Кіріспе

Философиялық көзқарас, кейбір сана жағдайлары, қалай түсінілсе де, жоқ екендігі туралы.

Элиминативтік материализм (элиминативизм деп те аталады) – сана философиясындағы материалистік ұстаным. Бұл халық психологиясындағы көптеген саналық күйлердің жоқ екендігі туралы идея. Элиминативизмнің жақтастарының кейбіреулері сенім немесе тілек сияқты көптеген күнделікті психологиялық ұғымдар үшін дәйекті нейрондық негіз табылмайды деп санайды, себебі олар анық берілмеген. Бұл пікір бойынша, мінез-құлық және тәжірибе туралы психологиялық түсініктер биологиялық деңгейге дейін қаншалықты төмендеуге болатынына қарай бағалануы керек. Басқа нұсқалар ауырсыну және көру сезімі сияқты саналы саналық күйлердің болмауын білдіреді. Элиминативизм – бір кластағы нысандардың жоқ екендігі туралы көзқарас. Мысалы, материализм жанды элиминативтік деп есептейді; қазіргі заманғы химиктер флогистонды элиминативтік деп есептейді; қазіргі заманғы биологтар élan vital-ды элиминативтік деп есептейді; ал қазіргі заманғы физиктер люминесценттік эфирді элиминативтік деп есептейді. Элиминативтік материализм – бұл салыстырмалы түрде жаңа (1960-70 жылдар) идея, онда жалпы ақыл-ес үшін қалыпты болған, мысалы, сенімдер, тілектер және ауырсынудың субъективті сезімі сияқты саналық нысандардың белгілі бір кластары жоқ. Ең көп таралған нұсқалары – Пол және Патрисия Черчлендтер білдіргендей, пропозициялық көзқарастар туралы элиминативизм және Дэниел Деннет, Жорж Рей білдіргендей, квалия туралы элиминативизм (субъективті тәжірибенің нақты мысалдары туралы субъективті түсіндірулер). Психологияның материалистік түсініктері аясында элиминативизм редуктивтік материализмге қарсы тұрады, ол саналық күйлердің қалыпты түсінілгендей бар екенін және жүйке жүйесінің физикалық күйіне тікелей сәйкес келетінін дәлелдейді. Орташа ұстаным, ревизионистік материализм, көбінесе саналық күйдің физикалық құбылыстарға белгілі бір дәрежеде төмендетілетінін, бірақ ақыл-ес тұжырымдамасына кейбір өзгерістер қажет екенін дәлелдейді. Элиминативтік материализм болашақ зерттеулер әртүрлі саналық құбылыстардың нейрондық негізін таба алмайды деп мәлімдейтін болғандықтан, ғылымның одан әрі жетістіктерін күту қажет болуы мүмкін. Адам осы негіздегі ұстанымға күмән келтіре алады, бірақ Черчленд сияқты философтар ойшылдардың ойларын жаңа дәлелдер мен жақсы түсіндірмелерге ашу үшін элиминативизмнің жиі қажет екенін санайды. Бұл көзқарас үшін дәлелдердің көпшілігі адамдардың сана туралы ақыл-есінің шын мәнінде жасырын теория екендігі туралы болжамға негізделген. Оны басқа ғылыми теориялармен салыстыруға болады, олардың түсіндіру жетістіктері, дәлдігі және болашақты болжау қабілеті. Элиминативистер "халықтық" психология сәтсіз аяқталды және ақыр соңында нейробиологиялық түсіндірмелермен алмастырылуы керек деп санайды. Сондықтан бұл философтар нейроғылыми зерттеулердің маңыздылығын, сондай-ақ жасанды интеллекттің дамуын баса көрсетеді. Элиминативизмге қарсы пікір білдіретін философтар бірнеше тәсілдер қолданады. Роберт Гордон және Альвин Голдман сияқты симуляция теориялықтары халық психологиясы теория емес, басқалардың ішкі симуляциясына байланысты және сондықтан теориялар сияқты жалғандыққа ұшырамайды деп айтады. Джерри Фодор, басқалармен бірге, халық психологиясы шын мәнінде табысты (әлі де қажет) теория деп санайды. Екінші көзқарас – элиминативизм "жоюға" тырысатын нанымдар мен басқа да нысандардың бар екенін және осылайша өзін-өзі жоққа шығарады. Элиминативизм санамыздың дұрыс емес екенін және нейробиологиялық ғылым бір күні күнделікті сөйлеуде айтылатын "ниет", "сену", "тілеу" және "сүйіспеншілік" сияқты сөздерді қолдана отырып, саналық күйлердің нақты ештеңеге қатысты емес екенін көрсетеді деп санайды. Табиғи тілдің жеткіліксіздігіне байланысты адамдар қате ойлайды, олар осындай сенімдер мен тілектерге ие. Сана және халық психологиясы екі бөлек мәселе, және бірін жоққа шығарып, екіншісін жоққа шығаруға болады. "Элиминативтік материализм" термині алғаш рет 1968 жылы Джеймс Корнманмен, Рорти қолдайтын физикализмнің нұсқасын сипаттағанда енгізілді. Кейінгі Людвиг Витгенштейн де, әсіресе, "граматикалық фикциялар" ретінде "жеке объектілерге" шабуыл жасауымен, элиминативизмнің маңызды шабыт көзі болды. Куиннің өзі материализмнің неден ерекшеленетінін ойлады: екінші жағынан, сол философтар саналы психикалық күйлердің жай ғана жоқ екендігін мәлімдеді. Бірақ сыншылар элиминативистердің екі жақты болуы мүмкін емес екенін көрсетті: саналық күйлер бар және ақыр соңында төменгі деңгейдегі нейрофизиологиялық процестермен түсіндіріледі, немесе олар жоқ. Бұл көзқарасты қолдайтындар, мысалы, Б. Ф. Скиннер, бұрынғы ескірген ғылыми теорияларға (мысалы, төрт дене сұйыстығының теориясы, жанудың флогистон теориясы және өмірдің тіршілік күші теориясы) ұқсас параллельдер жасады, олардың барлығы сананың табиғаты туралы тезисін орнатуға тырысқанда сәтті жойылды. Бұл жағдайларда ғылым бұл теориялардың егжей-тегжейлі нұсқаларын немесе төмендетуін жасаған жоқ, бірақ оларды толығымен ескірген деп жоққа шығарды. Радикалды мінез-құлықшылар, мысалы, Скиннер, халық психологиясы қазірдің өзінде ескіргенін және күшейту және жаза тарихының сипаттамаларымен алмастырылуы керек деп мәлімдеді. Мұндай көзқарастар ақырында тасталды. Патрисия және Пол Черчлендтер халық психологиясы нейробиология жетілген сайын біртіндеп ауыстырылатынын айтты. Сонымен қатар, элиминативизм негізінен болжамдық сипатта болғандықтан, әртүрлі теоретиктер халық психологиясының қай аспектілері халық психологиялық лексикадан жойылатынын болжауға болады. Бұл философтардың ешқайсысы толыққанды элиминативист емес. Бүгінде элиминативтік көзқарас ең жақын Черчлендтермен байланысты, олар пропозициялық көзқарастардың (мақсатты күйлердің субклассы) бар екенін жоққа шығарады, сондай-ақ Дэниел Деннетпен, ол жалпы алғанда квалия және сананың феноменалдық аспектілері туралы элиминативист болып саналады. Черчлендтердің көзқарасы мен Деннеттің арасындағы айырмашылықты қорытындылаудың бір жолы – Черчлендтер пропозициялық көзқарастар туралы элиминативист, бірақ квалия туралы редукционист, ал Деннет пропозициялық көзқарастар туралы антиредукционист және квалия туралы элиминативист. Жақында Брайан Томасик және Джейси Риз Антхис элиминативизм үшін әртүрлі аргументтер келтірді. Элизабет Ирвин ғылым да, халық психологиясы да саналық күйлерді феноменалдық қасиеттерге ие деп қарастырмайтынын, сондықтан қиын мәселе "философтар үшін шынайы мәселе болмауы мүмкін (философтар үшін өте анық болғанына қарамастан)", ал сана туралы сұрақтар "нақтырақ сұрақтарға бұзылуы мүмкін". белгілі бір қабілеттер туралы". 2022 жылы Антхис "Сана семантизмі: Сана туралы нақты элиминативтік теория" жариялады, онда "нақты семантикадан формалды аргументация" феноменологиялық сананың анықтамасындағы дәлдік пен нашарлық арасындағы қайшылыққа байланысты қиын мәселені жояды, сондықтан фактінің мәселесі жоқ. Мұндай элиминативистер халық психологиясының қате теория екенін және оны жою керек екенін көрсету үшін әртүрлі аргументтер жасады. Олар халық психологиясы көптеген маңызды саналық құбылыстарды қарастырмайтынын немесе дәстүрлі түрде қате болғанын, ал қазіргі нейробиология оларды зерттей алатынын және түсіндіре алатынын айтады. Мысалдар: арман көру, сана, психикалық аурулар, оқу процестері және жад қабілеттері. Сонымен қатар, олар халық психологиясының соңғы 2500 жылда маңызды дамуды көрмегенін және сондықтан тоқтап тұрғанын айтады. Ежелгі гректердің де қазіргі көзқарастармен салыстырылатын халық психологиясы болған. Бірақ осы дамудың болмауына қарағанда, нейробиология жылдам дамуда және олардың пікірінше, халық психо...

Эволюция қасақаналықты жояды

Кез келген натуралистік, таза себептік, семантикалық емес мазмұндық есеп халық психологиясы талап ететіндей, бірегей ұйғарымдарды сақтауға қабілетті нейрондық күйлерді құру үшін Дарвиннің табиғи іріктеуіне сүйенуі керек. Материализм шеңберінде ниеттілікті түсіндіруге тырысатын теориялар дисъюнкция мәселесімен бетпе-бет келеді, бұл ұйғарымдық мазмұнның анықталмауына алып келеді. Егер мұндай теориялар дисъюнкция мәселесін шеше алмаса, онда нейрондар бірегей ұйғарымдарды сақтай алмайды. Нейрондық тізбектерді құруға қабілетті жалғыз процесс – табиғи іріктеу арқылы эволюция – дисъюнкция мәселесін шеше алмайды. Дарвин теориясының мәні мынада: бейімделуді жасауда табиғат белсенді емес, пассивті. Аса маңыздысы – қоршаған ортаның сүзуі, яғни таза пассивті және аса талап етпейтін процесс, ол белгілі бір минималды жергілікті шектен төмен болатын көптеген қасиеттердің сақталуын қамсыз етпейді. Табиғи іріктеу – бұл қарсы іріктеу. Іріктеу алдын ала көруді, жоспарлауды және мақсатты болуды талап етеді. Дарвиннің жетістігі – мақсаттылықтың сыртқы көрінісінің мақсатсыз, алдын ала есептелмеген, жоспарланбаған, санасыз себеп-салдармен байланысты шындыққа қайшы келетінін көрсету болды. Адаптация үшін тек қарсы іріктеу жеткілікті. Дарвин осыны айтқысы келді. Бірақ соқыр өзгергіштік пен қарсы іріктеудің үйлесімі дисъюнктивті нәтижелерсіз мүмкін емес. Маңыздысы, қарсы іріктеу, іріктеуге керісінше емес, яғни Т қасиетіне қарсы іріктеу, тек Т емес қасиетін іріктеу емес. Себебі, қарсы да, іріктеуге ұшырамаған да қасиеттер бар: биологтар, әсіресе молекулалық эволюциялық биологтар оларды бейтарап, үнсіз, өшірілген, қоқыс, кодталмаған және т.б. деп атайды. Іріктеу және қарсы іріктеу – қарама-қарсылықтар, емес қарама-қарсылықтар.

Қайырымдылық пен сана бір-біріне ұқсас

Кейбір елиминативистер интенционалдылықты қабылдамай, qualia-ның бар екенін қабылдайды. Басқа елиминативистер qualia-ны қабылдамай, интенционалдылықты қабылдайды. Көптеген философтар интенционалдылық санасыз болмайды және керісінше сана интенционалдылықсыз болмайды деп санайды, сондықтан біреуін қабылдап, екіншісін қабылдамайтын кез келген философтің пікірі дұрыс емес. Олар тұжырымды болу үшін адамның qualia мен интенционалдылықты екеуін де қабылдауы немесе екеуін де қабылдамауы керек дейді. Мұндай ұстанымды қолдайтындарға Филипп Гофф, Теренс Хорган, Урия Кригал және Джон Тиенсон жатады. Философ Кит Фрэнкиш интенционалдылықтың бар екенін мойындайды, бірақ ол сана туралы иллюзионизмді ұстанады, себебі ол qualia-ны қабылдамайды. Гофф сенімдердің – бұл мәлімдемелік ойдың бір түрі екенін айтады.

Интуитивті ескертулер

Элиминативизм тезисі көптеген сыншыларға айқын түрде қате көрінеді, олар адамдар өздерінің санаға ие екенін дереу және күмәндіксіз біледі деп санайды, сондықтан аргументация қажет емес сияқты. Осы типтегі интуицияға сүйенуді мысал ретінде, адам өзіне шыншылдықпен санасының бар-жоғы туралы сұрақ қойғанда не болатынын сұрау арқылы көрсетуге болады. Элиминативистер осындай қарсылыққа өз позицияларын жоққа шығаруға тырысып, интуициялар жиі жаңылысады деп мәлімдейді. Бұл пікірді қолдау үшін ғылым тарихынан мысалдар жиі келтіріледі: мысалы, күннің жерді айналатыны айқын көрінуі мүмкін, бірақ бұл бәрібір жалған екені дәлелденді. Сол сияқты, нейрондық оқиғалардан басқа психикалық күйлер де бар екені айқын көрінуі мүмкін, бірақ бұл жалған болуы мүмкін. Бұл қарсылықты қабылдағандар елиминативизмді қолдау үшін келтірілген аргументтер мұндай радикалды талапты растау үшін тым әлсіз екенін және сондықтан элиминативизмді қабылдауға ешқандай себеп жоқ деп санайды. Жорж Рей мен Майкл Девитт осы қарсылыққа "x – шын" сияқты предикаттарды нақты қасиетті білдіретіндей талдаудан аулақ болатын дефляциялық семантикалық теорияларды пайдалану арқылы жауап береді. Олар логикалық құралдар ретінде қарастырылады, сондықтан сөйлемнің шын екенін айту – сөйлемнің өзін келтіріп айтудың бір тәсілі ғана. "Құдай бар" деу, "Құдай бар" деумен бірдей. Осылайша, Рей мен Девитт "талаптардың" диспозициялық ауыстырулары мен "нағыз" туралы дефляциялық түсіндірулер үйлесімді болса, элиминативизм өзін-өзі жоққа шығармайды деп мәлімдейді.

Шындықтың сәйкестік теориясы

Бірнеше философтар, мысалы Черчлендстер мен Алекс Розенберг, құрылымдық ұқсастық немесе физикалық изоморфизм теориясын жасады, ол шындықтың сәйкестік теориясы бойынша нейрондық күйлердің шындықты қалай бейнелей алатынын түсіндіруге мүмкіндік береді. Нейробиологтар "бейнелеу" сөзін, мысалы, көру қабығындағы шеткі жүйке жүйесінен келетін сигналдарды нейрондық тізбектердің кодтауын анықтау үшін қолданады. Бірақ олар бұл сөзді мағыналық мазмұнына сілтеме жасай отырып қолданбайды. Шындығында, нейрондық бейнелеулерді оларды тудыратын сигналдарға физикалық изоморфты нейрондық аксондардың разрядтарының құрылымдары тұрғысынан сипаттауға нақты міндеттеме бар. Егер мидағы бейнелеуді түсінудің осы тәсілі, мидың ақпаратты қалай өңдейтіні мен сақтайтынын түсінуге бағытталған ұзақ мерзімді зерттеулер барысында сақталса, онда мидың физикалық құрылымы оның қоршаған ортасының аспектілерімен сәйкес келетін және осы ерекшеліктердің бейнелеуі осы физикалық изоморфизмнен тұратын нейрондық желі екендігіне күшті дәлелдер болады. Ми мен әлем арасындағы осы изоморфизм – шындық пен мида сақталған шындық картасы арасындағы қатынас мәселесі емес. Карталар, егер олар бейнелейтін нәрсе туралы болса, түсіндіруді қажет етеді, ал жойғылық және нейробиологиялық ғылымдар мидағы ақпараттық күйлер мен олардың "бейнелейтіні" арасындағы таза физикалық қатынастар арқылы мағынаның пайда болуын түсіндіруге міндеттенеді. Мидың әлеммен қарым-қатынасы физикалық изоморфизм – форманың, контурдың, құрылымның толық сәйкестігі болуы керек, ол түсіндіруді қажет етпейді.

Сын

Натурализмнің эпистемологиялық тұрғыдан прагматикалық бола алмауының себебі оның метафизикасымен байланысты. Ғылым бізге біздің табиғи әлемнің құрамдас бөліктері екенімізді, тіпті 13,8 миллиард жылдық ғаламға келген соңғылар екенімізді хабарлайды. Әлем біздің қажеттіліктеріміз бен мүмкіндіктерімізге қарай құрылмаған, ал бізге пайдалы нәрселер – жай ғана басқаша дамуы мүмкін болған кездейсоқ фактілер жиынтығы. Біз ғалам туралы бізге пайдалы ақпаратты ашқаннан кейін, ғылым олардың неліктен пайдалы екенін түсіндіруге кіріседі. Бізге пайдалы нәрселердің себебін түсіндірудің бірі, оларды жарықсыз деп санап, тіпті сұрақ тудыруымыз керек – олар бізге пайдалы, себебі олар бізге пайдалы. Егер бір нәрсе бізге пайда келтірсе, қажеттіліктерімізді және тілектерімізді қанағаттандыруға көмектессе, онда біз туралы және әлем туралы, қажеттіліктерді және оларды қанағаттандыру құралдарын тудыратын фактілерді көрсететін түсіндірме болуы керек. Симуляция теориясының жақтастары адамдардың психикалық әлемді түсінуін мүлдем теория арқылы түсіндіруге күмән келтіреді. Олар адамдардың басқаларды түсінуінің негізі – ұқсас жағдайларда олар қалай әрекет ететінін және жауап беретінін ішкі симуляциялау арқылы жүзеге асады деп санайды. Деннет пен Рей сияқты жоюшылар (элиминативистер) квалияны мойындамай жауап береді. Жоюшылыққа қарсылар бұл жауапты мәселелі деп санайды, себебі көптеген адамдар квалияның бар екендігі айқын деп есептейді. Көптеген философтар квалияны "жою" идеясын сенімсіз, тіпті түсініксіз деп санайды. Мысалы, олар ауырсынудың бар екенін жоққа шығару мүмкін емес деп мәлімдейді. Яғни, ол ауырсынудың бар екенін жоққа шығармайды, бірақ оның мінез-құлыққа әсерінен тәуелсіз екенін айтады. Витгенштейннің «Философиялық зерттеулерінен» әсерленген Деннет пен Рей ақыл-ойының басқа аспектілері қабылданған жағдайда да квалияға қатысты жоюшылықты қорғайды.

Квиннинг квалиа

Деннет философиялық ой эксперименттерін ұсына отырып, qualia жоқ деп дәлелдейді. Біріншіден, ол qualia-ның бес қасиетін тізімдейді:

Олар саналы тәжірибелерімізде "тікелей" немесе "бірден" сезіледі.

Иллюзионизм

Иллюзионизм – феноменалды сананы иллюзия ретінде түсіндіруге бағытталған жойғыш материализмнің белсенді бағдарламасы. Оны философтар Дэниел Деннетт, Кит Фрэнкиш, Джей Гарфилд және нейроғалым Майкл Грациано қолдайды. Грациано сананың схемалық теориясын дамытып, сананың иллюзия екенін жобалайды. Дэвид Чалмерстің сөзіне сәйкес, оның жақтастары сананы реалистік көзқарасқа мұқтаждықсыз иллюзия ретінде түсіндіре алсақ, сананың реалистік көзқарасына қарсы дәлел келтіруге болатынын айтады. Бұл пікір метаэтика саласындағы эволюциялық жоққа шығару аргументі сияқты басқа жоққа шығару аргументтерінен туындайды. Мұндай аргументтер моральдық реализмді қабылдамай, эволюция арқылы моральдықты түсіндіреді, сондықтан моральдық реализмді жоққа шығаруға жеткілікті негіз бар.

Сын

Иллюзионистер, әдетте, адамдар неліктен сенеді және өздерін саналы деп айтады дегеннің себебі түсіндірілгеннен кейін сананың қиын мәселесі жоғалады деп санайды. Чалмерс осы сенімдер мен хабарламалардың механизмін физикалық ғылымның стандартты әдістерін қолдану арқылы анықтауға болады және анықталуы керек деп келіседі, бірақ бұл иллюзионизмді қолдайтынымен келіспейді, себебі иллюзионизм есеп бере алмайтын дерек – сана туралы хабарламалар емес, бірінші тұлғаның санасының өзі. Ол сананы сенімдерден және сана туралы хабарламалардан бөліп қарастырады, бірақ сананың толыққанды қанағаттандырарлық теориясы олардың қалай "бір-бірімен тығыз байланысқандығын" түсіндіруі керек деп санайды, соның нәтижесінде олардың үйлесуі түсіндірілмейтін жағдайға байланысты болмауы тиіс.