Кіріспе

Батыс славян этнолектісі – Батыс славян лектісі. Силезия тілі, кейде Жоғарғы Силезия тілі деп аталады, Лехиттік топқа жататын және Жоғарғы Силезиядағы адамдардың бір бөлігі қолданатын этнолект. Оның сөздік қорына Орталық неміс тілінің күшті әсері болды, себебі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және одан кейін бұл аймақта көптеген силезиялық неміс тілінде сөйлейтін адамдар өмір сүрді. Силезия тілінің ерекше лект ретінде алғашқы кездесулері 16 ғасырға, ал силезиялық ерекшеліктері бар алғашқы әдебиет 17 ғасырға дейін жетеді. Силезия тілінің тілдік ерекшелігі лингвистер арасында ұзақ жылдар бойы талқыланып келеді. Кейбіреулер оны поляк тілінің төрт негізгі диалектінің бірі деп есептейді, ал басқалары оны поляк тілінен өзгеше аймақтық тіл ретінде жіктейді. 2021 жылғы Польша халық санағының ресми мәліметтері бойынша, шамамен 500 мың адам Силезия тілін өз ана тілі деп санайды. Польша, Чехия және Словакиядағы халық санақтарында 900 мыңға жуық адам Силезия ұлтын атады. Жоғарғы Силезияның халқы шамамен бес миллион адамды құрайды, олардың көп бөлігі Польша бөлігінде поляк тілінде, ал Чехия бөлігінде чех тілінде сөйлейді және өзін поляк немесе чех деп жариялайды.

Грамматика

Силезия және поляк тілдерінің морфологиялық айырмашылықтары кеңінен зерттелсе де, басқа грамматикалық айырмашылықтар жан-жақты зерттелмеген. Назар аударарлық айырмашылық сұрақтардың жасалу әдісінде. Стандартты поляк тілінде сұрау сөздері жоқ сұрақтар интонация немесе сұрау бөлшегі *czy* арқылы құрастырылады. Ал Силезия тілінде мұндай сұрақтар интонация (поляк тіліндегіден едәуір өзгеше интонация үлгісімен) немесе инверсия арқылы (мысалы, *Je to na karcie?*) жасалады; сұрау бөлшегі қолданылмайды.

Саясаттану

Лингвистердің пікірлері Силезия тілінің жеке тіл ме, поляк тілінің диалектісі ме, не болмаса Лах тілінің чех тілінің түрі ме деген мәселеде екіге бөлінеді. Бұл мәселе келіспеушілік тудыруы мүмкін, себебі кейбір Силезиялықтар өздерін Польша ішінде жеке ұлттық топ деп санайды. 19 және 20 ғасырларда чехтер, поляктар және немістер Силезияның маңызды бөліктерін өздерінің ұлттық мемлекеттерінің ажырамас бөлігі деп талап еткен кезде, славян тілінде сөйлейтін Силезиялықтардың тілі саяси маңыздағы мәселеге айналды. Ондра Лысогорский (Чехословакиядағы ақын және жазушы) сияқтылар Силезиялықтарды өздерінің ерекше халқы деп қарады, бұл оның "Лахия тілі" деп атаған әдеби норманы жасауға жасаған тыранына әкелді. Бұл этникалық топтардың мүддесін қолдаған Силезия тұрғындарының Силезияның саяси шекараларында өздерінің сенімді қолдаушылар желісі болды, бұл шекаралар 20 ғасыр бойында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кең ауқымды этникалық тазалауға дейін өзгеріп отырды.

Көзқарастар

Польшадан келген кейбір лингвистер, мысалы, Жоланта Тамбор, Хуан Лайо, Томаш Вичеркевич, философ Джерзи Дадачинский, социолог Эльжбета Анна Секула және социолингвист Томаш Камуселла, оның тіл мәртебесін қолдайды. Станислав Роспондтың пікірінше, силезия тілін қазіргі поляк тілінің диалектісі деп жіктеу мүмкін емес, өйткені ол оны ежелгі поляк тілінен тараған деп есептейді. Басқа поляк лингвистері, мысалы, Ян Миодек және Эдвард Полански, оның тіл мәртебесін қолдамайды. Ян Миодек пен Дорота Симонидтер, екеуі де силезиялық текті, стандарттаудың орнына силезия диалектілерінің барлық спектрін сақтауды жөн көреді. Неміс лингвисті Рейнхольд Олеш Жоғарғы Силезияның "поляк диалектілеріне" және кашуб, поляб сияқты басқа да славян тілдеріне зор қызығушылық танытты. 1911 жылы АҚШ Иммиграциялық комиссиясы оны поляк тілінің диалекттерінің бірі деп саралады. Славян тілдерін зерттеуде ағылшын тілінде жазған көптеген лингвистер, мысалы, Александр М. Шенкер, Роберт А. Ротштейн, Роланд Сассекс және Пол Кубберли, Силезияны поляк тілінің диалектісі деп тілге алады, сондай-ақ «Британника энциклопедиясы» да осы пікірді қолдайды. Силезия тілі жеке славян тілі ме деген мәселе бойынша Герд Хеншель: «Силезия тілін күмәндісіз поляк тілінің диалектісі деп сипаттауға болады» деп жазды. Чехияда Ондра Лысогорский және оның аудармашысы Эвальд Озерс арқасында танымал болған лах диалектілеріне қатысты пікір таласы бар. Кейбіреулер оны жеке тіл деп есептесе, қазіргі таңда көпшілік лах тілін чех тілінің диалектісі деп қарастырады.

Тану

2003 жылы Силезияның Ұлттық баспа компаниясы (Narodowa Oficyna Śląska) жұмысын бастады. Бұл баспа Силезия халқының одағы (Związek Ludności Narodowości Śląskiej) құрған және Силезия туралы кітаптар мен силезия тіліндегі кітаптарды басып шығарады. 2007 жылдың шілдесінде славяндық-силезиялық тілге ISO 639 3 коды szl берілді. 2007 жылдың 6 қыркүйегінде Польша парламентінің 23 саясаткері силезия тіліне ресми мәртебе беру туралы жаңа заң жобасы туралы мәлімдеме жасады. Силезия тілінің алғашқы ресми ұлттық диктант байқауы 2007 жылдың тамызында өтті. Диктантта 10 түрлі жазу жүйесі мен орфография қолданылды. 2008 жылдың 30 қаңтарында және 2008 жылдың маусым айында силезия тілін насихаттайтын екі ұйым құрылды: Pro Loquela Silesiana және Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskij Môwy "Danga". 2008 жылдың 26 мамырында Силезия Википедиясы құрылды. 2008 жылдың 30 маусымында Катовицедегі Силезия парламенті ғимаратында силезия тілінің мәртебесі тақырыбында конференция өтті. Бұл конференция саясаткерлер, тіл білімі мамандары, мүдделі ұйымдардың өкілдері және силезия тілімен айналысатын адамдар үшін платформа болды. Конференцияның тақырыбы "Силезия тілі – әлі де диалект пе, әлде тіл бе?" (Śląsko godka – jeszcze gwara czy jednak już język?) болды. 2012 жылы Әкімшілік және цифрландыру министрлігі географиялық атаулардың мемлекеттік тіркелімі туралы ереженің 1-қосымшасына силезия тілін тіркеді; бірақ, 2013 жылдың қараша айындағы ережеге енгізілген түзетуде силезия тілі енгізілмеді. 2024 жылдың 26 сәуірінде Сейм 236 дауысқа 186 дауыспен, бес адам қалыс қалғанда, силезия тілін аймақтық тіл ретінде мойындады.