Кіріспе

Солтүстік-шығыс Азияның тунгус этносы.

Нанай халқы (Ланг ру) – Шығыс Азияның тунгус халқы. Олар дәстүрлі түрде Хэйлунцзян (Амур), Сонгхуацзян (Сунгари) және Усули өзені (Уссури) бойында, Орта Амур алабында қоныстанған. Нанайлардың ата-бабалары Маньчжурияның ең солтүстігіндегі (Қытай мен Ресей Маньчжуриясының шегінен тыс) жабайы журчендер болған. Нанай тілі маньчжур-тунгус тілдер отбасының құрамына кіреді. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 12 003 нанай тұрады.

Атауы

Бұл халықтардың жалпы атаулары: Нанай (Nanai: нанай, нани, ) және Хэдзэни (хэдзэни, ;). Бұрын қолданылған терминдер де бар: Голди, Голдс, «жер, топырақ, ел» немесе осы контексте «туған, жергілікті»; , , немесе әртүрлі диалекттерде «адамдар» деген мағынаны білдіреді. Орыс тіл білгірі Л. И. Сем Хеженай немесе Хежены (, ) деп атайды және оны Амурдың төменгі ағысында тұратын нанайлардың өзіндік атауы ретінде түсіндіреді, яғни «өзеннің төменгі ағысында өмір сүретін адамдар». Ол нанайлардың қытайша атауының – Хеже (赫哲) атауының бастауы, бұрын Хежин (黑斤) және Хежехала (赫哲哈喇) деп аталған.

Дәстүрлі өмір салты мен мәдениеті

Еуропа тілдеріндегі нанай халқы туралы ең алғашқы бірінші қолынан алынған мәліметтер 1709 жылы Уссури және Амур өзендерімен саяхат жасаған француз иезуит географтарына тиесілі. Олардың сөзіне қарағанда, Уссури және Амур өзендерінің Дондон өзенінің сағасынан жоғары тұратын (қазіргі Хабаровск пен Амур бойындағы Комсомольск аралығында Амурға құятын) жергілікті халықтар Юпи татарлары деп аталған, ал Дондон және Дондоннан төменгі Амур өзенінде тұратын адамдардың атын иезуиттер француз тіліне Кетчин деп транскрипциялаған. Соңғы атау, төменгі Амур нанайларының өздерінің атының француз тіліндегі жазылуы болуы мүмкін, сонымен қатар бұл атау туысқан Ульч халқына да қолданылған. Иезуиттердің айтуынша, Юпи халқының тілі маньчжур тілі мен «Кетчинг» халқының тілі арасында ортақ жағдайды иеленген сияқты; Юпи және Кетчинг арасында белгілі бір деңгейде байланыс мүмкін болған. Кейбір ханьқытайлар нанайлар арасында рулық бөлімшелер құрған, ал нанайлар маньчжурлар мен юрчендерді сіңіріп алған. Нанай мәдениеті ханьқытай және маньчжур мәдениеттерінің ықпалында, сонымен қатар нанайлар оңтүстік қытайлармен ортақ мифке ие. Нанайлар бастапқыда Нурачи және маньчжурларға қарсы күресті, оларға өздерінің нанай Хурка басшысы Сосоку жетекшілік еткен, бірақ 1631 жылы Хунтайджиге бағынды. Цин империясы бағындырған Амур халықтарына, оның ішінде нанайларға да, барлық еркектердің маңдай шашын міндетті түрде қыру бұйырылды. Амур халықтары бұрыннан-ақ арқасында шаштың өріміне (queue) ие болған, бірақ Цин оларды бағындырып, шаш қыруға бұйырғанға дейін маңдай шашын қырқып алмаған. Ульч халқы нанайларды «басы қырылған халық» деп атаған.

Экономика

Ертедегі саяхатшылар сипаттағандай (мысалы, 1709 жылы Уссури өзеніндегі иезуит картографтары), онда тұратын халықтың (қазіргі Нанай немесе мүмкін Удеге халқы деп саналатын) экономикасы балық аулауға негізделген. Дәстүрлі киімдер балық терісінен тігілген. Бұл терілер кептірілді. Құрғаған соң, оларды біржола тегістеу үшін тоқмақпен қайталап соққылаған. Содан кейін олар тігіліп біріктірілді. Өткен ғасырларда осы ерекше амал Нанай халқына «Балық терісі татарлары» деген ат берді. Бұл ат төменгі Сунгари және төменгі Амур өзендерінің алабындағы басқа да байырғы тайпаларға да қолданылды. Ауыл шаруашылығы Нанай жеріне бірте-бірте енді. 1709 жылы Уссури өзенінің жағасындағы юпи ауылдықтары тек темекі ғана өсірді. Нанайлар әр адамның жаны мен рухы болатынына сенеді. Адам өлген кезде жаны мен рухы әртүрлі жолдармен кетеді. Адамның рухы зұлым болып, тірі туыстарына зиян келтіре бастайды. Бірақ уақыт өте келе, бұл амбанды бағындырып, оған табынуға болады, әйтпесе жаман рухты қуу үшін арнайы рәсім жасау қажет. Өлген адамның жаны лачако деп аталатын матадан жасалған уақытша жатаққа орналасады. Өлген адамның жаны лачакода жеті күн болады, содан кейін ол панё деп аталатын ағаштан жасалған қуыршаққа көшіріледі, онда ол соңғы жерлеу рәсіміне дейін сақталады. Паньоға тірі адамға қарағандай күтім жасалады, мысалы, оған әр түнде ұйықтауға кереует, кішкентай мөлшеріне сай жастық пен жамылғы беріледі. Қайтыс болған адамның ең жақын туысы оның паниосын күтуге жауапты. Ол әр түнде панионы ұйықтатып, таңертең оятады. Паньоның аузы орнында кішкентай тесік жасалған, сондықтан кейде оған түтік салып, қайтыс болған адамның темекі шегуіне мүмкіндік береді. Егер отбасы мүшелері сапарға шықса, олар панионы өздерімен бірге алып жүреді. Қытайда осы диалектің жазу жүйесі жоқ, сондықтан Нанайлар көбінесе қытай тілінде жазады. (Екінші тілдегі сауаттылық деңгейі 84% құрайды.) Алайда, 2005 жылы мұғалімдер алғашқы Хедже тілі оқулығын құрастырып аяқтады.

Атақты Нанай

Жапон режиссері Акира Куросаваның 1975 жылы түсірілген «Дерсу Узала» фильмі орыс зерттеушісі Владимир Арсеньевтің кітабына негізделген. Фильмде орыс зерттеушісі мен оның нанай жетекшісі Дерсу Узаланың (Арсеневтің өмірбаянында және өзінің айтуынша «Goldi» деп аталған) достығы суреттелген. Нанай әйел шаманы Чотghtguerele Chalchin француз продюсері Гектор Зазудың 1994 жылғы «Chansons des mers froides» (Суық теңіздер әндері) альбомындағы «Маяк» (ағылшын ақыны Уилфред Уилсон Гибсонның «Фланан аралы» поэмасының бейімделуі) әні үшін Сибірде жазылған дұға оқыды. Басты вокалды Siouxsie Sioux орындады, ал фондық музыкаға Sakharine Percussion Group және Sissimut Dance Drummers тобының орындаушылары кірді. Кола Бельды (Бельды Николай Иванович) (1929–1993) – Кеңес Одағы мен Ресейде танымал әнші, әсіресе «Увезу тебя я в тундру» (Мен сені тундраға алып барамын) әнімен танымал. Хан Гэн – қытайлық поп-әнші, актер, корейлік Super Junior тобының бұрынғы мүшесі және Super Junior M кіші тобының бұрынғы жетекшісі. Килии Юян – арктика, жергілікті қауымдастықтар мен табиғатты қорғауды фотосурет, кино түсіру және қоғамдық сөйлеу арқылы көрсететін, жүлделі фотограф. Килии National Geographic журналы және басқа да ірі басылымдардың тұрақты авторы. Максим Пассар – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армияда қызмет еткен, 237 жау әскерін жойған мерген.