Экономикалық еркіндік және меншік құқығының ролі

Кіріспе

Экономикалық әрекеттерді жүзеге асыру бостандығы

Экономикалық еркіндік немесе экономикалық тәуелсіздік – адамдардың экономикалық шешімдер қабылдау қабілеті. Бұл термин экономикалық және саяси талқылауларда, сондай-ақ экономика философиясында қолданылады. Экономикалық еркіндікке қатысты бір көзқарас – еркін нарық, еркін сауда және жеке меншікті бағалайтын либералдық дәстүрден туындайды. Экономикалық еркіндікке тағы бір көзқарас – жеке таңдауды зерттейтін әл-ауқат экономикасын кеңейтеді, мұнда таңдау мүмкіндіктерінің артуы үлкен экономикалық еркіндікке алып келеді. Экономикалық еркіндіктің басқа да түсініктеріне – қажеттіліктерден босау және ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығы кіреді. Либералдық еркін нарық тұрғысынан экономикалық тәуелсіздік – күш, алаяқтық, ұрлық немесе мемлекеттік реттеуді пайдаланбастан алынған кез келген тауар мен қызметті өндіру, саудалау және тұтыну бостандығы ретінде анықталады. Бұл заң үстемдігі, меншік құқығы және шарт жасау бостандығы арқылы көрінеді, сонымен қатар нарықтың сыртқы және ішкі ашықтығымен, меншік құқығының қорғалуымен және экономикалық бастамашылық бостандығымен сипатталады. Экономикалық еркіндікті өлшеуге бағытталған бірнеше индекстер бар. Осы рейтингтерге сүйене отырып, жүргізілген зерттеулер экономикалық өсімнің жоғары деңгейі елдердің рейтингтеріндегі жоғары көрсеткіштермен байланысты екенін көрсетті.

Жеке меншік құқығы

Либералды еркін нарық көзқарасына сәйкес, жеке меншік құқықтарының сенімді жүйесі экономикалық еркіндіктің қажетті бөлігі болып табылады. Мұндай жүйелер екі негізгі құқықты қамтиды, атап айтқанда, мүлікті басқару және одан пайда алу құқығы және мүлікті ерікті түрде беру құқығы. Дэвид А. Харпер жеке меншік жүйесінің кәсіпкерлік үшін қажет екенін айтады, себебі «кәсіпкерлер өз жоспарларын жасауға немесе іске асыруға батыл болмайды, егер олар сауда жасайтын адамдар тиісті ресурстарды толығымен бақылайтынына сенімді болмаса». Бернард Х. Сиган меншік құқықтарының сенімді жүйесі белгісіздікті азайтады және инвестицияларды ынталандырады, экономиканың сәтті болуы үшін жағдай жасайды деп санайды. Эрнандо де Сотоның пікірінше, үшінші әлем елдеріндегі кедейліктің көп бөлігі батыстық заң жүйесінің және анық, жалпыға танылған меншік құқықтарының болмауынан туындайды. Де Сотоның сөзіне қарағанда, заңдық кедергілер мен мүліктің кімге тиесілі екендігінің нақты белгісіздігі салдарынан, осы елдердің кедей адамдары өздерінің мүлкін пайдаланып, қосымша байлық құра алмайды. Дэвид Л. Веймер экономикалық өсім туралы эмпирикалық зерттеулерді қарастырып, «бірқатар экономикалық тарихшылардың сенімді меншік құқықтарының маңыздылығын, әсіресе үкіметтердің мүлікті кез келген себеппен тартып алудан қорғалғанын, әртүрлі кезеңдер мен аймақтардағы өсімнің салыстырмалы деңгейін түсіну үшін атап өткенін» хабарлайды және меншік құқықтарының күшті жүйесі бар елдердің экономикалық өсуі әлсіз жүйесі бар елдерге қарағанда шамамен екі есе жоғары екенін қорытындылайды. Сонымен қатар, ол осы нәтижеге мемлекеттік меншік емес, күтпеген тартып алу қаупі себепті екенін атап өтеді: «Мүліктің мемлекеттік меншігінің деңгейі тартып алу қаупін ескергеннен кейін өсім көрсеткіштеріне статистикалық тұрғыдан маңызды әсер етпейді».

Келісім-шарт еркіндігі

Келісім-шарт еркіндігі – бұл келісім-шарт жасасушы тараптарды өзіңіздің қалауыңызша таңдау және олармен кез келген шарттар мен талаптар бойынша сауда жасау құқығы. Келісім-шарттар жеке тұлғаларға өздерінің ерекше жағдайларына бейімделген, күші бар заңдық ережелерді құруға мүмкіндік береді. Келісім-шарттардан туындайтын даулар көбінесе үкіметтің сот жүйесімен шешіледі, бірақ барлық келісім-шарттарды мемлекет міндетті түрде орындауы қажет емес. Мысалы, АҚШ-та жеке коммерциялық құқық бойынша дауларды шешетін көптеген үшінші тарап арбитраждар бар. Теріс түсінікте, келісім-шарт еркіндігі – мемлекеттік араласудан және әділдік туралы қабылданған бағалаулардан босату. "Келісім-шарт еркіндігі" ұғымына 1875 жылы сэр Джордж Джессел мырза ең танымал заңдық сипаттамасын берді:

Келісім-шарт еркіндігінің доктринасы АҚШ Жоғарғы Сотының Локнер против Нью-Йорк ісінде, нан пісірушілердің жұмыс уақытын шектеуге қатысты заңды шектеулерді жоққа шығарып, ең күшті айқынына ие болды. Келісім-шарт еркіндігінің классикалық көзқарасын сынаушылар, бұл еркіндік тараптардың келіссөз жүргізу күші тең емес болғанда, әсіресе жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасындағы келісім-шарттарда, иллюзия ғана екенін айтады. Жұмыс уақытын шектеу сияқты жағдайларда, жұмысшылар тобы ұзақ жұмыс уақытын талап ететін келісім-шарттарға келісуіне кедергі келтіретін заңдық қорғаудан пайда көруі мүмкін. 1937 жылы West Coast Hotel Co. против Parrish ісінде Жоғарғы Сот Локнерді күштен шығарып, бұрынғы шешімге сілтеме жасады:

Осы сәттен бастап, АҚШ соттары Локнердің келісім-шарт еркіндігі туралы көзқарасын қабылдамайды.

Экономикалық және саяси бостандық

Кейбір еркін нарық жақтастары саяси және азаматтық бостандықтар нарыққа негізделген экономикалармен бірге дамыды деп санайды және экономикалық және саяси бостандықтардың байланысты екенін дәлелдейтін эмпирикалық деректер келтіреді. «Капитализм және бостандық» (1962) еңбегінде Фридман Фридрих Хайектің экономикалық бостандықтың өзі толық бостандықтың маңызды бөлігі болғанымен, саяси бостандықтың қажетті шарты екенін айтқан пікірін одан әрі дамытты. Ол экономикалық қызметке орталықтандырылған бақылаудың әрқашан саяси репрессиямен бірге жүретінін атап өтті. Оның ойынша, еркін нарық экономикасындағы барлық мәмілелердің ерікті сипаты және оның ұсынайтын әртүрлілік репрессивті саяси көшбасшыларға үлкен қауіп төндіреді және мәжбүрлеуге қабілеттілікті азайтады. Экономикалық қызметке орталықтандырылған бақылауды жою арқылы экономикалық билік саяси биліктен бөлінеді, және біреуі екіншісіне тепе-теңдік құралы болып табылады. Фридман бәсекелестік капитализмінің азшылық топтары үшін ерекше маңызды екенін айтады, себебі бейтарап нарық күштері адамдарды олардың өнімділігіне қатысы жоқ себептермен экономикалық қызметінде кемсітуден қорғайды. Австрия мектебінің экономисі Людвиг фон Мизес экономикалық және саяси бостандықтардың бір-біріне тәуелді екенін дәлелдеді: «Экономикалық бостандықсыз саяси бостандықты сақтауға болады деген ой – иллюзия. Саяси бостандық – экономикалық бостандықтың салдары. Капитализм дәуірінің халық үкіметінің дәуіріне айналуы да кездейсоқ емес». «Құлдыққа апаратын жол» еңбегінде Хайек «Экономикалық бақылау – бұл адам өмірінің қалған бөлігінен бөліп қарастыруға болатын бір саланың бақылауы ғана емес, ол – барлық мақсаттарымызға жету құралдарын бақылау» деді. Хайек социалистік саясатты тоталитаризмге алып кететін қауіпті жол деп сынады. Гордон Туллок «Хайек-Фридман аргументі» 20 ғасырдың соңында Батыс Еуропаның көп бөлігінде тоталитарлық үкіметтердің пайда болатынын болжады, бірақ бұл болған жоқ. Ол Швеция мысалын келтіреді, онда үкімет сол кезде жалғыр өнімнің (ЖӨ) 63 пайызын бақылап отырды, бұл «Құлдыққа апаратын жол» кітабының негізгі кемшілігі – «оның дұрыс болмай шыққан болжамдарында» екенін көрсету үшін қолданылды. Швеция сияқты елдерде үкіметтің үнемі күшейе түсуі экономикалық емес бостандықтардың жоғалуына әкелген жоқ». Хайекті сынға алғанмен, Туллок классикалық либералдық экономикалық бостандық тұжырымын жоғары бағалайды, «Саяси бостандыққа қатысты аргументтер де, экономикалық бостандыққа қатысты аргументтер де мықты. Бір аргументті екіншісіне тәуелді етудің қажеті жоқ».

Some free market advocates argue that political and civil liberties have simultaneously expanded with market based economies, and present empirical evidence to support the claim that economic and political freedoms are linked. In Capitalism and Freedom (1962), Friedman further developed Friedrich Hayek's argument that economic freedom, while itself an extremely important component of total freedom, is also a necessary condition for political freedom. He commented that centralized control of economic activities was always accompanied with political repression. In his view, voluntary character of all transactions in a free market economy and wide diversity that it permits are fundamental threats to repressive political leaders and greatly diminish power to coerce. Through elimination of centralized control of economic activities, economic power is separated from political power, and the one can serve as counterbalance to the other. Friedman feels that competitive capitalism is especially important to minority groups, since impersonal market forces protect people from discrimination in their economic activities for reasons unrelated to their productivity. Austrian School economist Ludwig von Mises argued that economic and political freedom were mutually dependent: "The idea that political freedom can be preserved in the absence of economic freedom, and vice versa, is an illusion. Political freedom is the corollary of economic freedom. It is no accident that the age of capitalism became also the age of government by the people." In The Road to Serfdom, Hayek argued that "Economic control is not merely control of a sector of human life which can be separated from the rest; it is the control of the means for all our ends." Hayek criticized socialist policies as the slippery slope that can lead to totalitarianism. Gordon Tullock has argued that "the Hayek Friedman argument" predicted totalitarian governments in much of Western Europe in the late 20th century – which did not occur. He uses the example of Sweden, in which the government at that time controlled 63 percent of GNP, as an example to support his argument that the basic problem with The Road to Serfdom is "that it offered predictions which turned out to be false. The steady advance of government in places such as Sweden has not led to any loss of non economic freedoms." While criticizing Hayek, Tullock still praises the classical liberal notion of economic freedom, saying, "Arguments for political freedom are strong, as are the arguments for economic freedom. We needn't make one set of arguments depend on the other."

Экономикалық еркіндік көрсеткіштері

Жыл сайынғы "Әлемдегі экономикалық еркіндік" (EFW) және "Экономикалық еркіндік индексі" (IEF) сараптамалары – әлем елдерінің экономикалық еркіндік деңгейін өлшеуге бағытталған екі көрсеткіш. EFW индексін бастапқыда Гвартни, Лоусон және Блок Фрейзер институтында жасаған, және 2000 жылға қарай эмпирикалық зерттеулерде ең көп қолданылған. Дүниежүзілік экономикалық еркіндік көрсеткіші соңғы онжылдықтарда едәуір өсті. Орташа балл 1985 жылы 5,17 болса, 2005 жылы 6,4-ке жетті. 1985 жылғы елдердің ішінде 95 ел көрсеткіштерін арттырды, жетісі төмендеді, ал алтауы өзгеріссіз қалды. 2008 жылғы Экономикалық еркіндік индексінің әдістемесін пайдалану арқылы 1995 жылдан бері әлемдік экономикалық еркіндік 2,6 бірлікке артты. Әлемдік банк тобының мүшелері де инвестициялық ахуалды бағалау үшін Экономикалық еркіндік индексін пайдаланады, себебі ол көптеген елдерде жеке секторға қатысты маңызды аспектілерді қамтиды.

Сын

Экономикалық еркіндіктің мәні жиі дау-дамай тудырады. EFW-нің авторларының бірі Роберт Лоусон тіпті еркіндік индекстерінің әлеуетті кемшіліктерін мойындайды: «EFW индексінің мақсаты – экономикалық еркіндіктің дәрежесін, әрине, дәл емес өлшеу». Ол экономикалық еркіндікті өлшеуге жасалған экономистердің соңғы тыраптарын экономиканың жалпы ішкі өнімін (ЖІӨ) өлшеуге жасалған алғашқы тыраптарымен салыстырады: «Олар [макроэкономистер] қолдағы құралдармен мүмкіндігінше жақсы жобалауға тырысқан ғалымдар еді, мақсат – елдің ағымдағы экономикалық жағдайын өлшеу. Экономикалық жағдай бар, ал олардың міндеті – оны өлшеу еді. Сол сияқты, экономикалық еркіндік те бар. Ол – нақты бір нәрсе. Оны анықтап, өлшеуге болады». Осылайша, кейбір экономистер, социалистер және анархистерлер қазіргі экономикалық еркіндік көрсеткіштері тым тар шеңберде анықталғанын, экономикалық еркіндіктердің кең көлемді ұғымын қамтуы керек екенін айтады. Индекстерді сынға тартқандар (мысалы, Том Хартманн) корпоративтік жарғылар мен интеллектуалдық меншікті қорғау сияқты бизнеске қатысты өлшемдерді қосуға қарсы. Джон Миллер «Dollars & Sense» басылымында индекстердің «еркіндіктің, жалпы алғанда, немесе өркендеудің нашар көрсеткіші» екенін мәлімдеді. Оның пікірінше, тіршілік деңгейі мен экономикалық еркіндік арасындағы жоғары корреляция IEF бойынша индексті құрастыру кезінде жасалған таңдаулардың нәтижесі болып табылады. Мысалы, дамыс жоқ елдерде жиі кездесетін ірі бейресми секторды мемлекеттік саясатты шектеуші фактор ретінде қарау және осы арақатынастың өзгеруін, оның деңгейінен гөрі пайдалану. Хартманн бұл таңдаулардың салдарынан әлеуметтік-демократиялық Еуропа елдері экономикадағы мемлекеттік үлесі аз, бірақ өсіп келе жатқан елдерге қарағанда жоғары көрсеткіштерге ие болады деп санайды. Экономистер Дани Родрик және Джеффри Сакс соңғы жылдары Қытай экономикасының қарқынды өсуі көрсеткендей, ең аз еркін елдерді ескермегенде, өлшенген экономикалық еркіндік пен экономикалық өсу арасында айтарлықтай байланыс байқалмайтынын атап өтті. Моррис Альтман экономикалық еркіндік пен жан басына шаққандағы табыс және өсім арасында салыстырмалы түрде үлкен байланыс бар екенін анықтады. Оның пікірінше, бұл әсіресе меншік құқығы мен тұрақты ақша айналымына қатысты субиндекстерге қатысты, ал еңбекті реттеу және үкімет мөлшеріне қатысты субиндекстердің маңыздылығы белгілі бір шекті мәннен кейін күмәнді. Джон Миллер сондай-ақ, Freedom House пікірінше, «жартылай еркін» елдер саналатын Гонконг пен Сингапур экономикалық еркіндік индекстері бойынша көш бастап тұрғанын және өлшенген экономикалық еркіндік пен саяси еркіндік арасындағы байланысқа күмән тудырады.

The nature of economic freedom is often in dispute. Robert Lawson, the co author of EFW, even acknowledges the potential shortcomings of freedom indices: "The purpose of the EFW index is to measure, no doubt imprecisely, the degree of economic freedom that exists." He likens the recent attempts of economists to measure economic freedom to the initial attempts of economists to measure GDP: "They [macroeconomists] were
scientists who sat down to design, as best they could with the tools at hand, a measure of the current economic activity of the nation. Economic activity exists and their job was to measure it. Likewise economic freedom exists. It is a thing. We can define and measure it." Thus, it follows that some economists, socialists and anarchists contend that the existing indicators of economic freedom are too narrowly defined and should take into account a broader conception of economic freedoms. Critics of the indices (e. g. Thom Hartmann) also oppose the inclusion of business related measures like corporate charters and intellectual property protection. John Miller in Dollars & Sense has stated that the indices are "a poor barometer of either freedom more broadly construed or of prosperity." He argues that the high correlation between living standards and economic freedom as measured by IEF is the result of choices made in the construction of the index that guarantee this result. For example, the treatment of a large informal sector (common in poor countries) as an indicator of restrictive government policy, and the use of the change in the ratio of government spending to national income, rather than the level of this ratio. Hartmann argues that these choices cause the social democratic European countries to rank higher than countries where the government share of the economy is small but growing. Economists Dani Rodrik and Jeffrey Sachs have separately noted that there appears to be little correlation between measured economic freedom and economic growth when the least free countries are disregarded, as indicated by the strong growth of the Chinese economy in recent years. Morris Altman found that there is a relatively large correlation between economic freedom and both per capita income and per capita growth. He argues that this is especially true when it comes to sub indices relating to property rights and sound money, while he calls into question the importance of sub indices relating to labor regulation and government size once certain threshold values are passed. John Miller further observes that Hong Kong and Singapore, both only "partially free" according to Freedom House, are leading countries on both economic freedom indices and casts doubt on the claim that measured economic freedom is associated with political freedom.

Таңдау жиынтығы және экономикалық еркіндік

Амартия Сен және басқа экономистер экономикалық еркіндікті жеке тұлғалардың таңдауына берілген экономикалық мүмкіндіктер жиынтығы арқылы өлшенуі керек деп есептейді. Экономикалық еркіндік оның жеке тұлғаларға ұсынылған экономикалық таңдаулар көбейгенде, яғни техникалық мағынада алғанда, таңдау жиынтығы кеңейгенде артады.

Оң және теріс еркіндік

Экономикалық еркіндікке қатысты баламалы көзқарастар Исаия Берлиннің оң және теріс еркіндік арасындағы айырмашылығымен түсіндіріледі. Классикалық либералдар Берлиннің өзі сияқты теріс еркіндікке баса назар аударады. Ал Амартия Сен еркіндікті әртүрлі мақсаттарға жету мүмкіндіктері тұрғысынан қарастыруды ұсынады. Еркіндікті оң мағынада бағалауға бағытталған өлшемдердің бірі – Гудин, Райс, Парпо және Эриксонның дискрециялық уақыт өлшемі. Бұл өлшем адамдардың өмірлік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған уақытын ескере отырып, қанша уақыт бойы өздері қатысқысы келетін іс-шараларды еркін таңдай алатынын бағалайды. Милтон Фридман "Капитализм және еркіндік" кітабында еркіндікті сақтаудың себебі – үкіметтің шектеулі және орталықтандырылмаған болуы екенін түсіндіреді. Ол қоғам ішінде жеке тұлғаның еркін қоғамда таңдау жасау мүмкіндігін қамтамасыз ететін оң еркіндікті құрайды.

Қажеттіліктен азат ету

Франклин Д. Рузвельт өзінің Төрт бостандық туралы сөйлеген сөзінде мұқтаждықтан азат болуды қосты. Рузвельт мұқтаждықтан азат болудың "дүниежүзілік тұрғыдан қарағанда, әрбір ұлттың халқына әлемнің кез келген жерінде салауатты бейбіт өмірді қамтамасыз ететін экономикалық келісімдерді білдіретінін" айтты. АҚШ саясаты тұрғысынан алғанда, Рузвельттің «Жаңа саясаты» кәсіподақтар құру еркіндігі сияқты экономикалық бостандықтарды, сондай-ақ мұқтаждықтан азат болуды қолдауға бағытталған үкіметтің араласуы және қайта бөлу салық саясатының кең ауқымын қамтыды. Халықаралық аренада Рузвельт Бреттон-Вудс келісімімен байланысты саясатты қолдады, ол валюта бағамдарын бекітіп, Әлемдік банк және Халықаралық валюта қоры сияқты халықаралық экономикалық институттарды құрды. Герберт Гувер экономикалық бостандықты бесінші бостандық деп есептеді, ол Рузвельттің Төрт бостандығының сақталуын қамтамасыз етеді. Ол экономикалық бостандықты "адамдардың өздеріне қалаған мамандықты таңдауына, балалары мен қарттығының қауіпсіздігі үшін мүлік жинауына, [және] басқаларға зиян тигізбейтін кәсіпкерлікке" мүмкіндік беру деп сипаттады.

Қауымдасу және одақ құру бостандығы

Филадельфия декларациясында (Халықаралық еңбек ұйымының конституциясында бекітілген) "барлық адамдар, нәсіліне, дініне немесе жынысына қарамастан, бостандық және қадір-қасиет, экономикалық тұрақтылық және тең мүмкіндік жағдайында өздерінің материалдық және рухани дамуын ілгерілетуге құқылы" делінген. Халықаралық еңбек ұйымы сондай-ақ "Жұмысшылар мен жұмыс берушілердің өздері қалаған ұйымдарды құру және оларға қосылу құқығы – еркін және ашық қоғамның негізгі бөлігі болып табылады" деп мәлімдейді.

Социалистік көзқарастар

Экономикалық еркіндікке қатысты социалистік көзқарас еркіндікті абстрактілі немесе моральдық ұғым емес, нақты жағдай ретінде қарастырады. Бұл көзқарас адамның шығармашылық қабілетіне байланысты социалистік ұстаныммен және шығармашылық еркіндіктің маңыздылығымен тығыз байланысты. Социалистер шығармашылықты адам табиғатының аса маңызды бір бөлігі деп есептейді, сондықтан еркіндікті – адамдар материалдық тапшылықтың және мәжбүрлеуші әлеуметтік институттардың шектеулеріне ұшырамастан өздерінің шығармашылық қабілеттерін толыққанды пайдалана алатын жағдай немесе мүмкіндік деп анықтайды. Марксистер жеке адамды олар мәжбүрлі, қанаушылық және бөтендетуші деп санайтын өндірістік қатынастардан азат етудің, сондай-ақ экономикалық дамудың маңыздылығын, оның арқасында әрбір адамның шынайы шығармашылық мүдделерін іске асыруға жеткілікті ресурстармен қамтамасыз етілген қоғам құруға материалдық негіз қаланатынын ерекше атап көрсетеді.

Экономикалық еркіндіктің әлеуметтік-экономикалық әсері

Экономикалық бәсекеге қабілеттілікті өлшеудің бір жолы – елдердің экономикалық еркіндік деңгейін салыстыру. Сауалнамалар көрсеткендей, бұл әлемдегі экономикалық әл-ауқаттың айырмашылықтарын түсіндіруге көмектеседі. Жалпы алғанда, экономикалық еркіндігі жоғары елдерде жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім мен оның өсу қарқыны жоғары болады, сондай-ақ денсаулық сақтау, білім сапасы, қоршаған ортаны қорғау, табыс теңдігі және тұрғындардың бақыт деңгейі де жақсырақ. Мұндай өркендеу үрдісі тіпті елдердің ішіндегі аймақтарды салыстырған кезде де байқалады. Дегенмен, осының барлық артықшылықтарына қарамастан, қоғам экономикалық еркіндік артқанда теңсіздік деңгейінің өсуіне дайын болу керек. Бұл, негізінен, қайта бөлудің азаюымен және экономикалық либерализацияның басқа да жағымсыз салдарымен байланысты: жергілікті кәсіпорындардың банкротқа ұшырауы, бәсекелестік фирмаларды иелену, шетелдік компаниялардың мүдделерін күшейту, шетелдік капиталға тәуелділік, еңбек құқықтарының нашарлауы, қоршаған ортаға зиян келтіретін өндіріс, тұтынушыларға тиімсіз коммерциялық тәжірибелерді енгізу және ұлттық мәдениеттердің жоғалу қаупі. Алайда, экономикалық еркіндіктің бұл жағымсыз әсерлері көбінесе қысқа мерзімді болады. Егер елдер жаһандану дәуірінде экономикалық еркіндіктің мүмкіндіктерін тиімді пайдаланса, зерттеулер көрсеткендей, олардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы экономикалық еркіндіктің шектелуіне қарағанда едәуір жақсарады.