Кіріспе

Мәтіннің қысқаша бөлігін мұқият, тұрақты талдау. Әдеби сын тұрғысынан, жақын оқу – мәтіннің қысқаша бөлігін мұқият, тұрақты талдау болып табылады. Жақын оқу жеке сөздерге, синтаксиске, сөйлемдердің идеяларды қалай ашатынына, сондай-ақ формальды құрылымдарға жақын назар аудару арқылы жалпылама нәрсеге қарағанда жеке және ерекше нәрсеге баса назар аударады. Жақын оқу – бұл мәтін бөлігінде не айтылғаны (мазмұн) және қалай айтылғаны (форма, яғни мазмұнның қалай ұсынылғаны) туралы ойлау, соның нәтижесінде байқаулар мен жаңа түсініктерге жетеді.

Тарих

Әдеби мұқият оқу мен түсіндірмелер діни мәтіндерді зерделеуде, және жалпы алғанда, ежелгі еңбектердің герменевтикасында кеңінен қолданылған. Мысалы, орта парсы әдебиетінің жанры – Пазанд, Зенд (сөзбе-сөз: ‘шежіре’/’аударма’) мәтіндеріне сілтеме жасайды, олар Авестаның, зороастризмнің қасиетті мәтіндеріне түсіндірме беру және мұқият оқу ұсынады. Талмудтың жазбаша түсіндірмелері мұқият оқудың ертедегі белгілі бір үлгісін ұсынады. Исламтануда Құранды мұқият оқу кеңінен дамып, зор жинақ тудырды. Бірақ қазіргі әдебиетті мұқият оқумен ең жақын діни байланыс, және оның тууымен тарихи байланысы – жоғары сынның пайда болуы және Германиядағы Библияның мәтіндік сынының XVIII ғасырдың соңында дамуы. Әдебиеттануда мұқият оқу әдісі 1920 жылдардағы Ұлыбританияда И.А. Ричардстың, оның шәкірті Уильям Эмпсонның және ақын Т.С. Элиоттың еңбектерінде пайда болды. Олардың барлығы бұрынғы үстемдік құрған әдебиетке қатысты "импрессионистік" көзқарасты И.А. Ричардстың "практикалық сын" деп атаған, тіл мен формаға бағытталған көзқараспен алмастыруға тырысты. 1930 және 1940 жылдардағы американдық Жаңа сыншылар өз көзқарастарын осыған ұқсас жолмен бекітті және жұмыстың (әсіресе өлеңнің) автономиясы авторлық ниеттен, қабылдаудың мәдени контекстінен және жалпы алғанда идеологиядан гөрі маңызды екенін түсіну құралы ретінде мұқият оқуды қолдады. Осы сыншылардың ішінде Клеант Брукс, Уильям К. Уимсат, Джон Кроу Рэнсом және Аллен Тейт болды. Олар тек мұқият оқу ғана, тіл мен форманың нюанстарына және өзара байланысына назар аудару арқасында жұмысты оның күрделі бірлігінде қарастыра алады деп есептеді. Олардың американдық әдеби сынға және ағылшын тілі кафедраларына әсері ондаған жылдар бойы сақталды. Жаңа сын американдық университеттерде суық соғыстың соңында бұрынғыдан аз таныла бастағаннан кейін де, мұқият оқу әдеби сыншылар үшін негізгі, тіпті табиғи дағды болып қала берді. ХХІ ғасырдың басында Жаңа сындық эстетиканы тарихи тұрғыдан қарастыру және оның саяси бейтараптығын жоққа шығаруға жасалған күш-жігерлер, әсіресе ағылшын тілі кафедраларындағы ғалымдарды мұқият оқудың тағдыры туралы пікір алмасуға, оның сындық практика ретіндегі мәртебесін сұрауға итермеледі. 2010 жылы Ағылшын тілі кафедраларының қауымдастығы (ADE) 21-ғасыр мұқият оқу үшін не ұсынатынын анықтауға тырысқан мақалалар жинағын жариялады. Мақалалардың барлығында ғалымдар өз әріптестері мен студенттерінің жұмысында, сондай-ақ қазіргі мәдениетте байқаған өзгерістер туралы айтылды, бұл оларды әдебиетті зерттеуде мұқият оқудың маңыздылығы туралы қайта ойлануға мәжбүр етті. Джонатан Куллер бұл пән мұқият оқуды әдеттегідей қарастырғандықтан, оның әдебиет сынының мақсаттары туралы талқылаулардан жоғалып кеткенін атап өтті. Каллер үшін, Джейн Галлоп сияқты, бұл кемшілікті жою қажет еді, сондықтан ағылшын тілі кафедралары әдебиетті зерттеудің ерекше белгілерінің бірін жаңартуға мүмкіндік алады. Егер Жаңа сын және оның оқшауланған ұстанымы әдебиеттанудың саясаттануына жол берсе, және егер технологиялық даму адамдардың оқу тәсілдерін өзгертіп жатса, Куллер мен Галлоп мұқият оқудың, тіл мен форманың жұмысына мұқият назар аударудың мәні әлі де жоғары екенін атап өтті. Сонымен қатар, N. Katherine Hayles және John Guillory цифрлық медианың адамдардың оқу тәсілдеріне тигізетін әсеріне қызығушылық танытып, мұқият оқу дағдылары цифрлық ортаға ауысуға ғана емес, сонымен қатар веб-интерфейстер мен сілтемелер тудырған гипер оқумен қатар өнімді түрде өмір сүре алады деп дәлелдеді.

Принциптер мен практика

Жаңа сын университеттерде жақын оқуды кеңінен танымал еткенмен, ол өзінің принциптерін атап өтуге және нақты әдістер мен тәжірибелерді белгілеудің орнына кеңейтілген мысалдар ұсынуға бейімділік танытты. Джон Гиллоридің айтуынша, жақын оқу – «әдіс, әсіресе, әдістемелік процедура, оны сипаттауға болады, бірақ жазып беруге болмайды, және ол көбінесе көрсетілім мен еліктеу арқылы беріледі». Винсент Б. Лейчтің «канондық тұжырымдар» деп атаған бейімділігі Рене Уэллек пен Остин Уорреннің «Әдебиет теориясы» (1949) және В. К. Уимсаттың «Сөздік икона» (1954) еңбектерінде көрінеді. «Жақсы жасалған құмыраның» алғашқы он тарауы британ әдебиеті тарихындағы өлеңдерге (Джон Донн, Уильям Шекспир, Джон Милтон, Александр Поп, Томас Грей, Джон Китс, Уильям Вордсворт, Альфред, Лорд Теннисон, В. Б. Йейтс және Т. С. Элиот) жеке-жеке тоқталады, содан кейін «Парафраздің ересі» деген тараумен аяқталады, онда Брукс талдауларының негіздерін абстракциялайды. Ал Велк пен Уоррен «Әдебиет теориясында» әдебиеттің «ішкі» зерттеуін қалайтындарын сипаттағанда, олар шығарма үшін маңызды деп санайтын элементтердің мысалдарын келтіреді – эвфониядан, ырғақтан және метрден бастап бейнеге, метафораға және мифке дейін, сондай-ақ әдебиет тарихынан алынған нақты мысалдар келтіреді, бірақ оқырмандар осындай ойлауды өз талдауларына қалай аударуға болатынын көрсете алмайды. Уимсат «Сөздік иконада» теориялық тарауларды («Мұсапырлық қателік», «Әсерлі қателік») поэзияны зерттеу үшін қажет деп санайтын мәселелермен («Конкретті әмбебап», «Символ және метафора», «Мағыналық деңгей», «Риманың ақылға қатысты бір қатынасы», «Кейде өзгеріс «әдемі» бола ма?», «Сөздік стиль: Логикалық және кері логикалық») біріктіреді, бірақ ол да оқырмандарына осы көзқарастарды қалай қолдануға болатынын өздерінен-өздері табуға мүмкіндік береді. Куллер 2010 жылғы ағылшын тілінің американдық кафедраларының бюллетенінде жазған эссесінде әдіс туралы мәлімдеме жасамаудың бұл бейімділігі Жаңа сыншылардың көпшілігі үлгі арқылы үйренгенін білдірді. Осылайша, «жаңа сын» сыныптарында «харизматикалық педагог сіз ойламаған форма мен мағына арасындағы қарым-қатынас туралы сұрақ қоюы немесе сіздің назарыңыздан тыс қалған мәтіндік қиындыққа назар аударуы мүмкін». Елу жылдан астам уақыт өткеннен кейін, бұл «жақын оқудың жақындығы» әдебиеттанудағы түбегейлі өзгерістерге және Жаңа сынды ығыстырған жаңа ойшылдардың жұмысына әлі де маңызды болып табылады. Олардың ішінде деконструкционист Барбара Джонсонды атауға болады, ол жақын оқудың құндылығы оның дереу түсінікті болмайтын нәрсені де қабылдау қабілетінде екенін айтады. Жаңа сын мен деконструкция арасындағы айқын айырмашылықтарды жақсы білетін Куллер екеуін де бірге алып келеді, олардың ортақ мүдделері жақын оқуды түсінудің сақтауға лайық жолын көрсетеді. Француз сыншылығында жақын оқу – Гюстав Лансон ұсынған әдебиеттанудағы мәтіндік түсіндіру дәстүрі, explication de texte-ге ұқсас. Аналитикалық әдіс ретінде жақын оқу алыс оқу тұжырымдамасымен салыстырылады және қарама-қарсы қойылады, бұл «әдебиетті түсіну әдісі, нақты мәтіндерді зерттеудің орнына, көптеген деректерді жинақтау және талдау арқылы», деп сипатталады, бұл туралы Кэтрин Шульц «Алыстан оқу дегеніміз не?» атты мақаласында, әдебиеттанушы Франко Моретти туралы жазған.

Мысалдар

Брукс Джон Китстің "Грек урнасына арналған ода" туралы талқылауы оның мұқият оқуды қолданғанын көрсетеді. "Киттс Сильван тарихшысында" ол поэманың әйгілі жолдарының дау-дамайларын дұрыс емес деп санайды және оның орнына "Сұлулық – шындық, шындық – сұлулық, – осымен шектеледі/Жер бетінде білетінің де, керек теңіздің де" дегенінің "екіұштылығын" урның өзінің айтуы ретінде түсінуге болады (151–153). Өлең осы екіұштылықты, бір жағынан урны "тыныштықтың күйеуі" және "тыныштықтың баламасы" деп, екінші жағынан "сильван тарихшысы" деп сипаттайтын жолдарда жалғастырады (155). Осылайша өлеңде урна парадоксалды сөйлемді айтқандай парадоксалды түрде суреттеледі. Содан кейін Брукс осы логиканы қарастырады: "сильван тарихшысы" тек урны тарихшы ретінде ғана емес, ур айтатын тарихтың қандай екенін де сипаттауы мүмкін. Егер ол осы тарихтың белгісіз екенін, себебі онда "адамдар немесе құдайлар" кімдер екені анық емес деп айтса, ол осы ойды оданың шумақтары арқылы жалғастырады: урна бетіндегі суреттелген тұлғалардың "естілмеген әуендері" "естілетін кез келген музыкадан да тәтті", "орындаушылар қозғалмаса да іс-әрекет жалғасады", "бұрын-соңды өбілетін қыз, ешқашан өбілмейді", "жапырақтар жапырақтарын тастай алмайды", және бұл "ирониялық ағымның" поэма барысында күшейе түсіп, сол әйгілі жолдармен аяқталады (156–159, 164). Осылайша поэманы талдау арқылы Брукс өзінің түсіндірмесі "Оданың" мәтінінен туындағандығына келеді (164). Брукстің мұқият оқуы Жаңа сынның мәтіндік нысанаға толыққанды назар аударуының типік мысалы. Дегенмен, ғалымдар жақын оқуды саяси және әлеуметтік тұрғыдан маңызды жұмыстар үшін де пайдалы деп тапты, осылайша Жаңа сынның әдеби трансценденттілікке сенуіне қарсы тұрып, мәтіндікке қатысты қамқорлықты сақтап қалды. "Аттиктегі ақылсыз әйел: әйел жазушы және XIX ғасыр әдеби қиялы" (1979) еңбегінде, феминистік әдеби сынның алғашқы тұжырымдарының бірі ретінде танымал Сандра Гилберт пен Сьюзан Губар әйел әдеби қиялының ерекшелігін дәлелдеу үшін мұқият оқуды қолданды. "Ақылсыз әйелдің" он алты тарауы олардың дәлелдерін жасайды: әйел жазушылар авторлық туралы алаңдаушылықтарын, мойынсұнғыш әйелдікке мәжбүр болудан туған ашуларын, патриархалды сынға қатысты ақылға қонымды кодтауларын тілге, бейнелерге және формаға назар аудару арқылы көрсетеді, бұл Гилберт пен Губар 1960 жылдардың соңында аспирант ретінде үйренген дағды. Жаңа сынның эхосы Мэри Шеллидің "Франкенштейнін", Эмили Бронтенің "Уторлинг-Хайтс", Шарлотта Бронтенің "Профессор", Джейн Эйр, Ширли және Виллетті мұқият оқуға арналған жеке тарауларда көрінеді, бірақ саяси жаңалық та бар. Сарапшылар осы ерекшелікті танып, екі ғалымды "ежелгі мәтіндердің құпияларын ашатын құпия кодты таптым деп мәлімдеген гностикалық еретиктер" (Шрайбер 11) деп сипаттады, ал олардың түсіндірмелерін "әйелдер жазуының қабаттарын шеберлікпен пішу" (129) деп бағалады. Жақсырақ мысал ретінде Жакс Деррида "Улисс граммофонында" Джеймс Джойстің "Улисс" романындағы "иә" сөзіне сексен алты бет арнады, бұл күш-жігерді Дж. Хиллис Миллер "гиперболалық, экстравагантты, тіпті қорқынышты жарылыс" деп сипаттады.

АҚШ-та оқып үйрету

Бастауыш және орта білім беруде жақын оқуды дамытуға басымдық берудің бір себебі – 2000-жылдардың басында университет профессорларының студенттердің университет сабақтарына мәтінді түсіну дағдылары жеткіліксіз деңгейде келгені туралы пікірлерінің көбейгені. Оқушылардың жоғары білімге және ересек өмірге бейімделуі үшін қажетті нақты дағдыларды мектепте меңгеру қажеттілігінің күшеюі 2009 жылы Бірыңғай мемлекеттік білім стандартының жасалуына әкелді. Осыдан бері ағылшын тілі пәнінің мұғалімдері, әсіресе жоғары сыныптарда, оқушыларға жақын оқу стратегияларын дамытуға көмектесуге тырысуда. Әдебиетті оқуға арналған Бірыңғай мемлекеттік білім стандартының бірнеше талаптары студенттерден тікелей мәтіндік дәлелдер келтіруді және сөздерді контексте талдауды талап етеді. Мысалы, CCSS. ELA Literacy. RL.9 10.4 стандарты студенттерден «Мәтінде қолданылған сөздер мен тіркестердің мағынасын – бейнелі және эмоционалдық бояуларын анықтауды; нақты сөздерді таңдаудың мағына мен стильге тигізетін жиынтық әсерін талдауды (мысалы, тіл уақыт пен орын туралы сезімді қалай тудыратынын; ресми немесе бейресми стильді қалай белгілейтінін)» талап етеді.

Стратегиялар

Бүгінде көптеген мемлекеттер Жалпы негізгі стандарттарды қабылдағандықтан, мұғалімдерге сыныпта жақын оқу стратегияларын оқытуға және қолдануға көмектесетін ресурстардың саны артып келеді. 2012 жылы Килен Бирс және Роберт Э. Пробст «Notice & Note: Strategies for Close Reading» атты еңбегін жариялады, ол әдебиетте маңызды сәттерге оқырмандарды ескертетін алты «көрсеткішті» белгіледі және оқушыларды жақын оқуға ынталандырды. Tampa Bay Times NIE (Newspaper in Education) үшін Бет Бёрк (NBCT) әзірлеген тағы бір ресурс жақын оқу процесінің қадамдарын және оқушылар үшін стратегияларды қалай құруға болатындығын көрсетеді. Ол оқытуда «кезең-кезеңмен түсіндіру моделін» қолдануды ұсынады, яғни алдымен сынып алдында жақын оқуды үлгі етіп көрсету, содан кейін оқушылар жеке орындаудан бұрын топта жұмыс істейді. Оқушыларға жақын оқуды үйретудегі қосымша көмектерге мәтіндік дәлелдермен идеяларын топтастыруға көмектесетін графикалық ұйымдастырушыларды ұсыну кіреді. Әртүрлі деңгейдегі оқушыларға, әсіресе поэзияны жақын оқуға көмектесу үшін көптеген басқа да білім беру ресурстары мен нұсқаулықтар бар. Мысалы, «Поэзияны жақын оқу: практикалық кіріспе және түсіндіру нұсқаулығына» қараңыз.