Кіріспе
Джордж Герберт Мид (George Herbert Mead; 1863 жылдың 27 ақпаны – 1931 жылдың 26 сәуірі) – американдық философ, әлеуметтанушы және психолог, негізінен Чикаго университетімен байланысты. Ол прагматизмнің дамуындағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Ол символдық өзара әрекеттесу теориясының негізін қалаушылардың бірі саналады және Чикаго социология мектебінің қалыптасуына зор ықпал етті.
George Herbert Mead (February 27, 1863 – April 26, 1931) was an American philosopher, sociologist, and psychologist, primarily affiliated with the University of Chicago. He was one of the key figures in the development of pragmatism. He is regarded as one of the founders of symbolic interactionism, and was an important influence on what has come to be referred to as the Chicago School of Sociology.
Өмірбаян
Джордж Герберт Мид 1863 жылғы 27 ақпанда Массачусетс штатының Саут-Хадли қаласында дүниеге келді. Ол протестанттық орта тапқа жататын отбасында өсті. Оның әкесі – Хайрам Мид, анасы – Элизабет Сторрс Мид (қыз есімі – Биллингс) және әпкесі – Элис. Әкесі бұрынғы конгрегационалистік пастор, фермерлер мен дін қызметкерлерінің ұрпағынан шыққан және кейіннен Оберлин колледжінің теологиялық семинариясында қасиетті риторика және пасторлық теология кафедрасын басқарды. Элизабет екі жыл бойы Оберлин колледжінде оқытты, содан кейін 1890 жылдан 1900 жылға дейін Массачусетс штатының Оңтүстік Хэдлидегі Маунт Холиок колледжінің президенті болды. 1879 жылы Джордж Мид Оберлин колледжінің Оберлин академиясына, содан кейін колледжге түсіп, 1883 жылы бакалавр дәрежесін алды. Бітіргеннен кейін Мид шамамен төрт ай бойы бастауыш мектепте сабақ берді. 1883 жылдың соңынан 1887 жылдың жазына дейін Висконсин орталық теміржол компаниясында геодезист болып жұмыс істеді. 1887 жылдың күзінде Мид Гарвард университетіне түсті, онда оның басты қызығушылығы философия мен психология болды. Гарвардта Мид өзінің ой-пікіріне зор ықпал еткен Джозиа Ройс және Уильям Джеймспен бірге оқыды, сондай-ақ олардың балаларын оқытты. 1888 жылы Мид Гарвардтан бакалавр дәрежесін алып, Германияның Лейпциг қаласына психолог Вильгельм Вундттан оқуға кетті, одан ол кейіннен өзінің жұмысында маңызды рөл атқаратын «жест» ұғымын үйренді. 1891 жылы Мид Хелен Кингсбери Каслға (1860–1929) үйленді, ол Генри Нортрап Каслдың (1862–1895) қарындасы болды, оны Оберлинде танысқан. Диссертациясын аяқтамаса да, Мид 1891 жылы Мичиган университетінде жұмысқа орналасты. Сол жерде Мид Чарльз Х. Кули және Джон Дьюимен танысты, олардың екеуі де оған үлкен әсер етті. 1894 жылы Мид Дьюимен бірге Чикаго университетіне көшіп, өмірінің соңына дейін сабақ берді. Дьюидің ықпалы Мидті білім беру теориясына баулыды, бірақ оның ойлауы көп ұзамай Дьюидің пікірлерінен ерекшеленіп, ақыл-ойы, жекелігі және қоғам туралы белгілі психологиялық теорияларын қалыптастырды. Ол Чикагоның әлеуметтік және саяси өміріне белсенді қатысты, оның көптеген іс-әрекеттері Чикаго қалалық клубының жұмысын қамтыды. Мид ғылымның әлеуметтік мәселелерді шешуге пайдалы екеніне сенді және Чикагодағы әлеуметтік орталықта зерттеулер жүргізуде маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ Джейн Адамспен әлеуметтік әділет мәселесі бойынша тығыз жұмыс істеді. Мид 1931 жылғы 26 сәуірде жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.
Әлеуметтік философия (әлеуметтік мінез-құлық)
Мид – 20-ғасырдың әлеуметтік философиясының аса маңызды тұлғасы. Оның ең ықпалды идеяларының бірі – организмдер арасындағы қарым-қатынас процесінен ақыл мен жеке басының қалыптасуы, бұл «Ақыл, Жеке Бас және Қоғам» (1934) еңбегінде талданған, сондай-ақ әлеуметтік бихевиоризм ретінде белгілі. Ақыл мен жеке бастың әлеуметтік қарым-қатынас процесінен, белгілер арқылы туындауы туралы бұл ұғым, символдық интеракционизм мектебінің социологиялық негізін қалады. Гегельдік диалектика мен процесс философиясындағы зияткерлік тамырларымен байланысты Мид, Джон Дьюи сияқты, адам әрекетіне, әсіресе коммуникативтік әрекетке негізделген материалистік процесс философиясын дамытты. Адамның іс-әрекеті – прагматикалық мағынада шындықтың өлшемі, ал мағына адам қызметі арқылы жасалады. Бірлескен іс-әрекет, оның ішінде коммуникативтік іс-әрекет, – жеке басымызды қалыптастырудың құралы. Мидтің әлеуметтік бихевиоризмінің мәні – ақылдың белгілі бір трансценденттік салаға орналасқан субстанция емес, және ол адамның физиологиялық құрылымында болатын оқиғалардың тізбегі ғана емес. Бұл көзқарас ақылды денеден бөлек қарастыратын дәстүрлі көзқарасқа қарсы келеді. Ақылдың пайда болуы адам организмі мен оның әлеуметтік ортасының өзара әрекеттесуіне байланысты; ақыл-ойының әлеуметтік актісіне қатысу арқылы адамдар өздерінің маңызды символдық мінез-құлық әлеуетін, яғни ойлау қабілетін іске асырады. Мидтің сөздерімен айтқанда, ақыл – коммуникация процесінің жекелендірілген ошағы. Бұл – жеке адамның тілдік мінез-құлқы. Сондықтан, «тілсіз ақыл-ой немесе ой болмайды»; ал тіл (ақыл-ойдың мазмұны) «әлеуметтік өзара әрекеттесудің дамуы мен өнімі ғана». Осылайша, ақыл органикалық жеке адамның нейрофизиологиясына дейін тоғытылмайды, бірақ «динамикалық, үздіксіз әлеуметтік процесте» пайда болады. Мид үшін ақыл-ой қарым-қатынастың әлеуметтік актісінен туындайды. Мидтің әлеуметтік акт туралы түсінігі оның ақыл-ойы теориясына ғана емес, сонымен қатар оның әлеуметтік философиясының барлық аспектілеріне қатысты. Оның «ақыл, жеке бас және қоғам» теориясы, іс жүзінде, көптеген адамдардың өзара әрекеттесуін қамтитын әлеуметтік үрдістің тұрғысынан әрекет философиясы, оның білім мен құндылық теориясы сияқты, қоршаған ортамен өзара әрекеттесудегі тәжірибелі адамның тұрғысынан әрекет философиясы. Жестілер оларды жасайтын адамда оларға бағытталған адамдардан күтілетін жауапты қозғайтын кезде маңызды символға айналады. Бізде маңызды символдар болған кезде ғана біз шын мәнінде қарым-қатынас жасай аламыз. Біз әлемді «өмір сүру құралдары» тұрғысынан қабылдаймыз. Бірлескен іс-әрекет барысында, Мид оны әлеуметтік акт деп атады, адамдар өздерін өздерінің серіктестерінің көзқарасы бойынша көруге үйренеді. Әлеуметтік актідегі перспективаны қабылдауға мүмкіндік беретін орталық механизм – позицияларды алмастыру. Әлеуметтік әрекеттегі адамдар жиі әлеуметтік позицияларды ауыстырады (мысалы, беру / алу, сұрау / көмек көрсету, жеңу / жеңілу, жасыру / іздеу, сөйлесу / тыңдау). Балалардың ойындарында позицияларды алмастыру жиі кездеседі, мысалы, жасыру және іздеу ойынында, және Мид бұл перспективаны қабылдаудың негізгі тәсілдерінің бірі екенін айтады. Дегенмен, Дьюи мен Дж. Дж. Гибсоннан айырмашылығы, Мид үшін маңыздысы жай ғана адам әрекеті емес, әлеуметтік әрекет. Адамда «әрекеттің манипуляциялық кезеңі» әлеуметтік тұрғыдан реттеледі; яғни, адамдар бір уақытта сол объектіге қатысты басқалардың көзқарасын ескереді. Осыны Мид «әрекеттің» (соңғысы Дьюиандық ұғым) қарама-қарсысы «әлеуметтік акт» деп атайды. Адам емес жануарлар да объектілерді манипуляциялайды, бірақ бұл әлеуметтік емес манипуляция; олар басқа организмдердің объектіге қатысты көзқарасын ескермейді. Адамдар, керісінше, басқа актерлердің объектілерге қатысты көзқарасын ескереді, және бұл күрделі адам қоғамын және нәзік әлеуметтік үйлесімді қамтамасыз етеді. Мысалы, экономикалық алмасудың әлеуметтік актісінде сатып алушы да, сатушы да алмасатын объектіге қатысты бір-бірінің көзқарасын ескеруі керек. Сатушы сатып алушы үшін құндылықты, ал сатып алушы сатушы үшін ақшаның қалауын мойындауы керек. Тек осы өзара көзқараспен ғана экономикалық алмасу мүмкін болады. (Мидке бұл мәселеде Адам Смит әсер еткен.)
For Mead, mind arises out of the social act of communication. Mead's concept of the social act is relevant not only to his theory of mind, but to all facets of his social philosophy. His theory of "mind, self, and society" is, in effect, a philosophy of the act from the standpoint of a social process involving the interaction of many individuals, just as his theory of knowledge and value is a philosophy of the act from the standpoint of the experiencing individual in interaction with an environment. Gestures become significant symbols when they arouse in the individual who is making them the same kind of response they are supposed to elicit from those to whom the gestures are addressed. Only when we have significant symbols can we truly have communication. We perceive the world in terms of the "means of living." In joint activity, which Mead called social acts, humans learn to see themselves from the standpoint of their co actors. A central mechanism within the social act, which enables perspective taking, is position exchange. People within a social act often alternate social positions (e. g., giving/receiving, asking/helping, winning/losing, hiding/seeking, talking/listening). In children's games there is repeated position exchange, for example in hide and seek, and Mead argued that this is one of the main ways that perspective taking develops. However, for Mead, unlike Dewey and J. J. Gibson, the key is not simply human action, but rather social action. In humans the "manipulatory phase of the act" is socially mediated; that is to say, in acting towards objects humans simultaneously take the perspectives of others toward that object. This is what Mead means by "the social act" as opposed to simply "the act" (the latter being a Deweyan concept). Non human animals also manipulate objects, but that is a non social manipulation; they do not take the perspective of other organisms toward the object. Humans, on the other hand, take the perspective of other actors towards objects, and this is what enables complex human society and subtle social coordination. In the social act of economic exchange, for example, both buyer and seller must take each other's perspectives toward the object being exchanged. The seller must recognize the value for the buyer, while the buyer must recognize the desirability of money for the seller. Only with this mutual perspective taking can the economic exchange occur. (Mead was influenced on this point by Adam Smith.)
Өзіндік табиғаты
Мидтің әлеуметтік теориясының соңғы тұжырымы – ақыл-ойы жеке тұлғаның әлеуметтік процестің ішкі қабылдауы екендігі. Егер ойындар мен күнделікті әлеуметтік іс-әрекеттер ерекшеленген әлеуметтік орындарды құрады, және осы орындар біздің танымдық көзқарастарымызды қалыптастырса, онда ойындағы рөлдерді ауыстыру арқылы (мысалы, жасыру мен іздеу, не сатып алу мен сату сияқты) біз басқалардың перспективасын ұғына аламыз. Мидтің басқаның перспективасын қабылдау туралы есептің осы жаңа түсіндірмесі тәжірибелік зерттеулермен расталған. Жақында жарық көрген зерттеулер Мидтің перспективалық қабылдаудың дамуы туралы есебінің адамның жеке дамуына ғана емес, сонымен қатар адамның әлеуметтік қалыптасуына да қатысты екенін көрсетеді.
Жазбалар
40 жылдан астам кәсіби өмірінде Мид үнемі жазып, философия және психология салаларында көптеген мақалалар мен кітаптарға шолулар жариялады. Дегенмен, ол ешбір кітап шығармады. Оның қайтысынан кейін, бірнеше студенті Чикаго университетіндегі Мидтің әлеуметтік психология курсының стенограммаларынан, оның лекция жазбаларынан (Мидтің Карус лекциялары, 1930, Чарльз В. Моррис редакциялаған) және көптеген жарияланбаған мақалаларынан төрт томдық жинақ құрастырып, редакциялады. Өмірі бойында Мид 100-ге жуық ғылыми мақала, шолу және басқа да туындаған жазбалар жариялады. Олардың алуан түрлілігіне байланысты, осы жазбаларға қол жеткізу қиын. Бұл жағдайды өзгертуге жасалған алғашқы редакциялық әрекеттер 1960 жылдарға дейін соқты. 1964 жылы Эндрю Дж. Рек Мидтің жиырма бес жарияланған мақаласын «Таңдамал еңбектер: Джордж Герберт Мид» деген жинақта топтады. 2010 жылы Филипе Каррейра да Силва «Г.Х. Мид. Оқырман» деген жан-жақты жинақты редакциялады, ол Мидтің ең маңызды отыз мақаласын қамтиды, олардың ондайы бұрын жарияланбаған. Сондай-ақ, Торонтодағы Брок университетіндегі Мид жобасы Мидтің қалған 80-ге жуық жарияланбаған қолжазбасын жариялауды жоспарлап отыр.