға қарсы қолдау тапты. Кангси Қытайдағы қытай мұсылмандары, мысалы Цинхайдағы түркі мұсылмандары Галданмен бірігіп, құтқару жоспары құрып отырғанын мәлімдеді, ол буддизмге және Далай-ламаға қарсы Исламды қолдады. Кангсидің айтуынша, Галдан қытай мұсылмандарымен бірігіп, Қытайға басып кіруді жоспарлап, мұсылманды Қытай билеушісі етіп орнатуға ниетті. 1670 жылдары Кашгар суфисі Афак Ходжа (әлде оның әкесі Мұхаммед Юсуф) саларларға уағыз айтып, суфизмді олардың қауымына енгізді. 18 ғасырдың ортасында Афак Ходжаның рухани ұрпақтарының бірі Ма Лайчи оның Хуфийя деп аталатын ілімдерін саларлар арасында, сондай-ақ олардың қытай және тибет тілінде сөйлейтін көршілері арасында тарата бастады. 1760 және 1770 жылдары тағы бір қытайлық суфи шебері Ма Мингсин суфизмнің өзінің нұсқасын, Джахрия деп аталатын, Ганьсу провинциясына (содан кейін Салардың отаны қазіргі Цинхайды қамтиды) тарата бастады. Көптеген саларлар Джахрияның немесе Цин үкіметінің қызметкерлері оны «Жаңа ілім» деп атағандықтан, оны ұстанушылар болды («Ескі ілімге» қарсы, яғни Хуфийя суфилік тәртібі және суфи емес Гедиму Исламы). Хуфия мен Джахрия арасындағы сыртқы айырмашылықтар сырттан қарағанда салыстырмалы түрде маңызды емес (екі тәртіп тиісінше үнсіз немесе дауысты зикр, яғни Алланың атын шақырумен танымал болды), олардың жақтастары арасындағы қақтығыс жиі күшті болды. 1781 жылы зорлық-зомбылық оқиғасына дейін Джахрия мен Хуфия арасындағы сектанттық зорлық-зомбылық бірнеше рет болды. 1781 жылы билік өкілдері «жаңа ілімнің» саларлар арасында таралуына алаңдай бастады, оларды (бәлкім, әділетсіз) қатыгез және қиындық тудыратын топ ретінде қарады, Ма Минксинді тұтқындады және оның жақтастарын жинауға Сунхуа округінің саларлар қауымына экспедиция жіберді. Жахрия көтерілісі кезінде Нақшбанди суфилерінің екі бағынысы – Жахрия суфилері мен олардың қарсыластары Хафия суфилері арасындағы сектанттық зорлық-зомбылық Жахрия суфилерінің көтерілісіне әкелді, оны Қытайдағы Цин әулеті Хафия суфилерінің көмегімен басып тастады. Сунхуаның Джахрия саларлары, олардың ахонгы (имамы) Су Сисисан («Су Қырық үш», 苏四十三) деген лақап атпен жауап берді, үкімет қызметкерлерін өлтіріп, олардың жұмыс тобы Байжуанзи деп аталатын жерде жойылып, содан кейін Хезхоу аймағы арқылы Ланчжоу қабырғаларына қарай асықты, онда Ма Минксин тұтқындалды. Мамингсинді шынжырмен Ланчжоу қала қабырғасына алып келіп, шабуылшыларға көрсеткен кезде, Судың саларлары тұтқынға алынған басшыларына бірден құрмет пен адалдық танытты. Қорқып қалған шенеуніктер Маны қабырғадан алып, дереу оның басын шауып тастады. Судың саларлары Ланчжоу қала қабырғаларына шабуыл жасауға тырысты, бірақ қоршау жабдығы болмағандықтан, қабырғалы қалаға енуге үлгермеді. Салар ұрыстары (ол кездегі күш-жігерін тарихшылар 1,000–2,000 аралығында деп есептейді) Ланчжоудың оңтүстігіндегі төбеде бекіністі лагерь құрды. Кейбір хан қытайлары, хуй және донгсян (Санта) саларлармен бірге Цинге қарсы көтеріліске шықты. Көтерілісшілерге қарсы күресу үшін Ланчжоуға императорлық комиссарлар Агуи мен Хесен жіберілді. Саларларды өздерінің бекіністі лагерінен тұрақты әскерлерімен аластата алмай, Агуи «қажетсіз» Хесенді Пекинге жіберді және Ланчжоу гарнизонына көмектесу үшін Алашан моңғолдары мен Оңтүстік Гансу тибеттерін жалдады. Үш ай бойы көтерілісшілердің лагерін қоршап алып, Саларлардың сумен қамтамасыз етілуін тоқтатқаннан кейін Агуидің бірлескен күштері Жахрия көтерілісшілерін жойды; Су мен оның барлық жауынгерлері соңғы шайқаста қаза тапты. Жалпы алғанда, олардың бүкіл халқының 40% -ы көтерілісте қаза тапқан. 1937 жылы Саларлар әлі де 1781 жылғы көтеріліс және Су Сисисанның Цин империясына қарсы соғысқа бару туралы өзін-өзі өлтіру шешімі туралы халықтық баллада айтты. Цин үкіметі Салар Жахрияның кейбір бүлікшілерін қазіргі Шинжаңдағы Или аңғарына жер аударып жіберді. Бүгінде Салар тілінің ерекше диалектісін сөйлейтін бірнеше мың салар қауымы әлі де сол жерде тұрады. Амдодан (Кинхай) келген саларлар аймаққа діни қуғын-сүргіншілер, көшіп келушілер ретінде және Цин әскеріне Ілидегі көтерілісшілермен күресуге шақырылған сарбаздар ретінде келіп қоныстанды. Ілі салар диалектісі басқа салар диалектілерінен ерекшеленеді, өйткені оған Ілідегі көрші қазақ және ұйғыр тілдері әсер етті. Ілі Салар халқы шамамен 4,000 адамды құрайды. Ілі Салар және Цинхай Салар тілдерінің арасындағы айырмашылықтар олардың арасында түсініспеушіліктерге себеп болды, нәтижесінде «нақты изоглосс» пайда болды. 1880–1890 жылдары Салар қауымында Хуфия тәртібінің екі фракциясы арасында қайтадан сектанттық тартыс болды. Осы жолы 1895 жылы жергілікті Цин шенеуніктері тәртіптің реформаторлық фракциясын қолдады. Фракциялық қақтығыс Хуниядағы Саларлар ғана емес, Хуэй Хезхоуда да байқалды, бірақ әскерлер бірінші болып Сунхуаға жіберілді, бұл Салар көтерілісіне әкелді, ол Ганьсудың көптеген Хуэй және Донгсян қауымдастықтарына да тарады. Ол Дунган көтерілісіне (1895) айналды, ол адал Хуэй армиясымен басып тасталды. Кейінірек Цин әулеті мен Қытай Республикасының Салар генералы Хан Юувен (Хан Юувен) Зилиха (孜力哈) есімді тибет әйелінен және Аема (阿額瑪) есімді Салар әкесінен туған. Хуэй халқы, сондай-ақ «ақ бас киімді Хуэй» деп белгілі, құдайға сыйынғанда құрылыс қолданды, ал Салар, сондай-ақ «қара бас киімді Хуэй» деп белгілі, оны жазықсыңдық ритуал деп санады және айыптады.

Қазіргі заман

Саларлар Боксерлер көтерілісінде шетелдік батыс және жапондық Сегіз ұлттар одағына қарсы генерал Донг Фуксянның Кансу батырлары армиясында қызмет етті. Дуньсян, Бонан және Хуй сияқты басқа да мұсылмандар Кансу Тибет батырларында қызмет етті. Қытайдағы басқа мұсылмандар сияқты, саларлар да Қытай әскерінде кеңінен қызмет етті. Олар мен дуньсяндарға "рацион беруге" дайын екендіктері айтылды, бұл әскери қызметті білдірді. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде салар әскерлері мен офицерлері мұсылман генералы Ма Бяоның Цинхай армиясында қызмет етті және Хэнань провинциясында Жапон императорлық армиясына қарсы қанды шайқастарда көптеген шайқастарға қатысты. 1937 жылы Бейпин-Тяньцзинь шайқасы кезінде Қытай үкіметіне Ма кликасының мұсылман генералы Ма Буфанг телеграмма арқылы жапондықтарға қарсы күреске дайын екенін хабарлады. Марко Поло көпірі оқиғасынан кейін Ма Буфанг Ма Бяоның басқаруындағы атты әскер дивизиясын шығысқа жапондықтарға қарсы соғысуға жіберді. Ма Буфанг жіберген бірінші атты дивизияның көп бөлігін саларлар құрады. Цинхай, салар, қытай мұсылмандары, дуньсян және тибет әскерлері Ма Бяо басқаруымен жапондықтарға қарсы өлімге дейін шайқасты немесе тұтқынға түспеу үшін өз-өзіне қол жұмсады. 1940 жылдың қыркүйегінде жапондықтар мұсылмандық Цинхай әскерлеріне шабуыл жасағанда, оларды тосқауылға түсіріп, көптеген әскерлерді өлтірді, жапондық сарбаздар кері шегінуге мәжбүр болды. Жапондықтар өздерінің өлгендерін жинап ала алмады, олардың дене мүшелерін кесіп, Жапонияға қайтарып жіберу үшін өртеді. Жапондықтар енді мұндай шабуылға батыл болмады. Хан Ювэнь, Ұлттық революциялық армияның салар генералы және Гоминьдан (Ұлтшыл партия) мүшесі, жапондық ұшақтардың әуе шабуылы кезінде Синин қаласын қорғауға жетекшілік етті. Хан Сининдегі жапондық ұшақтардың бомбалауынан аман қалды, ол Ма Буфангтан телефон арқылы нұсқау алды, ол әскери казармадағы бомбалаудан қорғаныш жасырынып отырды. Бомбалау салдарынан адам денесі "Көк аспан, ақ күн" туына шашырады және Хан қираған үйіндіге көмілді. Хан Ювэнь үйінділерден қанды қалпында шығарылды, ол ақсап тұрып автомат ұстап алып, жапондық ұшақтарға қарсы атып жауап берді. Кейіннен ол Коммунистік Халықтық азаттық армиясына қосылып, көптеген әскери лауазымдарда қызмет етті және Синьцзянның төрағасының орынбасары болды. Ол Пэйташан оқиғасында кеңестік және моңғол күштеріне қарсы қытайлық мұсылман күштерін басқарды.

Мәдениет

Саларлардың өзгеше туыстық кландары болған. Саларларда некелесуді үйлестірушілер мен ата-аналар шешеді. Саларлар – кәсіпкерлікпен айналысып, түрлі бизнес пен салаға қатысатын халық. Олар егіншілік және бағбандарын дамытады. Бақшаларында қызанақ және бұрыш өсіреді. Хуй генералы Ма Фуцзянь Саларларды әскеріне шақырды және олардың Тан әулеті кезінде Қытайға көшіп келгенін айтты. Оның жіктеуі бойынша, олар екі топқа бөлінеді: бес ішкі ру, сегіз сыртқы ру. Маның сөзіне қарағанда, сыртқы топтар өз ана тілін білмей, тибет тілінде сөйлейді. Саларлар тек өздерінен саларлармен ғана үйленеді. Ұйғырлар салар тілін түсінбейді. Саларлардың арасында ең көп таралған есімдер – Ма және Хан. Хуйлар сияқты, Ма есімі Мұхаммедтің орнына қолданылады; алайда, көптеген саларлар Хуйлармен аралас некелесуінің нәтижесінде Ма тегін алып жүреді. Салардың жоғарғы төрт руы Хан тегін қабылдап, Сунхуаның батысында қоныстанды. Хан тегі бар саларлардың бірі – Хан Иму, ол генерал Ма Буфанның қол астында қызмет еткен офицер. Ол 1950-1958 жылдардағы Қытайдағы Гоминьданның исламдық көтерілісіне қатысып, 1952 және 1958 жылдары саларларды көтеріліске жетекшілік етті. Ма Буфан Сунхуа және Хуалонг аймақтарын ғана таңдап, өз әскеріне салар офицерлерін қабылдады. 2000 жылы салар әйелдерінің алғашқы некеге тұруға орташа жасы 18,69 болса, 1990 жылы тибет әйелдерінің орташа жасы 23,8 құрады.

Киім-кешек

Салар халқының киімі осы өңірдегі хуй халқының киіміне өте ұқсас. Ерлер көбінесе сақал қойып, ақ көйлек пен ақ немесе қара түсті тақия киеді. Ерлердің дәстүрлі киімі – жакеттер мен шолақтар. Жас, үйленбеген қыздар әдетте жарқын түсті қытай киімдерін киеді. Ал үйленген әйелдер ақ немесе қара түсті дәстүрлі жамылғы киеді.

Музыка

Ән салу – салар мәдениетінің бір бөлігі. Хуа'ер деп аталатын ән салу стилі Цинхай провинциясындағы хань, хуэй, салар және тибет халқы арасында ортақ. Олардың қоусуан деп аталатын музыкалық аспабы бар. Бұл күмістен немесе мыстан жасалған, тек әйелдер ғана тартатын ішекті аспап.

Тіл

Қытай және салар халқы салар тілін тужуе тілі (түрік тілі) (突厥語言) деп есептейді. Салар тілінде екі ірі диалект тобы бар. Бұл айырмашылықтың себебі – Қыңхай провинциясы мен Гансу провинциясының Суньхуа ауданындағы бір тармақтың тибет және қытай тілдерінің ықпалына түсуі, ал Іле қазақ автономиялық облысындағы екінші тармақтың ұйғыр және қазақ тілдерінің ықпалына түсуі. 1990 жылдардың соңында шамамен 89 000 салардың 60 000-ға жуығы салар тілінде сөйлейтіні есептелді. Көптеген саларлар салар тілі үшін ешқандай жазу жүйесін қолданбайды, оның орнына практикалық мақсаттар үшін қытай иероглифтерін пайдаланады. Салар тілі олардың ауызша тілі, ал қытай тілі – ауызша және жазба тіл ретінде қолданылады. Көбінесе қазіргі салар ұрпағы қытай және тибет тілдерін жетік біледі. Амдо Тибетінде (Қыңхай) қолданылатын салар тіліне қытай және тибет тілдерінің күшті ықпалы бар. Түркі тілдерінен шыққанмен, қазіргі таңда ол аралас тіл. Сөздіктің шамамен 20%-ы қытай тілінен, ал 10%-ы тибет тілінен алынған. Саларлар қытай жазу жүйесін қолданады, бірақ олардың өз жазба тілі де бар, алайда оны өте аз адам пайдаланады. Салар тілі көршілес қытай тілдерінен сөздерді қарыздап, олардың ықпалына түсті. Салар тіліне сөздерді қарызға бергендер – қытай тілінің көршілес диалектілері. Қыңхай провинциясында көптеген салар еркектері қытай тілінің Қыңхай диалектісі мен салар тілінде сөйлей алады. Ауылдық саларлар салар тілінде еркін сөйлей алады, ал қалалық саларлар көбінесе қытай тілді хуэй халқының қатарына сіңіп кетеді. Іле саларындағы i және y дауыстылары, бастапқы дыбыстардан кейін келгенде, j дыбысы ʝ дыбысына айналып спирантизацияланады. Қыңхай және Іле саларының дауыстық жүйесі көбінесе бірдей.

Дін

Саларлар сүннит ислам дінін (Ханафи Матуридиттер) ұстанады. Олар дәстүрлі мекендерінен бөлек, көбінесе басқа мұсылмандар – дуңғандар тұратын қалаларда да өмір сүреді. Ислам білімін Жизи ауылындағы Гайзи Мишит медресесінде алады. Көптеген саларлар 17-18 ғасырларда аймақ бойынша кеңінен тараған Нақшбанди тәріқатына жатады.

Генетика

Y ДНК гаплогруппалары және, демек, салар халқының әкелік генетикалық тегі Батыс Еуразия және Шығыс Азия гаплогруппаларының қоспасын көрсетеді. Олардың аналық тегі көбінесе Шығыс Азияға тән. Саларлардың Y хромосомаларының шамамен 24–30% Шығыс Азияға тән O3 M122 гаплогруппасына жатады, ал Орталық Азия, Оңтүстік Азия және Еуропада кең таралған R M17 Y хромосомалық тегі тек 17% құрайды. Саларлар арасындағы басқа Y ДНК гаплогруппалары – D1 және C3. Автосомалық генетикалық зерттеу (Ma et al. 2021) саларлардың арасындағы Батыс Еуразиямен байланысты араласудың (көне Андроново үлгілерімен көрсетілген) шамамен 9.1%–11.8% құрап, қалған бөлігі Шығыс Еуразияның басым тегінен тұратынын көрсетті; бұл "Сары өзен алқабының фермерлері" (YR LBIA) немесе "Ляо өзенінің фермерлері" (WLR LN) шамамен 88.2%–90.9% құрауы мүмкін. Зерттеу сонымен қатар Солтүстік-Батыс Қытайдағы этникалық азшылықтардың (ұйғырлар, хуэйлер, дунсянтар, бонантар, югурлар және саларлар) арасындағы жақын генетикалық байланысты және олардың басқа Шығыс Азия халықтарымен, әсіресе қытай түркі, моңғол және тунгус тілдерінде сөйлейтін адамдармен тығыз байланыста екенін көрсетті, бұл "алтай тілдерінде сөйлейтіндердің" ортақ жақын тегі болу мүмкіндігін көрсетеді.