Мұз жақпарлары – мұздықтардың теңізге ағып, үлкен платформа құрайтын құрылымдары. Антарктида мен Арктикада кездеседі, қозғалысы гравитациямен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұздық жағалау – мұздықтан ағып, мұхит бетінде пайда болатын үлкен, жүзбелі мұз платформасы.
Large floating platform of ice caused by glacier flowing onto ocean surface
Мұздық жағалауы – мұхитта жүзетін үлкен мұздық мұздың платформасы, оны бір немесе бірнеше салалы мұздықтармен толықтырылады. Мұздық жағалаулар мұздың қалыңдығы төңіректегі тығыз мұхит суын ығыстыруға жеткіліксіз болатын жағалау бойында қалыптасады. Мұздық жағалауының (жүзбелі) және негізге орналасқан мұздың (тас немесе шөгінділерде тұрған) арасындағы шекара – негіздік сызық деп аталады; мұздық жағалауы мен ашық мұхит арасындағы шекара (көбінесе теңіз мұзымен жабылған) – мұздық алдыңғы жағы немесе айырылу алдыңғы жағы деп аталады. Мұздық жағалаулары Антарктидада және Арктикада (Гренландия, Солтүстік Канада және Ресей Арктикасы) кездеседі және қалыңдығы шамамен бола алады. Әлемдегі ең үлкен мұздық жағалаулары – Антарктидадағы Росс мұздық жағалауы және Филхнер-Ронне мұздық жағалауы. Мұздық жағалауларының қозғалысын негізінен гравитациялық қысым, негізге орналасқан мұздан туындайды. Бұл ағын үнемі мұзды негіздік сызықтан жағалауға қарай жылжытады. Әдетте, жағалау алдыңғы жағы үлкен айырылу оқиғалары арасында жылдар немесе ондаған жылдар бойы созылады (айырылу – мұздықтан, мұзтастан, мұздық алдыңғы жағынан, мұздық жағалауынан немесе жарықтан мұз массасының кенеттен босатылуы және үзілуі). Жоғарғы бетке қар жиналуы және төменгі беттен еруі де мұздық жағалауының массалық тепе-теңдігі үшін маңызды. Мұз жағалауының төменгі жағына да жиналуы мүмкін. Климаттың өзгеруінің әсері криосферадағы өзгерістерде, мысалы, теңіз мұзы мен мұздықтардың азаюында және мұздық жағалауларының бұзылуында көрінеді. Соңғы бірнеше ондаған жылдар ішінде мұздықтар еру, айырылу және кейбір жағалаулардың толық ыдырауы арқылы мұздық жағалауларының ауданының тұрақты түрде төмендеуін байқады. Ал теңіз мұзы суда пайда болады, ол әлдеқайда жұқа (әдетте, -ден аз) және бүкіл Солтүстік Мұзды мұхит бойына таралады. Ол Антарктида құрлығының айналасындағы Оңтүстік мұхитта да кездеседі. Су асты көлінің үстіндегі мұз үшін, мысалы, Восток көлі үшін «тұтқынға алынған мұздық жағалау» термині қолданылған.
An ice shelf is a large platform of glacial ice floating on the ocean, fed by one or multiple tributary glaciers. Ice shelves form along coastlines where the ice thickness is insufficient to displace the more dense surrounding ocean water. The boundary between the ice shelf (floating) and grounded ice (resting on bedrock or sediment) is referred to as the grounding line; the boundary between the ice shelf and the open ocean (often covered by sea ice) is the ice front or calving front. Ice shelves are found in Antarctica and the Arctic (Greenland, Northern Canada, and the Russian Arctic), and can range in thickness from about The world's largest ice shelves are the Ross Ice Shelf and the Filchner Ronne Ice Shelf in Antarctica. The movement of ice shelves is principally driven by gravity induced pressure from the grounded ice. That flow continually moves ice from the grounding line to the seaward front of the shelf. Typically, a shelf front will extend forward for years or decades between major calving events (calving is the sudden release and breaking away of a mass of ice from a glacier, iceberg, ice front, ice shelf, or crevasse). Snow accumulation on the upper surface and melting from the lower surface are also important to the mass balance of an ice shelf. Ice may also accrete onto the underside of the shelf. The effects of climate change are visible in the changes to the cryosphere, such as reduction in sea ice and ice sheets, and disruption of ice shelves. In the last several decades, glaciologists have observed consistent decreases in ice shelf extent through melt, calving, and complete disintegration of some shelves. In contrast, sea ice is formed on water, is much thinner (typically less than ), and forms throughout the Arctic Ocean. It is also found in the Southern Ocean around the continent of Antarctica. The term captured ice shelf has been used for the ice over a subglacial lake, such as Lake Vostok.
Қасиеттері
Мұздықтар – мұздың қалың тақталары, олар мұздықтардың үнемі қалыптасуы нәтижесінде пайда болып, мұхиттың үстінде қалықтайды. Бұл мұздықтар мұздықтардың жылдамдығын баяулатушы "тежегіш" рөлін атқарады. Сондай-ақ, бұл мұздықтар маңызды қызмет атқарады – мұздықтардың бетіндегі еру мөлшерін реттейді. Мұздықтары алынғаннан кейін, мұздықтар балқыған судың сіңуіне және/немесе тежеу күштерінің азаюына байланысты жылдамдығын арттырады, соның салдарынан қар ретінде жиналған мұздан гөрі мұхитқа көбірек мұзды төгуі мүмкін. Бұрынғы жылдары мұздықтары ыдыраған жарты арал аймақтарында мұздық мұзының жылдамдығының артуы байқалып жатыр.
Ice shelves are thick plates of ice, formed continuously by glaciers, that float atop an ocean. The shelves act as "brakes" for the glaciers. These shelves serve another important purpose—"they moderate the amount of melting that occurs on the glaciers' surfaces. Once their ice shelves are removed, the glaciers increase in speed due to meltwater percolation and/or a reduction of braking forces, and they may begin to dump more ice into the ocean than they gather as snow in their catchments. Glacier ice speed increases are already observed in Peninsula areas where ice shelves disintegrated in prior years."
Биіктігі
Мұздық мұз бен сұйық судың тығыздық айырмашылығы қысыммен жиынтықталған қардан пайда болған көпіршіктердегі қысымды ауа мөлшеріне байланысты, аспаптың кеміндегі бөлігі мұхит бетінен жоғары болады. Жоғарыдағы бөлшектерді есептеу формуласы: суық теңіз суының тығыздығы шамамен 1028 кг/м3, ал мұздық мұздың тығыздығы шамамен 850 кг/м3-тен 920 кг/м3-ке дейін, көпіршіксіз өте суық мұздың шегі. Егер мұздық мұздың үстінде фирн мен қар аз болса, теңізден жоғары көтерілген бөліктің биіктігі одан да жоғары болуы мүмкін.
The density contrast between glacial ice and liquid water means that at least of the floating ice is above the ocean surface, depending on how much pressurized air is contained in the bubbles within the glacial ice, stemming from compressed snow. The formula for the denominators above is , density of cold seawater is about 1028 kg/m3 and that of glacial ice from about 850 kg/m3 to well below 920 kg/m3, the limit for very cold ice without bubbles. The height of the shelf above the sea can be even larger, if there is much less dense firn and snow above the glacier ice.
Антарктида
Антарктика жағалауының үлкен бөлігінде мұздық шельфтер бар. Олардың жалпы ауданы зор. Жердегі барлық мұздық шельфтердің көбі Антарктидада орналасқан. Тепе-теңдік күйде Антарктиданың мұздық шельфтерінің шамамен жартысы базальдық еруден, ал жартысы айырылудан (кальвингтен) жоғалады, бірақ әрбір процестің салыстырмалы маңыздылығы мұздық шельфтер арасында едәуір өзгереді. Соңғы онжылдықтарда Антарктиданың мұздық шельфтері тепе-теңдіктен шығып кетті, себебі олар жаңа мұз бен қардың қосылуымен толықтырылғаннан гөрі базальдық еру мен айырылудан көбірек масса жоғалтты.
A large portion of the Antarctic coastline has ice shelves attached. Their aggregate area is over
It has been found that of all the ice shelves on Earth, nearly all of them are in Antarctica. In steady state, about half of Antarctica's ice shelf mass is lost to basal melt and half is lost to calving, but the relative importance of each process varies significantly between ice shelves. In recent decades, Antarctica's ice shelves have been out of balance, as they have lost more mass to basal melt and calving than has been replenished by the influx of new ice and snow.
Канада
Канаданың барлық мұздық жағалаулары Эльсмир аралына тікелей жалғасқан және 82°N-нен солтүстікке қарай орналасқан. Әлі сақталған мұздық сөрелер: Альфред Эрнест мұздық сөресі, Уорд Хант мұздық сөресі, Милн мұздық сөресі және Смит мұздық сөресі. М'Клинток мұздық сөресі 1963 жылдан 1966 жылға дейін ыдырады; Айлс мұздық сөресі 2005 жылы, ал Маркхэм мұздық сөресі 2008 жылы ыдырады. Қалған мұздық сөрелер де уақыт өте келе аудандарының көп бөлігін жоғалтты, соның ішінде Милн мұздық сөресі 2020 жылдың тамызында ыдырап, соңғы болып зардап шекті.
All Canadian ice shelves are attached to Ellesmere Island and lie north of 82°N. Ice shelves that are still in existence are the Alfred Ernest Ice Shelf, Ward Hunt Ice Shelf, Milne Ice Shelf and Smith Ice Shelf. The M'Clintock Ice Shelf broke up from 1963 to 1966; the Ayles Ice Shelf broke up in 2005; and the Markham Ice Shelf broke up in 2008. The remaining ice shelves have also lost a significant amount of their area over time, with the Milne Ice Shelf being the last to be affected, with it breaking off in August 2020.
Ресей
Матусевич мұздық шельфі – Северная Земляда орналасқан мұздық шельф. Ол Октябрь революциясы аралындағы ең ірі мұздықтармен, оңтүстіктегі Карпинский мұз қалпағы және солтүстіктегі Русанов мұз қалпағымен толықтырылды. 2012 жылы ол жойылды.
The Matusevich Ice Shelf was a ice shelf located in Severnaya Zemlya being fed by some of the largest ice caps on October Revolution Island, the Karpinsky Ice Cap to the south and the Rusanov Ice Cap to the north. In 2012 it ceased to exist.
Тосқауыл
Соңғы бірнеше ондаған жылдар бойы мұзтанушылар мұздық шельфтерінің еруі, айырылуы және кейбір шельфтердің толық ыдырауы арқылы мұздық шельфтері ауданының үнемі азайып бара жатынын байқады. Жақсы зерттелген мысалдарға Твейт мұздық шельфінің, Ларсен мұздық шельфінің, Филхнер-Ронн мұздық шельфінің (барлығы Антарктикада) және Арктикадағы Эльсмир мұздық шельфінің бұзылуы жатады.
In the last several decades, glaciologists have observed consistent decreases in ice shelf extent through melt, calving, and complete disintegration of some shelves. Well studied examples include disruptions of the Thwaites Ice Shelf, Larsen Ice Shelf, Filchner–Ronne Ice Shelf (all three in the Antarctic) and the disruption of the Ellesmere Ice Shelf in the Arctic.
Ларсен мұздық шельфінің бұзылуы
Антарктиканың Ларсен мұздық шельфінің екі бөлігі 1995 және 2002 жылдары ерекше кішкентай фрагменттерге – жүздеген метр ені немесе одан да кішкентай – жүздеген бөлікке ыдырады, ал Ларсен С 2017 жылы үлкен мұз аралын бөліп шығарды. Ларсен мұздық шельфі#Қайнау
Two sections of Antarctica's Larsen Ice Shelf broke apart into hundreds of unusually small fragments (hundreds of meters wide or less) in 1995 and 2002, Larsen C calved a huge ice island in 2017. Larsen Ice Shelf#Breakup
Эльсмир мұздық шельфінің бұзылуы (Арктика)
Эльсмир мұздық сөресі жиырмасыншы ғасырда 90%-ға қысқарды, нәтижесінде жеке Альфред Эрнест, Айлс, Милн, Уорд Хант және Маркхэм мұздық сөрелері қалды. 1986 жылы Канада мұздықтарының зерттеуі 1959 және 1974 жылдар аралығында Милн және Айлс мұздықтарынан 48 км² (3,3 текше километр) мұздың бөлінгенін көрсетті. Айлс мұздық шелегі 2005 жылдың 13 тамызында толығымен ыдырады. Уорд-Хант мұздық шелегі, Ельсмир аралының солтүстік жағалауындағы қалың (>) құрлыққа бекітілген теңіз мұзының ең үлкен қалған бөлігі, 1961–1962 жылдары үлкен бөліну кезінде мұз жоғалтты. 1967–1999 жылдар аралығында оның қалыңдығы тағы 27%-ға азайды. 2002 жылдың жазында Уорд мұздық шелегі тағы бір ірі ыдырауға ұшырады, сондай-ақ 2008 және 2010 жылдары да маңызды оқиғалар болды. Соңғы толығымен сақталған Милн мұздық шелегі де 2020 жылдың шілде айының соңында ірі бөлінуге ұшырады, оның ауданының 40%-дан астамын жоғалтты. Эльсмир мұздық шелегі.
The Ellesmere ice shelf was reduced by 90% in the twentieth century, leaving the separate Alfred Ernest, Ayles, Milne, Ward Hunt, and Markham ice shelves. A 1986 survey of Canadian ice shelves found that 48 km2 (3.3 cubic kilometres) of ice calved from the Milne and Ayles ice shelves between 1959 and 1974. The Ayles Ice Shelf calved entirely on August 13, 2005. The Ward Hunt Ice Shelf, the largest remaining section of thick (>) landfast sea ice along the northern coastline of Ellesmere Island, lost of ice in a massive calving in 1961–1962. It further decreased by 27% in thickness between 1967 and 1999. In the summer of 2002, the Ward Ice Shelf experienced another major breakup, and other instances of note happened in 2008 and 2010 as well. The last remnant to remain mostly intact, the Milne Ice Shelf, also ultimately experienced a major breakup at the end of July 2020, losing over 40% of its area. Ellesmere Ice Shelf